پاکستان می‌گوید چندین پاسگاه طالبان را در امتداد مرز منهدم کرده است

شماری از پزشکان و بیماران به روزنامه بریتانیایی تلگراف گفتند که مقام‌های طالبان به پزشکان دستور داده‌اند عملیات پیوند قرنیه را متوقف کنند، زیرا این عمل مغایر با آموزه‌های اسلامی است.

قرنیه، لایه شفاف جلوی چشم است که نور از آن عبور می‌کند. آسیب‌دیدگی یا کدر شدن قرنیه می‌تواند بینایی فرد را به‌شدت کاهش دهد یا باعث نابینایی شود. در برخی موارد، پیوند قرنیه می‌تواند بینایی بیمار را بهبود بخشد یا احیا کند.

داکتر نور زمان هاشم(نام مستعار)، از شفاخانه چشم نور در کابل، به تلگراف گفت که پزشکان این شفاخانه در ماه‌های اخیر ۹۰ عمل پیوند قرنیه انجام داده بودند، اما پس از دستور شفاهی طالبان، ناچار شدند این برنامه را متوقف کنند.

به گفته او، شمار بیماران در انتظار پیوند قرنیه همچنان رو به افزایش است. بیشتر این بیماران جوانانی هستند که در انفجارها، حوادث مختلف و هنگام کار با دستگاه‌های جوشکاری، بینایی خود را از دست داده‌اند.

داکتر هاشم گفت که دهه‌ها جنگ، نظام صحی افغانستان را به‌شدت آسیب زده و این کشور با کمبود متخصصان چشم و قرنیه اهدایی روبه‌رو است.

او افزود: «طالبان به‌صورت شفاهی به ما دستور داده‌اند که پیوند قرنیه را متوقف کنیم. هیچ‌کس جرأت سرپیچی از این دستور را ندارد، زیرا خطر مجازات شدید وجود دارد.»

براساس گزارش، برنامه پیوند قرنیه در شفاخانه چشم جلال‌آباد نیز به دستور طالبان متوقف شده است. این برنامه‌ به تازگی در افغانستان راه‌اندازی شده بود.

انجمن پزشکان پاکستانی‌تبار امریکای شمالی، یک نهاد خیریه مستقر در ایالت ایلینوی امریکا، از سال ۲۰۱۷ قرنیه‌های اهدایی را برای انجام پیوند رایگان در پاکستان فراهم می‌کرد.

این انجمن در سال جاری میلادی فعالیت خود را به افغانستان گسترش داد و زمینه انجام بیش از ۱۵۰ عمل پیوند قرنیه را فراهم کرد. همچنین سه متخصص چشم افغان برای انجام این عمل‌ها در پیشاور پاکستان آموزش دیدند.

داکتر فواد ظفر، مسئول برنامه پیوند قرنیه این انجمن و رئیس بنیاد ظفر میر در امریکا به تلگراف گفت که از آغاز این برنامه در سال ۲۰۱۷ تاکنون، حدود ۱۰ هزار بیمار در پاکستان از خدمات آن بهره‌مند شده‌اند.

او افزود که حدود چهار ماه پیش، این برنامه به افغانستان گسترش یافت، زیرا صدها بیمار در این کشور به پیوند قرنیه نیاز داشتند. اما دستور طالبان، ادامه فعالیت آن را با مانع جدی روبه‌رو کرده است.

این انجمن در بیانیه‌ای از طالبان خواسته است که ممنوعیت را لغو کند و اجازه دهد پزشکان بار دیگر عمل‌های پیوند قرنیه را انجام دهند. این نهاد تأکید کرده است که مردم افغانستان پس از دهه‌ها جنگ، بیش از هر زمان دیگری به خدمات تخصصی درمانی نیاز دارند.

بیمارانی که امید بازگشت بینایی خود را از دست داده‌اند

تلگراف در گزارش خود به سرگذشت شماری از بیمارانی پرداخته است که به دلیل ممنوعیت پیوند قرنیه، از درمان محروم شده‌اند.

سلامت خان، فروشنده آب نیشکر در کابل، در سال ۲۰۲۳ بر اثر انفجار یک بالون گاز بینایی خود را از دست داد. او پس از آگاهی از برنامه پیوند رایگان قرنیه، به شفاخانه مراجعه کرد و قرار بود در ماه سنبله عمل شود. اما، پزشکان بعداً به او اطلاع دادند که این برنامه از ماه اسد به دستور طالبان متوقف شده است.

خدیجه بیگم، زن ۴۰ ساله‌ای که در انفجاری در جلال‌آباد از ناحیه چشم آسیب دیده، از دیگر بیمارانی است که چشم‌انتظار ازسرگیری این برنامه است.

او گفت که دو ماه پیش در شفاخانه چشم جلال‌آباد برای پیوند قرنیه ثبت‌نام کرده بود، اما ماه گذشته به او خبر دادند که طالبان این عمل را به دلیل مغایرت با آموزه‌های اسلامی ممنوع کرده است.

طالبان: خریدوفروش اعضای بدن خلاف کرامت انسانی است

پیش از این، وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان اعلام کرده بود که براساس بند هفتم ماده ۱۸ قانون این وزارت، خریدوفروش و استفاده از اعضای بدن انسان، از جمله گرده، جگر، چشم و مو ممنوع است.

این وزارت هدف از این ممنوعیت را حفظ عزت و کرامت انسانی عنوان کرده و گفته بود: «بدن انسان حرمت خاص دارد و اعضای آن نباید در هیچ حالتی وسیله تجارتی و سودجویی شود.»

وزارت امر به معروف طالبان همچنین تأکید کرده بود که خرید و استفاده از اعضای بدن انسان با کرامت انسانی و احکام شریعت اسلامی سازگار نیست.

با این حال، در توضیحات منتشرشده این وزارت روشن نشده بود که آیا ممنوعیت خریدوفروش اعضای بدن، پیوند قرنیه اهدایی برای درمان بیماران را نیز شامل می‌شود یا خیر.

اکنون پزشکان به تلگراف گفته‌اند که طالبان با استناد به ملاحظات شرعی، به‌صورت شفاهی دستور توقف این عمل‌ها را صادر کرده است. این در حالی است که قرنیه‌های مورد استفاده در برنامه خیریه یادشده اهدایی بوده و بیماران برای دریافت آن‌ها پولی پرداخت نمی‌کردند.

خانم پریانی از شورای امنیت و جامعه جهانی خواست که حقوق زنان را در هرگونه تعامل با طالبان در اولویت قرار دهند، رهبران این گروه را به‌دلیل نقض حقوق زنان پاسخ‌گو بسازند و مشارکت زنان را در تصمیم‌گیری درباره آینده افغانستان تضمین کنند.

او در سخنرانی خود گفت: «زنان افغانستان به اقدام نیاز دارند، نه حرف.»

پریانی روز سه‌شنبه، ۵ عقرب در نشست شورای امنیت درباره زنان، صلح و امنیت گفت که پیامدهای نقض حقوق زنان به مرزهای افغانستان محدود نمی‌ماند و این نقض‌ها زمانی گسترش می‌یابد که تحمل یا نادیده گرفته شود.

او گفت: «اگر جهان در افغانستان اقدام نکند، دیگران خواهند آموخت که آنان نیز می‌توانند چنین جرایمی را بدون مجازات مرتکب شوند.»

این فعال حقوق زنان تأکید کرد که هیچ‌یک از کشورهای حاضر نمی‌تواند ادعا کند که از وضعیت زنان افغانستان آگاه نبوده است. او گفت که جامعه جهانی به صدور بیانیه و ابراز نگرانی بسنده کرده، در حالی که زنان افغانستان به اقدام عملی نیاز دارند.

پریانی با اشاره به تجربه بازداشت و شکنجه خود گفت که نیروهای طالبان نیمه‌شب به خانه‌اش در کابل هجوم بردند تا او را به دلیل فعالیت‌های حقوق بشری خاموش کنند.

او گفت که آن شب همراه سه خواهرش در خانه بود و با وجود ترس، با تلفن خود ویدیویی برای درخواست کمک ثبت کرد. به گفته او، انتشار این ویدیو به نجات جانش کمک کرد و بدون دسترسی به اینترنت، شاید امروز زنده نمی‌بود.

پریانی افزود که در دوران زندان، صدای فریاد زندانیانی را می‌شنید که با شلیک گلوله خاموش می‌شد و اجساد زندانیان کشته‌شده را نیز دیده بود.

او گفت که میلیون‌ها زن و دختر در افغانستان زیر نظام «آپارتاید جنسیتی» زندگی می‌کنند، از آموزش و بسیاری از مشاغل محروم‌اند و نمی‌توانند آزادانه رفت‌وآمد کنند.

پریانی سه خواست مشخص را با اعضای شورای امنیت مطرح کرد: قراردادن عدالت جنسیتی و حقوق زنان در محور فعالیت‌های شورای امنیت، پاسخگوکردن ناقضان حقوق زنان و تضمین مشارکت زنان در تصمیم‌های مربوط به آینده‌شان.

او از واگذاری سفارت‌های افغانستان به طالبان، به‌رسمیت‌شناختن این گروه و تلاش برخی کشورها برای همکاری با آن در اخراج پناهجویان انتقاد کرد و گفت که حقوق زنان باید اولویت نخست هرگونه تعامل با طالبان باشد.

پریانی خواستار تعریف آپارتاید جنسیتی به‌عنوان جنایت علیه بشریت شد. او همچنین از کشورها خواست که از پیگیری نقض کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان در دیوان بین‌المللی دادگستری و تلاش‌ها برای بازداشت رهبران طالبان به اتهام آزار جنسیتی حمایت کنند.

او تأکید کرد که چنین اقداماتی می‌تواند از تکرار سرکوب نظام‌مند زنان در دیگر نقاط جهان جلوگیری کند.

پریانی گفت که شورای امنیت بارها سخنان زنان افغانستان را شنیده، اما اغلب گوش‌دادن به «مردان مسلح» را بر شنیدن زنانی ترجیح داده که برای حقوق جوامع خود مبارزه می‌کنند.

او افزود که مشارکت کامل زنان در صلح‌سازی، پاسخگوکردن عاملان نقض حقوق و رساندن کمک‌های بشردوستانه، برای دستیابی به افغانستانی عادلانه ضروری است.

این فعال حقوق زنان با یادآوری اعتراض‌های خیابانی و اعتصاب غذای فعالان در آلمان گفت که زنان افغانستان مقاومت را متوقف نکرده‌اند. به گفته او، زنان معترض هدف تیراندازی، شلاق و لت‌وکوب طالبان قرار گرفته‌اند، اما دوباره به اعتراض برخاسته‌اند.

پریانی تأکید کرد که حقوق از راه مبارزه به دست می‌آید و زنان تا دستیابی به عدالت و برابری، از مبارزه دست نخواهند کشید.

خانم بحوث روز سه‌شنبه، ۵ عقرب در نشست شورای امنیت درباره زنان، صلح و امنیت گفت که زنان و دختران سنگین‌ترین بار جنگ و آوارگی را به دوش می‌کشند، اما از تصمیم‌گیری درباره پایان درگیری‌ها و آینده جوامع خود کنار گذاشته می‌شوند. او وضعیت افغانستان را نمونه آشکارتری از این محرومیت توصیف کرد.

مدیر اجرایی بخش زنان سازمان ملل تأکید کرد که حذف زنان از مذاکرات کشورها تصادفی نیست، بلکه ریشه در موانع نهادی، روابط نابرابر قدرت و نگرش‌های جنسیتی دارد.

به گفته بحوث، زنان سال گذشته تنها پنج درصد مذاکره‌کنندگان در ۵۷ روند بررسی‌شده را تشکیل می‌دادند، در حالی که این رقم پیش‌تر هفت درصد بود. نزدیک به ۸۰ درصد مذاکرات فعال نیز بدون حضور حتی یک زن برگزار شده بود.

او افزود که هیچ‌یک از ۱۳ توافق آتش‌بس سال گذشته، اشاره محتوایی به زنان و دختران نداشت و هیچ‌کدام خشونت جنسی را ممنوع نکرد، در حالی که موارد تأییدشده خشونت جنسی مرتبط با درگیری در یک سال دو برابر شد.

بحوث هشدار داد که اکنون شمار بی‌سابقه ۷۵۶ میلیون زن و دختر در فاصله ۵۰ کیلومتری درگیری‌های مسلحانه زندگی می‌کنند. او گفت که فناوری‌های نظامی مبتنی بر هوش مصنوعی نیز خطرهای تازه‌ای برای حفاظت از غیرنظامیان و پاسخگویی ایجاد کرده‌اند.

به گفته او، در برخی مناطق، سهم زنان و دختران از غیرنظامیان کشته‌شده افزایش یافته است و حملات، شفاخانه‌ها، مکتب‌ها، بازارها و خانه‌های آنان را هدف قرار می‌دهد.

بحوث گفت که در مناطق آسیب‌دیده از جنگ، احتمال مرگ زنان بر اثر عوارض قابل پیشگیری بارداری و زایمان پنج برابر و احتمال بازماندن دختران از مکتب دوونیم برابر مناطق باثبات است. نزدیک به ۴۰ درصد زنان و دخترانی که در فقر شدید زندگی می‌کنند، در مناطق متأثر از درگیری به سر می‌برند.

او افزود که زنان هنگام آوارگی و اختلال خدمات، علاوه بر مراقبت از کودکان، زخمیان و سالمندان، با خطر بیشتر خشونت، بهره‌کشی جنسی و قاچاق انسان مواجه‌اند.

بحوث درباره بحران مالی نهادهای زنان نیز هشدار داد. براساس بررسی بخش زنان سازمان ملل، وضعیت مالی ۶۱ درصد این نهادها در مناطق بحران‌زده نسبت به یک سال پیش بدتر شده و ۴۵ درصد برای کمتر از شش ماه بودجه دارند.

او تأکید کرد که این نهادها در میانجی‌گری اختلافات، تأمین دسترسی بشردوستانه، حمایت از قربانیان خشونت و مستندسازی موارد نقض حقوق بشر نقش حیاتی دارند.

بحوث خواستار تضمین سهم حداقلی یک‌سوم زنان در روندهای صلح و اختصاص دست‌کم ۱۵ درصد کمک‌های رسمی توسعه‌ای به کشورهای درگیر جنگ برای پیشبرد برابری جنسیتی شد. او گفت که دست‌کم یک درصد این کمک‌ها باید به سازمان‌های زنان برسد.

مدیر اجرایی بخش زنان سازمان ملل همچنین خواستار پایان مصونیت عاملان قتل، تجاوز جنسی و آزار جنسیتی و حفاظت از زنان صلح‌ساز و مدافعان حقوق بشر شد. او تأکید کرد که تحقق این اهداف به اراده سیاسی برای تقسیم قدرت و تبدیل تعهدات به اقدام نیاز دارد.

گوترش روز سه‌شنبه، ۵ عقرب در نشست شورای امنیت درباره زنان، صلح و امنیت، افغانستان را در کنار مالی، یمن و سومالیا از کشورهایی نام برد که زنان و دختران در آن‌ها با محدودیت‌های شدید روبه‌رو هستند و حقوق‌شان بیش از پیش سرکوب می‌شود.

دبیرکل سازمان ملل گفت که زنان و دختران همچنان با خشونت، تبعیض، محرومیت و بدرفتاری مواجه‌اند. او افزود که دختران از آموزشی محروم می‌شوند که حق اساسی آنان است و زنان سیاستمدار، خبرنگار و مدافع حقوق بشر به حاشیه رانده می‌شوند و هدف قرار می‌گیرند.

گوترش حمایت از نهادهای محلی تحت رهبری زنان در افغانستان، جمهوری دموکراتیک کانگو و سوریه را از اقدامات سازمان ملل برای پیشبرد دستور کار زنان، صلح و امنیت برشمرد.

او هشدار داد که کاهش منابع مالی، وضعیت زنان و دختران را وخیم‌تر کرده و برخی سازمان‌های زنان را وادار به توقف فعالیت کرده است. به گفته او، بسته‌شدن کلینیک‌ها و فضاهای امن و از دست رفتن حمایت‌های حیاتی بشردوستانه، از پیامدهای کاهش بودجه است.

دبیرکل سازمان ملل گفت که در حالی که هزینه‌های نظامی جهان سال گذشته به نزدیک ۲.۹ تریلیون دالر رسید، کمک‌های بشردوستانه همچنان به‌شدت کاهش می‌یابد.

او از کشورها خواست که به تعهدات کمک‌های توسعه‌ای خود عمل کنند و فوراً تأمین مالی سازمان‌های حامی زنان و دختران در مناطق درگیر جنگ را از سر بگیرند.

گوترش با انتقاد از فاصله میان تعهدات و اقدامات جهانی گفت که با گذشت ۲۶ سال از تصویب قطعنامه ۱۳۲۵ شورای امنیت، در بسیاری موارد «سخن فراوان گفته شده و اقدام کافی صورت نگرفته است».

او تأکید کرد که مشارکت زنان در روندهای صلح جنبه نمادین ندارد و حضور معنادار آنان، احتمال دستیابی به صلح پایدار را افزایش می‌دهد. به گفته او، جوامع زمانی نیرومندتر می‌شوند که زنان و دختران بتوانند به دور از ترس و خشونت زندگی کنند.

گوترش گفت که زنان سال گذشته تنها پنج درصد مذاکره‌کنندگان در ۵۷ روند صلح را تشکیل می‌دادند و کمتر از یک‌پنجم توافق‌های صلح، دست‌کم یک اشاره به زنان، دختران، جنسیت یا خشونت جنسی داشتند. او این شکاف در اجرای تعهدات را «غیرقابل‌قبول» خواند.

دبیرکل سازمان ملل خواستار تعیین اهداف و سهمیه‌های الزام‌آور برای مشارکت زنان شد و تأکید کرد که نیازها و خواسته‌های آنان باید در تمام گفت‌وگوها، آتش‌بس‌ها و توافق‌های صلح بازتاب یابد.

او همچنین گفت که موارد خشونت جنسی مرتبط با درگیری که سازمان ملل تأیید کرده، سال گذشته به بیش از ۹ هزار و ۷۰۰ مورد رسیده است و آمار واقعی بی‌تردید بالاتر است.

گوترش حضور زنان در تمام میزهای مذاکرات صلح، افزایش منابع مالی و مقابله با خشونت علیه زنان و دختران را سه اولویت فوری دانست و خواستار پاسخگویی کامل عاملان خشونت شد.

او از کشورها خواست که تعهدات مربوط به زنان، صلح و امنیت را در قوانین و سیاست‌های داخلی بگنجانند و امنیت اقتصادی زنان را تأمین کنند. گوترش گفت: «برابری رویا نیست، یک تصمیم است.»

باغداران در ولسوالی‌های ارغنداب، ژیری و شاه‌ولی‌کوت قندهار می‌گویند فصل برداشت انار که معمولاً پررونق‌ترین زمان سال برای آنان است، امسال با زیان همراه شده و درآمد حاصل از فروش محصول، هزینه‌های یک‌سال باغداری را پوشش نمی‌دهد.

سلام‌جان، یکی از باغداران ارغنداب، به افغانستان اینترنشنال گفته است که سال‌ها برای پرورش باغ خود زحمت کشیده، اما اکنون کاهش بهای انار او را با زیان مالی روبه‌رو کرده است. او می‌گوید: «تمام سال را در این باغ کار کرده‌ام و درختان فقط یک بار در سال حاصل می‌دهند، اما حالا حتی هزینه‌هایم نیز تأمین نمی‌شود.»

100%

افت ۴۰ درصدی قیمت انار

به گفته تاجران و باغداران، بسته شدن مسیرهای ترانزیتی با پاکستان و نبود راه‌های بدیل صادراتی، بازار انار قندهار را به شدت محدود کرده است.

آنان می‌گویند بهای هر «مَن» انار، معادل حدود پنج کیلوگرام، از ۵۰۰ افغانی به ۳۰۰ افغانی کاهش یافته است؛ افتی نزدیک به ۴۰ درصد.

این کاهش قیمت در حالی رخ داده که انار قندهار سال‌ها یکی از شناخته‌شده‌ترین محصولات صادراتی افغانستان بوده و بخش عمده آن از طریق پاکستان به بازارهای منطقه و جهان صادر می‌شد.
«۸۰ درصد محصول انار در داخل کشور مانده است»

تاجران می‌گویند امسال تنها حدود ۱۰ درصد انار قندهار به خارج از کشور صادر شده و نزدیک به ۸۰ درصد آن در بازار داخلی باقی مانده است. به گفته آنان، محدود شدن صادرات از مسیر پاکستان، دسترسی به بازارهایی را نیز دشوار کرده که پیش‌تر خریداران اصلی انار قندهار بودند.

حاجی نظرمحمد، یکی از صادرکنندگان انار، گفت که سال گذشته باغ‌هایی را برای برداشت محصول اجاره کرده بود، اما به دلیل مشکلات صادراتی متحمل زیان سنگین شد. او امسال هیچ باغی را اجاره نکرده و اناری نیز نخریده است. به گفته او: «وقتی راه صادرات نیست، محصول را کجا ببریم و به چه کسی بفروشیم؟»

شفیع‌الله، یکی دیگر از تاجران میوه در قندهار، نیز می‌گوید هرگز تصور نمی‌کرد که انار قندهار روزی با چنین قیمت نازلی فروخته شود. او می‌گوید بسته شدن راه‌های تجاری نه تنها باغداران، بلکه تاجران و اداره طالبان را نیز با زیان روبه‌رو کرده است.

100%

باغداران به قطع درختان فکر می‌کنند

باغداران می‌گویند نگهداری باغ‌های انار هزینه‌های سنگینی دارد. آبیاری، کود، مراقبت از درختان و مبارزه با بیماری‌ها همه پیش از برداشت محصول انجام می‌شود، اما درآمد نهایی به وضعیت بازار و صادرات وابسته است.

گل‌محمد، باغدار دیگری در ارغنداب، می‌گوید او دو سال پی‌درپی زیان کرده است. او هشدار می‌دهد که اگر سال آینده نیز قیمت‌ها در همین سطح باقی بماند، ممکن است درختان انار را قطع کرده و به جای آن گندم کشت کند.

کاهش تولید در کنار بحران بازار

مشکلات بازار در حالی تشدید شده که خشکسالی و بیماری‌های گیاهی نیز بر باغ‌های انار قندهار تأثیر گذاشته‌اند.

براساس اطلاعات ریاست زراعت طالبان در قندهار، تولید انار امسال نسبت به سال گذشته بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافته و حدود ۳۰ درصد باغ‌ها با مشکلات مختلف روبه‌رو هستند.

این اداره میزان تولید انار قندهار در سال جاری را حدود ۲۲۰ هزار تُن برآورد کرده، در حالی که این رقم برای سال ۲۰۲۵ حدود ۲۷۵ هزار تن اعلام شده بود. به این ترتیب، میزان تولید نسبت به سال گذشته حدود ۵۵ هزار تُن کاهش یافته است.

مقام‌های محلی طالبان همچنین هشدار داده‌اند که در ولسوالی ارغستان، تا ۳۰ درصد درختان انار در معرض خشک شدن قرار دارند.

راه‌های بدیل هنوز کافی نیست

در واکنش به محدودیت صادرات از مسیر پاکستان، شماری از تاجران تلاش کرده‌اند انار قندهار را به روسیه، هند، قطر و برخی کشورهای آسیای مرکزی صادر کنند. اما تاجران می‌گویند این صادرات محدود نمی‌تواند جایگزین مسیرهای سنتی و گسترده گذشته شود.

مقام‌های اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری قندهار و ریاست زراعت طالبان پیش‌تر گفته بودند که در ماه مارچ ۲۰۲۶ نزدیک به ۲۳ هزار تُن انار قندهار به بازارهای جهانی صادر شده است. با این حال، تاجران می‌گویند این حجم صادرات همچنان پاسخگوی نیاز بازار نیست و روند آن نیز پایدار نبوده است.

100%

عبدالباقی بینا، معاون اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری قندهار، به افغانستان اینترنشنال گفته است که با وجود کیفیت و کمیت مناسب محصول امسال، بسته شدن مسیرهای صادراتی مانع دسترسی تاجران به بازارهای خارجی شده است. او بسته شدن گذرگاه‌های چمن و اسپین‌بولدک و همچنین اختلال در مسیر اسلام‌قلعه را از عوامل اصلی افت قیمت می‌داند.

به گفته او، در قندهار دو کارخانه پروسس انار فعال‌اند که بخشی از محصول را به آب و رب انار تبدیل می‌کنند، اما ظرفیت این کارخانه‌ها برای جذب کل محصول کافی نیست.

تاجران و باغداران از طالبان می‌خواهند برای صادرات انار راه‌های بدیل و پایدار ایجاد کنند و برای دسترسی به بازارهای جدید خارجی گام‌های عملی بردارند. آنان می‌گویند بدون یک مسیر صادراتی منظم و قابل اعتماد، بحران کنونی می‌تواند آینده یکی از مهم‌ترین محصولات باغداری افغانستان را با تهدید جدی روبه‌رو کند.