فشار طالبان برای منع کشت خشخاش در ولایتهای جنوبی، جغرافیای تولید تریاک در افغانستان را تغییر داده است. منابع محلی، کشاورزان و کارشناسان میگویند بخشی از کشت خشخاش از ولایتهای جنوبی به مناطق دورافتاده شمال و شمالشرق، بهویژه بدخشان، تخار و قندوز، منتقل شده است.
ممنوعیت کشت خشخاش زارعان را به کوچ واداشته است. رفیعالله اهل ولسوالی باغران هلمند است که اکنون در منطقه «آتن جلو» در ولسوالی ارگوی بدخشان خشخاش کشت میکند. او میگوید پس از ممنوعیت کشت خشخاش در هلمند، زمینهای بسیاری بایر شدند یا به باغهای انار و زردآلو تبدیل شدند و او ناچار شد محل زندگی و کار خود را تغییر دهد.
رفیعالله که بهتازگی فارسی را دستوپا شکسته آموخته است، به افغانستان اینترنشنال گفت: «سال اول که خشخاش منع شد، همراه دو برادرم در یکی از درههای باغران خشخاش کشت کردیم.» اما، به گفته او، طالبان از کشت آنان باخبر شدند و زمانی که بوتههای خشخاش به گل نشست، حدود ۱۰ جریب زمین را تخریب کردند.
رفیعالله میگوید پس از آن در لشکرگاه با افرادی که در قاچاق مواد مخدر فعالیت داشتند دیدار کرد. به گفته او، آنان پیشنهاد کردند برای ادامه کشت خشخاش به ولسوالی ارگوی بدخشان برود. او اکنون مانند بسیاری از کشاورزان مهاجر، زمین را در این ولسوالی اجاره کرده و به کشت خشخاش مشغول است.
کوچ کشاورزان از جنوب به شمال
یک کشاورز اهل قندهار که او نیز به ارگو رفته است، میگوید شماری از کشاورزان باتجربه هلمند و قندهار از سوی شرکتهایی که در قندوز، تخار و بدخشان زمین اجاره کردهاند، به این ولایتها منتقل شدهاند.
او گفت این کشاورزان با دستمزد اندک کار میکنند و بخش عمده وقت خود را در مزارع خشخاش میگذرانند.
رفیعالله میگوید حتی در بدخشان نیز از عملیات طالبان برای تخریب مزارع خشخاش در امان نمانده است.
در ۱۹ ثور کشاورزان منطقه آتن جلو در ولسوالی ارگو در اعتراض به تخریب مزارع خشخاش از سوی طالبان تظاهرات کردند. این اعتراضها به درگیری انجامید و دو نفر کشته شدند. مقامهای طالبان در ارگو، معترضان را «شورشی» خواندند.
رفیعالله میگوید همزمان با انتقال بخشی از کشت خشخاش به شمال، برخی شبکههای قاچاق نیز فعالیت خود را به این مناطق منتقل کردهاند.
به گفته او، شماری از قاچاقچیان هلمند و بدخشان کارخانههای تولید مواد مخدر را در ولسوالیهای وردوج، درواز و یاوان ایجاد کردهاند و تریاک تولیدشده در ارگو برای فرآوری به این ولسوالیها منتقل میشود.
او همچنین مدعی است که برخی مقامهای محلی طالبان همراه با شبکههای قاچاق مواد مخدر در بدخشان، هلمند و قندهار، کشت خشخاش و انتقال تریاک را مدیریت میکنند.
منابع محلی نیز میگویند برخی کشاورزان بومی ترجیح میدهند کشاورزان قندهاری را برای کار در مزارع خشخاش استخدام کنند. به گفته این منابع، حضور آنان گاهی باعث میشود مزارع از تخریب کامل توسط نیروهای طالبان در امان بماند.
آمارها چه میگویند؟
افغانستان بیش از دو دهه بزرگترین تولیدکننده تریاک غیرقانونی جهان بود. اما پس از ممنوعیت کشت خشخاش از سوی طالبان در سال ۲۰۲۲، آمارهای دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل از کاهش چشمگیر زمین زیر کشت و تولید تریاک در این کشور حکایت دارد.
بر اساس گزارش این نهاد، در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۳۲ هزار هکتار زمین در افغانستان زیر کشت خشخاش بود و تولید تریاک به حدود ۶۲۰۰ تن میرسید. افغانستان در آن سال نزدیک به ۸۰ درصد تریاک غیرقانونی جهان را تولید میکرد.
گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان ملل نشان میدهد سطح زیر کشت خشخاش به حدود ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار و تولید تریاک به ۲۹۶ تن کاهش یافته است.
با این حال، منابع محلی و کشاورزانی که با افغانستان اینترنشنال گفتوگو کردهاند، میگویند کاهش کشت به معنای توقف کامل تولید خشخاش نیست. به گفته آنان، بخشی از کشت به مناطق دورافتاده شمال و شمالشرق افغانستان، بهویژه بدخشان، تخار و قندوز، منتقل شده است.
نبود معیشت جایگزین
بسیاری از کشاورزان میگویند پس از ممنوعیت کشت خشخاش، با کاهش درآمد و بیکاری روبهرو شدهاند.
برخی زمینهای خود را به کشت هنگ، انار یا زردآلو اختصاص دادهاند، اما به گفته آنان، سود این محصولات با درآمد خشخاش قابل مقایسه نیست. شماری از کشاورزان نیز به همین دلیل برای ادامه کشت به ولایتهای شمالی مهاجرت کردهاند.
یکی از کشاورزان به افغانستان اینترنشنال گفت: «برای بسیاری از خانوادهها، خشخاش هنوز هم تنها محصولی است که هزینههای زندگی را تأمین میکند.»
چرا کشت به شمال منتقل شده است؟
ابراهیم ازهر، معین پیشین وزارت مبارزه با مواد مخدر در دولت پیشین افغانستان، میگوید فشار طالبان بر کشاورزان در ولایتهای جنوبی، شرایط جغرافیایی مناسب مناطق شمالی و شمالشرقی، دورافتاده بودن این مناطق، نبود فرصتهای معیشتی و فعالیت شبکههای قاچاق، از مهمترین دلایل این جابهجایی است.
ازهر میگوید شبکههای قاچاق همواره تلاش میکنند تولید مواد مخدر را حفظ کنند و هرگاه فشار در یک منطقه افزایش یابد، فعالیت خود را به مناطق دیگر منتقل میکنند.
سلامت عظیمی، وزیر پیشین مبارزه با مواد مخدر، نیز میگوید کاهش تولید تریاک واقعی است، اما در همه مناطق افغانستان به یک اندازه رخ نداده است.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «در برخی مناطق، کشت خشخاش بهصورت پنهانی ادامه دارد و در برخی دیگر امکان بازگشت آن وجود دارد. بنابراین کاهش تولید واقعی است، اما نمیتوان آن را کامل و پایدار دانست.»
به گفته عظیمی، نبود معیشت جایگزین، فقر، درآمد پایین کشاورزان، سود بالای تریاک و فعالیت شبکههای قاچاق، همچنان انگیزه کشت خشخاش را حفظ کرده است.
در همین حال، سازمان ملل میگوید همزمان با کاهش تولید تریاک در افغانستان، بازار جهانی مواد مخدر بهتدریج به سمت مواد مخدر مصنوعی، از جمله متآمفتامین، در حال حرکت است. افغانستان نیز به جای تریاک به تولید موادمخدر مصنوعی روی آورده است.
مواد مخدر تولیدشده در افغانستان عمدتاً از دو مسیر به بازارهای جهانی منتقل میشود؛ مسیر غربی از طریق ایران و ترکیه به اروپا و مسیر شمالی از طریق تاجیکستان، اوزبیکستان و ترکمنستان به روسیه و اروپا.
