رویترز با اشاره به امضای یادداشت تفاهم بین تهران و واشنگتن نوشت که حاکمان جمهوری اسلامی توانستهاند از یک جنگ جان سالم به در ببرند، اما شاید مشکلات واقعی آنان تازه شروع شود: مدیریت مطالبات متضاد تندروهایی که از بقا در این جنگ روحیه گرفتهاند و مردمی فقیر، خشمگین و سرکوبشده.
بهنوشته رویترز و با اینکه هنوز متن یادداشت تفاهم تهران و واشنگتن منتشر نشده، انتظار میرود تفاهمنامه پایان جنگ که قرار است روز جمعه آن را امضا کنند، شامل مقداری گشایش مالی برای جمهوری اسلامی باشد و در صورت دستیابی دو طرف به توافقی گستردهتر در ادامه تابستان، مزایای بیشتری نیز به دنبال داشته باشد.
اقتصاد ایران با تورم بسیار بالا، سقوط ارزش پول ملی، بیکاری گسترده و همچنین خسارتهای عظیم به صنعت و زیرساختها از زمان آغاز جنگ روبهرو است؛ خسارتهایی که بازسازی آنها هزینه بسیار سنگینی خواهد داشت.
سعید لیلاز، اقتصاددان و تحلیلگر سیاسی ایرانی، گفت: «از منظر داخلی، جمهوری اسلامی اکنون فرصت محدودی برای کنترول شرایط داخلی دارد. ایالات متحده همواره بر تحولات داخلی ایران تمرکز داشته و همچنان نیز چنین میکند.»
تخفیف بلندمدت تحریمها، که به شرکتهای ایرانی امکان دسترسی دوباره به بازارها و منابع مالی جهانی را بدهد، مستلزم توافقی گستردهتر با آمریکا درباره برنامه هستهای تهران است؛ موضوعی که هنوز دور از دسترس به نظر میرسد.
تندروهای منتظر پاداش
در طول جنگ، مقامات جمهوری اسلامی از طریق هشدارهای شدید، مجازاتهای سختگیرانه و همچنین بسیج حامیان خود در خیابانها در قالب تجمعات و برنامههای تقریبا مداوم حمایت از نظام، مانع بروز نارضایتی شدند.
بهنوشته رویترز تندروهای جمهوری اسلامی از رویارویی سهماههای که آن را پیروزی خود میدانند، انرژی گرفتهاند. آنها خواهان آن هستند که رهبری حکومت در مذاکرات آینده با آمریکا موضعی سختگیرانه اتخاذ کند و بازسازی توان نظامی را در اولویت قرار دهد؛ زیرا اطمینان دارند که میتوانند هرگونه نارضایتی داخلی را با زور مهار کنند، اما مردم ایران بهشدت خواهان آن هستند که هرگونه دستاورد صلح یا گشایش مالی صرف بهبود سطح زندگی و ایجاد چشماندازهای بهتر شود؛ آن هم پس از جنگی ویرانگر که در ادامه سالها تحریمهای دردناک بر کشور تحمیل شده است.
هر دو اردوگاه انتظارات بالایی دارند، خواستههایشان با یکدیگر در تضاد است و صبر چندانی نیز ندارند. در پسزمینه نیز شبح اعتراضات گستردهای قرار دارد که حکومت در دی ماه با کشتن هزاران معترض آن را سرکوب کرد.
خشم عمومی در جامعه ایران
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مهمان موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت در برلین، گفت: «به محض پایان جنگ، و در حالی که این توافق موقت همچنان شکننده است، مشکلات واقعی برای حاکمیت روحانی ایران آغاز خواهد شد.»
چهار مقام فعلی و یک مقام سابق جمهوری اسلامی، که نامشان اعلام نشده، در گفتوگو با رویترز فشارهایی را تشریح کردند که اکنون جمهوری اسلامی با آن مواجه است؛ فشاری که ناشی از بازگشت توجه مردم از جنگ به ویرانههای اقتصاد کشور است.
سه نفر از این مقامات گفتند انتظار عمومی آن است که هرگونه گشایش مالی ناشی از تعلیق تحریمها یا آزادسازی داراییها برای تقویت اقتصاد و بهبود زندگی مردم هزینه شود.
یکی از آنها، که بهگفته رویترز مقامی ارشد است، گفت ایرانیان از جنگ و دشواریهای اقتصادی خستهاند و احتمالا این منابع مالی صرف بازسازی، تزریق نقدینگی به بانکها و حمایت گستردهتر از اقتصاد خواهد شد.
هر چهار مقام بهصراحت یا بهطور ضمنی تایید کردند در صورتی که حکومت نتواند سطح زندگی مردم را بهبود بخشد، خطر بازگشت اعتراضات جدی خواهد بود. یکی از آنان توافق پایان جنگ را «شمشیری دولبه» توصیف کرد؛ زیرا سطح انتظارات عمومی بهشدت افزایش یافته است.
یک مقام سابق که به جریان اصلاحطلب جمهوری اسلامی تعلق دارد، نیز گفت این خطرات در بالاترین سطوح رهبری جمهوری اسلامی به خوبی درک شده و یکی از دلایل پذیرش توافق بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران نیز همین بوده است.
تندروها که سالها از حاکمیت خواسته بودند موضع سختتری در قبال غرب اتخاذ کند و قدرت جمهوری اسلامی را از طریق اقداماتی نظیر بستن تنگه هرمز به نمایش بگذارد، اکنون احساس میکنند حقانیتشان ثابت شده و انتظار دارند تلاشهایشان پاداش بگیرد.
اردوگاه تندروها شامل طیفهای مختلفی از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. اما در حالی که سپاه اکنون آماده پذیرش توافقی برای کمک به بقای جمهوری اسلامی است، جبهه موسوم به پایداری چنین موضعی ندارد.
این جبهه شامل نمایندگانی در مجلس، سیاستمداران باسابقه و چهرههای بانفوذ رسانهای است و در میان افرادی که از آغاز جنگ به خیابانها آمدهاند، از حمایتهایی برخوردار است.
بهنوشته رویترز، اگرچه آنها قدرت کافی برای تغییر سیاستهای کلان نظام را ندارند، اما میتوانند برای حاکمیت دردسر ایجاد کنند.
بسیاری از آنان بهویژه ناراحتاند که پس از کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی در نخستین روز درگیریها، جمهوری اسلامی اکنون به جای آنکه برای دستیابی به شرایط بهتر صبر کند، وارد مذاکره با آمریکا شده است.
یکی از چهار مقام جمهوری اسلامی که رویترز با آنها گفتوگو کرده، ضمن پذیرش ضرورت رسیدگی به مشکلات معیشتی مردم، گفت جنگ نشان داد که تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی همچنان مهمترین اولویت کشور است.
او افزود بازسازی قدرت نظامی با سرعت تمام ادامه خواهد یافت.
حمیدرضا عزیزی گفت اگر توافق موقت باعث تزریق سریع منابع مالی به اقتصاد شود، دولت شاید بتواند فعلا رویارویی با مطالبات مردم را به تعویق بیندازد.
او افزود: «فوریترین چالش پیش روی رهبری جدید جمهوری اسلامی این است که چگونه پایگاه تندرو و حامیان سرسخت خود را متقاعد کند که این توافق در واقع توافق خوبی است. زیرا در طول جنگ و همچنین در دوره آتشبس، حکومت تا حد زیادی به همین اقلیت سرسخت تکیه کرده بود.»
آزادیهای اجتماعی، اما نه آزادیهای سیاسی
بهنوشته رویترز، یکی دیگر از مشکلاتی که حکومت با آن روبهرو است، پیامدهای آخرین موج بزرگ اعتراضات در سال۱۴۰۱ است که به عقبنشینی عملی حکومت در موضوع پوشش زنان منجر شد.
از زمان اعتراضات گسترده پس از کشته شدن مهسا امینی در بازداشت، زنان توانستهاند بدون روسری اجباری در اماکن عمومی حاضر شوند؛ موضوعی که همواره موجب نارضایتی تندروها بوده است.
در طول جنگ، سپاه پاسداران بیش از پیش قدرتمند شد و به روی کار آمدن گزینه مورد نظر خود، مجتبی خامنهای، بهعنوان جانشین پدرش کمک کرد. تحلیلگران میگویند مجتبی خامنهای هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده و سپاه همچنان دست بالا را در ساختار قدرت دارد.
الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه در واشینگتن، گفت سپاه ممکن است همانقدر که با معترضان مخالف نظام برخورد میکند، با تندروهای ایدئولوژیکی که توافق مورد حمایت آن را نپذیرند نیز مقابله کند.
او گفت: «فکر میکنم آنها با هر کسی که اجماع موجود را به چالش بکشد برخورد خواهند کرد، زیرا کنترل داخلی پس از علی خامنهای اهمیت فوقالعادهای دارد. آزادیهای اجتماعی وجود خواهد داشت؛ مثل زنانی که بدون حجاب در خیابان رفتوآمد میکنند، اما هیچگونه تحملی نسبت به آزادیهای سیاسی وجود نخواهد داشت.»
بر اساس این گزارش، اسرائیل و امریکا جنگ را با هماهنگی کمسابقهای آغاز کردند و رهبران دو کشور امیدوار بودند که فشار نظامی بتواند زمینه تضعیف یا حتی سقوط حکومت ایران را فراهم کند. برنامهریزان نظامی دو کشور همچنان در کنار یکدیگر فعالیت میکنند و دهها هواپیمای سوخترسان امریکایی برای پشتیبانی از جنگندههای اسرائیلی آمادهاند.
با این حال، پس از آنکه جمهوری اسلامی تنگه هرمز را بست و صادرات نفت و گاز با اختلال مواجه شد، اولویتهای واشنگتن و تلآویو متفاوت شدند. به نوشته والاستریت ژورنال، ترامپ به دنبال پایان دادن به جنگی بود که افزایش هزینههای انرژی و نارضایتی مصرفکنندگان امریکایی را در پی داشت، در حالی که نتانیاهو خواهان ادامه فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی بود.
این روزنامه روز دوشنبه، ۲۵ جوزا به نقل از یک منبع آگاه نوشت که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل در پی این توافق تلاش دارد بهطور فوری درباره حلوفصل این مسائل با رئیسجمهور امریکا دیدار کند.
حمله اخیر اسرائیل به بیروت در واکنش به حملات حزبالله، امضای توافق میان امریکا و ایران را تا آستانه فروپاشی پیش برد و منجر به تاخیر چندین ساعته در نهایی شدن آن در روز یکشنبه شد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا در گفتوگو با رسانهها از این حمله انتقاد کرد و در شبکههای اجتماعی نوشت اسرائیل باید حملات خود را در سراسر لبنان متوقف کند. این موضع با توافق آتشبس پیشین که توقف حملات اسرائیل را تنها به شرط توقف حملات حزبالله مشروط میکرد، تضاد دارد.
با این حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که امریکا موظف است جلوی «حملات و تجاوزات» اسرائیل در لبنان را بگیرد.
همزمان اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل با رد این ادعاها تاکید کرد که ارتش این کشور منطقه امنیتی خود در لبنان را بهطور نامحدود حفظ خواهد کرد و در صورت نیاز، برای جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای بهطور مستقل عمل خواهد کرد.
گفته میشود نگرانی اصلی اسرائیل این است که توافق مورد نظر دونالد ترامپ ممکن است بدون دریافت تعهدی از تهران برای تحویل اورانیوم غنیشده، آزادسازی پولهای مسدود شده را برای بازسازی اقتصاد آسیبدیده ایران در اختیار جمهوری اسلامی قرار دهد.
مایکل اورن، سفیر پیشین اسرائیل در واشنگتن، این توافق را «پایان تلخ» برای امیدهای اسرائیل دانسته است. به باور او، اسرائیل گمان میکرد این جنگ با سرنگونی یا فلج کردن رژیم ایران، راه را برای برقراری روابط دیپلوماتیک با دیگر کشورهای عرب منطقه هموار میکند.
سفیر سابق اسرائیل به وال استریت ژورنال گفت: «اگر میلیاردها دالر مسدود شده در اختیار جمهوری اسلامی قرار گیرد، توانایی نظامی و نیروهای نیابتی خود را بازسازی خواهد کرد و ضربه بسیار بزرگ و احتمالا جبرانناپذیر به اعتبار امریکا در منطقه وارد خواهد کرد.»
دانیل شاپیرو، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع امریکا در امور خاورمیانه نیز گفت که اسرائیلیها از نتیجه این روند ناامید شدهاند، اما نباید از آن غافلگیر شوند. او معتقد است از همان ابتدا نیز امید به دستیابی به اهداف بلندپروازانه جنگ واقعبینانه نبود.
این گزارش میافزاید که نتانیاهو اکنون نهتنها با فشارهای خارجی، بلکه با انتقادهای داخلی نیز مواجه است. برخی مقامهای پیشین امنیتی اسرائیل معتقدند که او تحت فشار پایگاه راستگرای خود، تنها چند ماه مانده به انتخابات، تصمیمهایی اتخاذ کرده که روابط با ترامپ را پیچیدهتر کرده است.
چاک فرایلیچ، معاون پیشین مشاور امنیت ملی اسرائیل با اشاره به فشارهای سیاسی داخلی بر نتانیاهو گفت: «او کاملا بازی سیاسی راه باخته است. نتانیاهو در نهایت فقط به فکر خودش است و بهشدت نگران شکست در انتخابات پیشرو است. درگیری با ترامپ آخرین کاری است که اسرائیل باید انجام دهد.»
ارز وینر، رئیس مجمع دفاع و امنیت اسرائیل اما، معتقد است ضربات نظامی و اقتصادی وارد شده به جمهوری اسلامی در دو جنگ پسین، این کشور را بهشدت ضعیف کرده و اسرائیل را در موقعیت بهتری قرار داده است.
آقای وینر به این روزنامه گفت: «فکر نمیکنم کسی از این جنگها پشیمان باشد، اما شاید افسوس بخوریم که چرا کارهای بیشتری انجام ندادیم.»
تفاهم جدید میان ایران و امریکا، در مرحله نخست بر بازگشایی تنگه هرمز، توقف طولانیتر درگیریها و آغاز مذاکرات بعدی درباره برنامه هستهای ایران و لغو تحریمها تمرکز دارد.
مقامهای امریکایی گفتهاند که هرگونه کاهش فشار مالی بر ایران، مشروط به پیشرفت ملموس در اجرای خواستههای واشنگتن خواهد بود. در مقابل، رسانههای دولتی ایران گزارش دادهاند که تهران در آینده نزدیک به بخشی از میلیاردها دالر داراییهای مسدودشده خود در خارج از کشور دسترسی پیدا خواهد کرد.
این توافق در اسرائیل با نگرانیهایی همراه شده است. آونر گولوف، مقام پیشین امنیت ملی اسرائیل، هشدار داده که این روند ممکن است به حکومت ایران مشروعیت ببخشد و تهدید استفاده از نیروی نظامی امریکا را تضعیف کند.
مقامهای اسرائیلی همچنین نگراناند که ایران بتواند مذاکرات هستهای را برای مدت طولانی ادامه دهد یا به توافقی دست یابد که امکان احیای برنامه هستهایاش را در آینده حفظ کند.
دونالد ترامپ در گفتوگو با والاستریت ژورنال تلاش کرد این نگرانیها را کاهش دهد. او گفت: «بنیامین نتانیاهو با آن مشکلی ندارد. چرا این توافق برای او خوب است؟ چون ایران تحت هیچ شرایطی نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند.»
با این حال، تحلیلگران اسرائیلی یادآور شدهاند که ایران همچنان ذخایر قابل توجهی از اورانیوم غنیشده و تعداد نامشخصی سانتریفیوژ در اختیار دارد؛ موضوعی که از نگاه منتقدان، میتواند ظرفیت هستهای این کشور را در آینده حفظ کند.
به نوشته والاستریت ژورنال، تصمیم ترامپ برای حرکت به سوی توافق با تهران، محدودیت نفوذ اسرائیل بر سیاستگذاری امریکا را نیز آشکار کرده است. مایکل هرزوگ، سفیر پیشین اسرائیل در واشنگتن، گفت: «ترامپ کاری را انجام خواهد داد که فکر میکند به نفع خودش است؛ چه برای اسرائیل خوب باشد و چه نباشد.»
به گفته اورن، اگرچه اسرائیل در گذشته برای تاثیرگذاری بر کاخ سفید از طریق لابیگری در کانگرس استفاده میکرد، اما دیگر نفوذ سابق را در میان قانونگذاران امریکایی یا افکار عمومی این کشور ندارد.
این روزنامه نتیجهگیری کرده است که هرچند جنگهای اخیر خسارات سنگینی به ایران وارد کرده و توان اقتصادی و نظامی این کشور را تضعیف کردهاند، اما نتوانستهاند رفتار جمهوری اسلامی را بهگونهای بنیادین تغییر دهند؛ موضوعی که اکنون امریکا را به سمت دیپلوماسی و اسرائیل را به سمت تردید و نگرانی سوق داده است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران گفت که پیشنویس توافق اولیه نهایی شده است و توافق نهایی پس از پایان مذاکرات، که حدود دو ماه طول خواهد کشید، باید در قالب یک قطعنامه الزامآور در شورای امنیت سازمان ملل ثبت شود.
آقای بقایی افزود: «معتبرترین و مؤثرترین تضمین برای اجرای تعهدات طرف مقابل، قدرت و توان بازدارندگی ایران است؛ تواناییای که در سه ماه گذشته به اثبات رسیده و در آینده نیز برای تضمین اجرای توافق به کار گرفته خواهد شد.»
پیشتر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور امریکا، گفته بود که قصد دارد در مراسم رسمی امضای یادداشت تفاهم میان امریکا و جمهوری اسلامی در ژنو حضور داشته باشد، اما احتمال دارد دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا نیز شخصا در این مراسم شرکت کند.
