سرپرست نمایندگی افغانستان در سازمان ملل متحد
نصیر احمد فایق، سرپرست نمایندگی افغانستان در سازمان ملل متحد، در مقاله اختصاصی برای افغانستان اینترنشنال، فعالیت‌ها و مواضع نمایندگی افغانستان در هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل را تشریح کرده است.
کارنامه یک ماه دیپلوماسی: از نشست شورای امنیت تا چهار نشست حاشه‌ای
در ماه سپتامبر ۲۰۲۶، همزمان با آغاز هشتادویکمین اجلاس مجمع عمومی ملل متحد، افغانستان به‌عنوان یکی از معاونان ریاست مجمع کار خود را آغاز کرد. شورای امنیت در ۱۶ سپتامبر نشستی درباره افغانستان برگزار کرد و ۴۲ کشور با صدور اعلامیه‌ای همبستگی خود را با زنان و دختران افغانستان اعلام کردند. نمایندگی دایمی افغانستان در حاشیه این اجلاس، با همکاری شرکای افغان و بین‌المللی، چهار نشست حاشیه‌ای درباره مسائل کلیدی کشور برگزار کرد. پیام نمایندگی روشن است: بحران افغانستان تنها با یک راه‌حل سیاسی معتبر، فراگیر و به رهبری و مالکیت خود افغان‌ها حل می‌شود.
نگاهی کوتاه به هشتادویکمین اجلاس مجمع عمومی
هشتادویکمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ به ریاست خلیل‌الرحمن (بنگلادیش) و زیر شعار «احیای اعتماد، مدیریت تحول: سازمان ملل متحدی که برای همه نتیجه‌بخش باشد» رسماً آغاز شد. نشست سران، که «هفته عالی‌رتبه» نیز نامیده می‌شود، از ۲۲ تا ۲۸ سپتامبر در مقر سازمان ملل در نیویارک برگزار شد. نمایندگان ۱۹۴ هیئت رسمی، شامل ۱۱۳ رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر، یک شهزاده، ۱۱ معاون رئیس‌جمهور، ۷ معاون صدراعظم و ۴۸ وزیر امور خارجه و رؤسای نمایندگی‌ها، در آن سخنرانی کردند.
بحث‌ها بر چالش‌های جهان امروز در چارچوب سه ستون کار سازمان ملل، یعنی صلح و امنیت، توسعه و حقوق بشر، متمرکز بود. در بخش صلح و امنیت، بیشتر به منازعات اوکراین، ایران، خاورمیانه، سودان و یمن اشاره شد و بر احترام به حقوق بین‌الملل و منشور ملل متحد، حاکمیت و امنیت کشورها، حفاظت از غیرنظامیان و چندجانبه‌گرایی تأکید شد.
بیشترین سخنان به پایان جنگ‌ها میان روسیه و اوکراین، اسرائیل و فلسطین، و امریکا و ایران اختصاص داشت. طبق برخی برآوردها، اکنون حدود ۶۰ تا ۶۵ منازعه مسلحانه در جهان جریان دارد و شورای امنیت، که مأموریت اصلی‌اش حفظ صلح و امنیت است، در حل آنها موفق نبوده است.
در بخش توسعه، سخنرانان به تهدیدهای اقلیمی، افزایش فاصله اقتصادی میان کشورهای جنوب و شمال، کاهش تمویل اهداف توسعه پایدار، فشار قرضه‌ها و اصلاح ساختار نهادهای مالی بین‌المللی پرداختند.
اصلاح سازمان ملل و مؤثرتر ساختن آن نیز موضوع پرتکرار سخنرانی‌ها بود. اصلاح شورای امنیت برای پاسخگوتر، دموکراتیک‌تر و فراگیرتر شدن آن ضروری خوانده شد و برخی کشورها از افزایش تعداد اعضا، به‌ویژه از افریقا و سایر قاره‌ها، حمایت کردند. ابتکار «UN80» سرمنشی استقبال شد و بر تطبیق آن تأکید گردید. انتخاب منشی عمومی جدید نیز از موضوعات مهم دانسته شد و سخنرانان خواستار روندی مسئولانه و شفاف برای گزینش شخصی متعهد به منشور و بی‌طرف شدند.
هوش مصنوعی در تمام سخنرانی‌ها مطرح شد؛ کشورها از فرصت‌ها و تهدیدهای آن سخن گفتند و بر مدیریت شفاف، استفاده مؤثر و مسئولانه و دسترسی همگانی تأکید کردند. در بخش حقوق بشر، سخنرانان از افزایش نقض‌های سیستماتیک حقوق و آزادی‌های بنیادین و به‌ویژه از گسترش تخطی‌ها علیه زنان، دختران و کودکان ابراز نگرانی کردند.
افغانستان در سخنرانی‌های عمومی
بحران افغانستان در سخنرانی‌های منشی عمومی، رئیس مجمع عمومی و کشورهای تأثیرگذار بر وضعیت افغانستان به‌صورت جدی مطرح نشد. نمایندگان اوزبیکستان، پاکستان، قزاقستان، ایرلند و آیسلند در سخنرانی‌های خود به افغانستان اشاره کردند، اما بیشتر در چارچوب نگرانی‌های امنیتی، تهدید تروریسم، حذف نهادینه زنان و دختران و نقض حقوق و آزادی‌های آنان.
سخنرانی افغانستان در بحث عمومی مجمع، به دلیل همزمانی با نشست حاشیه‌ای «امنیت اقلیمی و تاب‌آوری محیط‌زیستی در افغانستان» در ۲۸ سپتامبر، صورت نگرفت.
رویدادهای مهم سپتامبر
۱. آغاز کار افغانستان به‌عنوان یکی از معاونان ریاست مجمع عمومی
همزمان با افتتاح هشتادویکمین اجلاس، افغانستان به‌عنوان یکی از معاونان ریاست مجمع عمومی رسماً کار خود را آغاز کرد و سرپرست نمایندگی دایمی افغانستان در نشست کمیته عمومی برای تصویب اجندای اجلاس اشتراک کرد. این سمت در شرایط کنونی اهمیت ویژه دارد، زیرا فرصت بیشتری برای جلب توجه رهبری ملل متحد و مقامات عالی‌رتبه به مسائل افغانستان فراهم می‌کند.
۲. اعلامیه همبستگی ۴۲ کشور با زنان و دختران افغانستان
پیش از نشست شورای امنیت در ۱۶ سپتامبر، ۴۲ کشور در یک نشست خبری مشترک، به میزبانی فرانسه (رئیس دوره‌ای شورای امنیت)، با صدور اعلامیه‌ای همبستگی خود را با زنان و دختران افغانستان اعلام کردند و تبعیض و سرکوب سیستماتیک جنسیتی از سوی طالبان را محکوم کردند. آنان خواستار لغو فوری محدودیت‌ها علیه زنان و دختران، رعایت تعهدات بین‌المللی افغانستان، رفع محدودیت بر کارمندان زن سازمان ملل و تضمین مشارکت کامل و معنادار زنان شدند.
این کشورها همچنین از نقش یوناما و تلاش‌های بین‌المللی برای پاسخگویی و مبارزه با معافیت از مجازات، از جمله کار محکمه جزایی بین‌المللی و سازوکار مستقل شورای حقوق بشر، حمایت کردند و یادآور شدند که در پنج سال گذشته پیشرفت قابل‌توجهی در احیای حقوق زنان و دختران صورت نگرفته است.
۳. نشست شورای امنیت درباره افغانستان (۱۶ سپتامبر)
محور اصلی این نشست وضعیت حقوق بشر، بحران بشری و اقتصادی، حکومتداری و تهدید تروریسم بود. سرپرست دفتر یوناما تأکید کرد که با وجود برخی بهبودهای نسبی در امنیت و اقتصاد، محدودیت‌های شدید علیه زنان و دختران، حکومتداری غیرفراگیر و حضور گروه‌های تروریستی همچنان چالش‌های اساسی‌اند.
برخی اعضای دایم شورا و شماری از کشورهای عضو بر حقوق زنان و دختران، پاسخگویی، مبارزه با معافیت از مجازات، آزادی بازداشت‌شدگان، محدودیت بر کارمندان زن سازمان ملل و جلوگیری از عادی‌سازی وضعیت موجود تأکید کردند و سیاست های طالبان را محکوم کردند. در مقابل، برخی دیگر از اعضای دایم بر ادامه تعامل سیاسی و اقتصادی، کمک‌های بشردوستانه، کاهش محدودیت‌های مالی و حل مسئله دارایی‌های مسدودشده تمرکز داشتند. کشورهای منطقه عمدتاً از ادامه گفت‌وگو، روند دوحه و همکاری منطقه‌ای حمایت کردند و همزمان از تروریسم، بحران اقتصادی و وضعیت مشارکت زنان ابراز نگرانی کردند.
در مجموع، نشست نشان داد که درباره چالش‌های اساسی افغانستان نگرانی مشترک وجود دارد، اما بر سر توازن میان فشار و پاسخگویی از یک سو و تعامل و گفت‌وگو از سوی دیگر اختلاف نظر همچنان باقی است.
۴. دیدارها و تعامل‌های سیاسی
با حمایت نمایندگی دایمی افغانستان، هیئتی از زنان، فعالان سیاسی و مدنی و مدافعان حقوق بشر در حاشیه هفته عالی‌رتبه با شماری از مقامات ارشد سازمان ملل و وزرای امور خارجه کشورهای مهم، از جمله اعضای شورای امنیت، دیدار و گفت‌وگو کردند. در این دیدارها، چالش‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی، بشردوستانه و حقوق بشری افغانستان بررسی شد و بر ضرورت تسهیل یک راه‌حل سیاسی به مالکیت و رهبری افغان‌ها، با مشارکت معنادار و محوری زنان، تأکید گردید.
چهار نشست حاشی‌ای
نمایندگی دایمی افغانستان در جریان هفته عالی‌رتبه، با همکاری و حمایت نهادهای افغان، شرکای بین‌المللی و نمایندگی‌های کشورهای همکار، چهار نشست حاشیه‌ای برگزار کرد. این نشست‌ها بر مشارکت زنان در صلح و آشتی ملی، ضرورت یک روند سیاسی به رهبری افغان‌ها، عدالت و پاسخگویی در برابر تبعیض سیستماتیک علیه زنان و دختران، و امنیت اقلیمی و تاب‌آوری محیط‌زیستی تمرکز داشتند. هدف مشترک، بازتاب دیدگاه‌های مردم افغانستان، تقویت گفت‌وگو میان افغان‌ها و جامعه بین‌المللی و بررسی راه‌حل‌های عملی برای بحران‌های به‌هم‌پیوسته کشور بود.
۱. زنان، صلح، عدالت و آشتی ملی (۲۱ سپتامبر)
این نشست در آستانه هفته عالی‌رتبه برگزار شد و بر مشارکت معنادار زنان در روندهای سیاسی، عدالت و پاسخگویی و نقش آنها در صلح پایدار و آشتی ملی تمرکز داشت. برگزارکنندگان تأکید کردند که هیچ روند سیاسی معتبر و پایداری نمی‌تواند زنان را به حاشیه براند یا مشارکت آنان را به مشورت‌های نمادین محدود سازد.
سخنرانان گفتند صلح تنها کاهش خشونت نیست، بلکه به کرامت انسانی، حاکمیت قانون، نهادهای پاسخگو، عدالت و حق مردم برای تعیین آینده‌شان وابسته است. تعامل بین‌المللی با افغانستان نباید به بهای کنارگذاشتن حقوق اساسی مردم، به‌ویژه زنان و دختران، باشد و عدالت و مشارکت زنان باید از آغاز در طراحی هر روند سیاسی گنجانده شود.
آنان بر پیامدهای درازمدت محرومیت و خشونت ساختاری، از جمله تضعیف سرمایه انسانی، افزایش آسیب‌های اجتماعی و روانی و پیامدهای بین‌نسلی، نیز تأکید کردند و خواستار چارچوبی فراگیر برای گردهم‌آوردن نیروهای سیاسی، مدنی و اجتماعی داخل و خارج کشور شدند. حمایت از ابتکارهای تحت رهبری افغان‌ها، تقویت نهادهای زن‌محور، تعامل اصولی و مبتنی بر پاسخگویی و تلاش برای به‌رسمیت‌شناختن آپارتاید جنسیتی در حقوق بین‌الملل از دیگر محورهای بحث بود.
۲. راه پیشروی افغانستان (۲۴ سپتامبر)
محور این نشست ضرورت یک روند سیاسی معتبر و افغان‌محور، حکومتداری فراگیر و پاسخگو، مشارکت معنادار زنان و جامعه مدنی، و نقش تسهیل‌کننده سازمان ملل و کشورهای منطقه بود. سخنرانان تأکید کردند که کمک‌های بشردوستانه، تعامل اقتصادی و همکاری در مبارزه با تروریسم، هرچند ضروری‌اند، به‌تنهایی نمی‌توانند بحران سیاسی و مسئله مشروعیت در افغانستان را حل کنند.
به گفته آنان، آینده افغانستان باید با مالکیت و رهبری واقعی افغان‌ها شکل گیرد و زنان، جوانان، جامعه مدنی، نیروهای سیاسی و متخصصان در تعیین اهداف، ساختار و مسیر این روند نقش معنادار داشته باشند. هشدار داده شد که تعامل بین‌المللی نباید به عادی‌سازی وضعیت موجود بینجامد.
هماهنگی بیشتر بین‌المللی و منطقه‌ای، بستری برای گفت‌وگوی دیدگاه‌های متنوع افغان‌ها، بازسازی اعتماد، استفاده از ظرفیت متخصصان و دانشگاهیان و نقش فعال سازمان ملل در تسهیل این روند نیز مورد تأکید قرار گرفت. محدودیت‌های گسترده علیه زنان و دختران یکی از موانع اساسی ثبات و تعامل عادی افغانستان با جامعه بین‌المللی دانسته شد.
۳. افغانستان پس از پنج سال: آپارتاید جنسیتی و پاسخگویی (۲۵ سپتامبر)
محور این نشست تبعیض ساختاری و نهادینه‌شده علیه زنان و دختران، حمایت از مدافعان حقوق زنان و تقویت سازوکارهای بین‌المللی عدالت و پاسخگویی بود. سخنرانان گفتند پنج سال حاکمیت طالبان، محدودیت‌ها بر آموزش، کار، آزادی رفت‌وآمد، حضور در زندگی عمومی و مشارکت سیاسی زنان را به یک نظام سیستماتیک تبدیل کرده و جامعه بین‌المللی باید از محکومیت صرف به اقدام‌های مشخص حقوقی، سیاسی و مالی حرکت کند.
محکومیت بدون پیامد کافی دانسته نشد و تأکید گردید که باید از مستندسازی به تحقیق، پیگرد و عدالت واقعی رسید. محکمه جزایی بین‌المللی، محکمه بین‌المللی عدالت و سازوکار مستقل تحقیقاتی برای افغانستان به‌عنوان مسیرهای مهم پاسخگویی مطرح شدند و از تلاش‌ها برای به‌رسمیت‌شناختن آپارتاید جنسیتی به‌عنوان جرم بین‌المللی حمایت شد. نمایندگان فرانسه، آلبانیا و استرالیا نیز بر ادامه حمایت سیاسی، حقوقی و بشردوستانه از زنان افغان تأکید کردند و هشدار دادند که وضعیت آنان نباید عادی یا فراموش شود.
بخش مهم این نشست، صدای یک زن جوان از داخل افغانستان بود که گفت زنان و دختران افغان امتیاز ویژه نمی‌خواهند، بلکه خواهان حقوق اساسی خود، از جمله آموزش، کار، آزادی رفت‌وآمد و حق تعیین آینده‌اند.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان، نیز گفت که اگرچه در مستندسازی و ایجاد مسیرهای پاسخگویی پیشرفت‌هایی صورت گرفته، در زندگی واقعی زنان و دختران تغییر ملموسی پدید نیامده است.
۴. امنیت اقلیمی و تاب‌آوری محیط‌زیستی (۲۸ سپتامبر)
این نشست در مقر سازمان ملل بر آسیب‌پذیری شدید افغانستان در برابر تغییرات اقلیمی، بحران آب، بی‌جاشدگی، امنیت غذایی، تاب‌آوری جوامع و ضرورت همکاری منطقه‌ای تمرکز داشت. سخنرانان گفتند افغانستان با وجود سهم کمتر از ۰٫۱ درصد در انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای، از آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر تغییرات اقلیمی است و دهه‌ها جنگ، ضعف نهادها و کاهش کمک‌های بین‌المللی توان کشور را برای مقابله با این بحران محدود کرده است.
تأکید شد که بحران اقلیمی از چالش‌های بشردوستانه، اقتصادی و امنیتی جدا نیست و خشکسالی، سیلاب، کمبود آب، تخریب زمین، بی‌جاشدگی و ناامنی غذایی به هم پیوسته‌اند. تقویت سیستم‌های هشدار زودهنگام، آمادگی در برابر حوادث، زراعت مقاوم، احیای حوزه‌های آبریز، دسترسی پایدار به آب، حمایت از راه‌حل‌های محلی و رساندن منابع مالی اقلیمی به جوامع آسیب‌پذیر از اولویت‌های اصلی عنوان شد.
کارشناسان هشدار دادند که حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد منابع آبی افغانستان به برف‌های هندوکش وابسته است و افزایش دما و ذوب سریع‌تر برف‌ها، هم خشکسالی و هم سیلاب‌های ناگهانی را تشدید می‌کند؛ از حرکت افغانستان از «بحران آب» به سوی «ورشکستگی آبی» نیز هشدار داده شد.
یکی از پیام‌های مهم نشست، نقش زنان، جوانان و جوامع محلی در تاب‌آوری اقلیمی بود. زنان افغان نباید تنها قربانیان بحران اقلیمی دیده شوند، بلکه باید در مدیریت آب، زراعت، معیشت، تصمیم‌گیری و برنامه‌های سازگاری اقلیمی مشارکت معنادار داشته باشند. سخنرانان همچنین بر دیپلوماسی آب به‌عنوان ابزار اعتمادسازی، همکاری منطقه‌ای و صلح‌سازی محیط‌زیستی تأکید کردند.
موضع نمایندگی دایمی افغانستان
موضوع افغانستان در ماه سپتامبر، و به‌ویژه در جریان هفته عالی‌رتبه و نشست‌های حاشیه‌ای آن، در نتیجه تلاش‌های دیپلوماتیک نمایندگی دایمی و حمایت نهادهای غیردولتی، به‌ویژه نهادهای تحت رهبری زنان افغان، در گفت‌وگو با کشورهای دخیل در مسائل افغانستان و محافل مختلف سازمان ملل به‌گونه گسترده مطرح شد. همچنان موضع رسمی افغانستان در سخنرانی سرپرست نمایندگی دایم در نشست شورای امنیت در مورد افغانستان به صراحت مطرح گردید.
از دید نمایندگی، ادامه سیاست‌های کنونی طالبان، به‌ویژه حذف زنان و دختران از عرصه‌های اساسی زندگی، نبود حکومتداری فراگیر، محدودیت آزادی‌های اساسی و تداوم افراط‌گرایی، افغانستان را با بحران و انزوای بیشتر روبه‌رو ساخته است. افغانستان با حذف زنان، اقلیت‌ها و سایر اقشار جامعه و با توسل به خشونت و افراط‌گرایی نمی‌تواند به صلح و ثبات پایدار دست یابد. پیش از آنکه شکاف‌های موجود عمیق‌تر شود و زمینه برای منازعات داخلی و رقابت‌های نیابتی بیشتر گردد، لازم است طالبان به خواسته‌های مشروع مردم افغانستان و انتظارات جامعه بین‌المللی برای ایجاد یک نظام مشروع، فراگیر، پاسخگو و متکی بر اراده مردم پاسخ دهند.
نمایندگی دایمی افغانستان همچنان متعهد به دفاع از منافع ملی و حقوق و آزادی‌های اساسی همه مردم افغانستان، به‌ویژه زنان، دختران، جوانان و اقلیت‌ها است. تلاش‌های نمایندگی بر ادامه دیپلوماسی، تقویت هماهنگی میان نیروهای دموکراتیک، فعالان سیاسی و مدنی، زنان، جوانان، جامعه مدنی و شخصیت‌های معتبر ملی، و جست‌وجوی راه‌حل سیاسی از طریق سازمان ملل متحد متمرکز خواهد بود.
اکنون زمان آن فرا رسیده است که یک راه‌حل سیاسی معتبر، فراگیر و به رهبری و مالکیت خود افغان‌ها برای پایان‌دادن به بحران کنونی شکل گیرد؛ راه‌حلی که زمینه صلح، ثبات، رفاه و امنیت پایدار را در چارچوب یک نظام مشروع، ملی، فراگیر و پاسخگو فراهم سازد.
آقای پیمان در کنفرانس بین‌المللی «بحران افغانستان و مسیر دستیابی به صلح» در اسلام‌آباد سخنرانی کرد. او در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گوید که مخالفان طالبان تلاش دارند نه تنها پاکستان، بلکه تمامی کشورهای منطقه و جهان را قناعت دهند که تداوم حاکمیت این گروه به سود افغانستان و منطقه نیست.
او گفت: «هر کشوری که از مبارزات برحق مردم افغانستان حمایت کند، ما با او همکاری می‌کنیم» و افزود که جریان‌های مقاومت و مخالف طالبان از هر فرصتی برای «پیروزی و شکست طالبان» استفاده خواهند کرد.
آقای پیمان در بخشی از سخنانش به روابط پرتنش کنونی میان طالبان و پاکستان اشاره کرد و گفت که رهبران طالبان سال‌های متمادی در پاکستان زندگی و فعالیت کرده‌اند، اما اکنون روابط این گروه با اسلام‌آباد دچار تنش شده است.
او تاکید کرد که تهدید اصلی برای پاکستان از ناحیه طالبان است و اضافه کرد که در نشست اسلام‌آباد نیز این موضوع را مطرح کرده است. به گفته او، «پاکستان خود با مشکلات داخلی فراوان روبه‌رو است، اما بیشترین خطرات امروز از ناحیه طالبان متوجه این کشور است.»
این سیاستمدار افغان همچنین گفت که زندگی زیر حاکمیت طالبان برای بخش بزرگی از مردم افغانستان دشوار شده و به همین دلیل مخالفان این گروه به دنبال جلب حمایت کشورهای منطقه و جهان هستند.
پیمان طالبان را متهم کرد که به نمادهای فرهنگی و تاریخی افغانستان آسیب رسانده‌اند. او گفت که این گروه «به همه نمادهای فرهنگی ما تعرض کرده است، به شمول زبان فارسی.» وی همچنین طالبان را مسئول فضای سیاسی و نظامی دانست که به کشته شدن داکتر نجیب‌الله، رئیس‌جمهور پیشین افغانستان، انجامید.
کنفرانس بین‌المللی «بحران افغانستان و مسیر دستیابی به صلح» روزهای هفتم و هشتم میزان در اسلام‌آباد برگزار شد و شماری از سیاستمداران، فعالان سیاسی و مخالفان طالبان، از جمله امان‌الله پیمان، در آن سخنرانی کردند.
در بیانیه پایانی این نشست آمده است که ساختار اداره طالبان فراگیر نیست و مشروعیت سیاسی ندارد. برگزارکنندگان نشست مدعی شدند که ۴۲ درصد پشتون‌ها در ساختار قدرت حضور دارند، در حالی که ۵۸ درصد دیگر شهروندان افغانستان، از جمله تاجیک‌ها، هزاره‌ها، اوزبیک‌ها و ترکمن‌ها، از مشارکت در قدرت کنار گذاشته شده‌اند.
