کیف ته د امریکا د بهرنیو چارو د وزیر له سفر سره سم په یوه برید کې ۱۷ کسان وژل شوي دي

هغه د سوېل ختیځې اسیا یا اسیان او چین، جاپان او سوېلي کوریا غونډه کې زیاته کړه، «هېوادونو ته پکار دي چې اختلافونو او لانجو ته په مناسب ډول رسیدګي وکړي.»

د هغه په خبره، «په دغسې حالاتو کې تر ټولو مهمه دا ده چې پلوي ونه شي، بلاکونه جوړ نه شي او د نوې سړې جګړې مخه ونیول شي».

خو د انډونیزیا پلازمېنه جکارټا کې د دې سرمشریز د ایجنډا مهمه برخه هم په سوېلي چین سمندرګي کې د چین زیاتېدونکې یرغلیزې چارې دي.

د دغې مهمې سوداګریزې لارې پر ځینې برخو د اسیان څو غړي هېوادونه هم د ملکیت دعوه لري.

دا اونۍ چین د سوېلي چین سمندرګي نوې نقشه هم خپره کړه چې پکې یې د خپل حاکمیت سیمه پراخه کړې ده.

د اسیان څو غړو هېوادونو دا نقشه وغندله.

دغې امریکايي ورځپاڼې د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۱۵مه) لیکلي، چې په دې حکم کې نور بهرني ټیلیفونونه هم شامل دي.

د ایفون موبایل د امریکا د ایپل کمپنۍ له خوا تولید شوی، چې په نړۍ کې یو له مشهورو ټیلیفونونو څخه شمېرل کیږي.

د وال سټریټ ژورنال په وینا؛ دا حکم په وروستیو اونیو کې د چین دولتي کارمندانو ته صادر شوی، مګر د پراخېدو کچه یې لا روښانه نه ده.

د چین حکومت دا حکم په داسې حال کې صادر کړی، چې ایپل کمپنۍ په پام کې لري په راتلونکو اونیو کې د ایفون نوې نسخه د ایفون ۱۵ په نوم پرانیزي.

په دې وروستيو کلونو کې د ټېکنالوژۍ په برخه کې د چين او امريکا ترمنځ اړيکې ترينګلې شوې دي.

پنځه کاله مخکې د امریکا حکومت په ورته حکم کې د امریکا په دولتي دفترونو کې د هواوې موبایلونو په ګډون د هواوې محصولاتو کارول منع کړل.

همداراز امریکا له درېیو کلونو څخه په کمه موده کې په تدریجي ډول په پوځ او دولتي دفترونو کې د چینایي ټولنیزې شبکې ټیک ټاک پر کارولو بندیز لګولی دی.

د امریکا په مونټانا ایالت کې د تېرې میاشتې راهیسې د ایالتي اسمبلۍ د پرېکړې پر اساس د ټیک ټاک کارول په بشپړ ډول منع شوي دي.

تر دې مخکې د امریکا متحدو ایالتونو او د هغې ځینو متحدینو لکه بریتانیا، استرالیا او نیوزیلنډ د پنځم نسل (۵جي) انټرنیټ کې د چینايي وسایلو پر کارولو بندیز لګولی و.

دغه نړۍوال سازمان په خپل یوه خپاره شوي راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې د لسګونو کلونو جګړې، غربت، بې کارۍ او لوږې له امله د افغانانو رواني ستونزې زیاتې شوې دي؛ خو څوک ورته پام نه کوي.

راپور زیاتوي: “ اکثره افغانان د طالبانو د بیا ځل واکمنېدو را وروسته له رواني او عاطفي ستونزو سره مخ دي”.

یاد سازمان وايي، چې افغانان دا مهال له سیاسي او اقتصادي ننګونو سره هم مخ دي او دغې چارې یې پر رواني روغتیا منفي اغېزه کړې ده.

راپور لیکي: “ هغه اشخاصو چې په ۲۰۱۸ کال کې یې د رواني مشورو له ټیلفوني خدماتو ګټه پورته کوله، نېږدې ۶۰ سلنه یې نجونې او مېرمنې وې”.

دغه سازمان وړاندې لیکي، چې د نجونو او مېرمنو تر منځ د رواني ناروغیو د زیاتوالي اصلي لامل د طالبانو له خوا پر نجونو او مېرمنو بندیزونه ګڼل کیږي.

دوی په لرې پرتو سیمو کې د رواني مرکزونو نه شتون، ناوړه دودونو موجودیت او بېلابېل بندیزونه د رواني روغتیا د ګډوډۍ سببونه ګڼلي دي.

له دې وړاندې د روغتیا نړۍوالې ادارې هم ویلي وو، چې د بشري مرستو له کمښت سره به په افغانستان کې بېلابېلې ناروغۍ خپرې شي او که مرستې پر خپل وخت ونه رسېږي ښايي یو بشري ناورین رامنځته شي.

د تاجکستان ملي امنیتي خداماتو اداره وايي؛ دا په روان کال کې دویمه پېښه ده، چې یو شمېر ترهګر له افغانستان څخه تاجکستان ته را اوړي او د دوی د ځواکونو له خوا په نښه کيږي.

دوی زیاته کړه: “درې ترهګر د اګسټ پر ۳۰مه له پولې را اوښتي او غوښتل یې چې د سپټمبر په ۹مه د ملي رخصتۍ پر مهال په تاجکستان کې برید وکړي”.

دغه امنیتي اداره وايي چې د سپټمبر په پنځمه نېټه یاد ترهګر په نښه او ووژل شول.

چارواکي وايي، چې یاد ترهګر د جماعت انصار الله ډلې غړي وو.

په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ راهیسې په بېلابېلو وختونو کې د پاکستان په ګډون یو شمېر ګاونډیو دغو هېوادنو ته د ترهګرو د ورتګ اندېښنه ښودلې ده.

سوشل نیوز د دغو شپږو ټولنیزو شبکو او برېښنايي شرکتونو یو نوم لړ نن چهارشنبه (د وږي ۱۵مه) خپور کړی، چې له مخې یې میټا(فېسبوک،انسټاګرام، وټساپ) ګوګل (کروم براوزر، یوټیوب ویډیو) ټېک ټاک، ایپل او نورې شبکې شاملې دي.

د اروپايي ټولنې د انحصاري تګ لارې ضد کمېسیون، وايي چې د دغو شپږو شبکو او سرکتونو د فعالیت پر څرنګوالي یې سخت بندېزونه لګولي دي.

دوی زیاته کړې:” شپږ شبکې چې ۲۲ بېلابېل خدمات او ټولنیز انلاین جوړښتونه لري، چې امازون، ایپل، میټا، مایکروسافټ او بایټ ډانس د شرکتونو پورې اړوند دي پرې محدودیت وضع شوی دی”.

د ټېک ټاک ټولنیزې شبکې بیا پر خپلې رسمي پاڼې دغه بندیز د اندېښنې وړ بللی او زیاته کړې یې ده، چې دوی له دغې پرېکړې خوښ نه دي، ځکه له پرېکړې وړاندې هېڅ ډول څېړنه نه ده شوې.

په ورته وخت کې د میټا شرکت هم دغه پرېکړه غندلې او دا پرېکړه یې یوه عاجله او نادرسته پرېکړه بللې ده.

د ایپل شرکت بیا د دغو بندیزونو په اړه ویلي، چې دا ډول پرېکړې به ناوړه پایلې ولري او له اروپايي ټولنې یې غوښتي چې په دې اړه حقیقت ګرایانه پرېکړه وکړي.

دا لومړی ځل دی، چې په اروپا کې په دومره پراخه کچه پر ټولنیزو شبکو او انټرنیټي- برېښنايي شرکتونو سخت بندیزونه لګول کیږي.