د کډوالو په اېستلو کې له پاکستان سره د ایران سیالي او شریکي
له څو میاشتو راهیسې په جبري توګه له پاکستان او ایرانه سره له دې چې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر روان دی؛ خو په وروستۍ یوه میاشت کې دواړو هېوادونو دغه چاره چټکه کړې ده.
له څو میاشتو راهیسې په جبري توګه له پاکستان او ایرانه سره له دې چې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر روان دی؛ خو په وروستۍ یوه میاشت کې دواړو هېوادونو دغه چاره چټکه کړې ده.
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د هېواد د یو شمیر پوځیانو، خبریالانو، مدني فعالانو او سندرغاړو په ګډون زرګونو افغانانو د سختو امنیتي ګواښونو له امله ایران او پاکستان ته پناه وړې ده، چې په دوی کې ډېری یې قانوني اسناد نه لري.پاکستان بیا د کډوالو د اېستلو لپاره د دغه هېواد د ناامنیو د زیاتېدو مسله پلمه کړې؛ خو ایران سره له دې چې له طالبانو سره نږدې اړیکې هم لري دا چې په کومه پلمه له افغان کډوالو سره تریخ چلند کوي، لا کره معلومات نه شته.د یوشمېر کارپوهانو په باور، له دغو هېوادونو د کډوالو د اېستلو بهیر د طالبانو په غوښتنه شوی دی.د سیاسي چارو کارپوه نجیب الله ازاد وایي چې، د طالبانو له حاکمیت وروسته زرګونه افغانانو هېواد پرېښود او لا هم د وتلو په حال کې دي؛ نو ځکه طالبان غواړي چې د دغو افغانانو د ځای د ډکېدو ترڅنګ خپل ځان ته د مشروعیت لار پیدا کړي.له پاکستانه په جبري توګه د کډوالو د اېستلو د بهیر له چټکتیا وروسته، ایران هم د افغان کډوالو د اېستلو بهیر ته زور ورکړی دی.په خواله رسنیو کې له ایرانه د اېستل شویو کډوالو اړوند یوه ویډیو خپره شوې، چې یو شمېر کډوال په کې د ایراني چارواکو له ناوړه چلنده شکایت کوي.یو ستون شوی کډوال وایي، ایراني پولیسو له پوښتنې او ګروېږنې پرته له پولې لړولی او ښځه او ماشومان یې د کرښې هغې غاړې ته پاتې دي.له دې سره، یو بل ستون شوی کډوال بیا وایي چې د ایران پولیسو سخت ځورولی او د سهار له شپږو بجو یې چې نیولی و، د شپې تر دولسو بجو یې ان تشناب ته هم اجازه نه ده ورکړې.اخوا، د اسلام کلا د صفري کرښې مسوول عبدالله قیومي له یوه فرانسوي خبري اژانس سره په خبرو کې ویلي چې، یوازې د روانې اوونۍ په وروستیو څلورو ورځو کې له دغې کرښې شاوخوا ۱۴ زره او ۴۸۰ تنه افغان کډوال افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.د نوموړي په وینا، له ایرانه د ستنېدونکو کډوالو شمېر د تېر پرتله دوه برابره زیات شوی دی.دا په داسې حال کې ده چې، په تېره یوه اوونۍ کې نږدې ۲۰۰ زره افغان کډوال په جبري توګه د پاکستان له بېلابېلو برخو افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.د افغانستان د تېر حکومت د پوځیانو او د دولتي کار کوونکو وژل، ځورول، نیول او بندي کېدل او همداراز بې وزلي او وزګارتیا هغه څه دي، چې د افغانانو کډوالي ورسره زیاته شوه او دا چاره دوام لري.له دې سره، د بشري حقونو ملاتړو ادارو او د افغانستان یو شمېر سیاسي څېرو له پاکستان او ایرانه د افغان کډوالو د اېستلو په غبرګون کې ویلی چې، د ژمي په درشل کې ستنېدونکي کډوال به له خورا نورو ستونزو سره هم مخامخ شي.
شکریه اته کلنه وه، چې له افغانستانه پاکستان ته کډواله شوه. هغې د ماشومتوب لوبې د جلال اباد په کوڅو کې هغه مهال کولې چې هره شېبه پکې د راکېټ د لګېدو امکان و.
نوموړې اوس ۳۴ کلنه انجینیره ده، زدکړې یې په پېښور پوهنتون کې بشپړې کړې او اوس په جبري ډول افغانستان ته ستنه شوې.
شکریې له افغانستان انټرنشنل – پښتو سره په خبرو کې وویل، چې دوی له خپلې کورنۍ سره د اکټوبر په اتمه نېټه د ماما کورنۍ د لیدو لپاره اسلام اباد ته په لار پولیسو ونیول.
هغه زیاتوي:” بدبختي دا وه، چې موږ لا اسلام اباد ته نه وو رسېدلي، چې په لار کې د پولیسو له خوا ونیول شو. زه، زما پلار او مور او درې کوچنۍ خویندې مې پولیسو له ځانه سره بوتلو”.
نوموړې وايي، چې پولیسو ترې د اسنادو غوښتنه کوله خو له دوی سره د کډوالۍ له کارت پرته نور اسناد نه وو، نو ځکه پولیسو د هغې پلار په څپېړو وواهه او دوی ټول یې زندان ته بوتلل.
شکریه د زندان کیسه کوي او وايي، چې د دوی پلار یې ترې جدا کړ او دوی یې په یوه ځانګړي زندان کې واچول چې ګڼې نورې ښځې هم پکې زنداني وې.
د شکریې په خبره، دوی نه پوهېدل چې وړاندې ورسره څه کیږي، مګر اته ویشت ورځې یې په زندان کې له سختو کړاوونو سره تېرې کړې دي.
هغې زیاته کړه: “ په زندان کې د ډوډۍ ستونزه وه، ډېره کمه او سوځېدلې ډوډۍ به یې راکوله، تشناب ته به مو نوبت نیوه او یو څو پولیسې وې هره ورځ به یې موږ ته بد رد ویل او د مهاجرې په نوم به یې موږ بللو”.
شکریه خوږیاڼۍ زیاتوي، چې په خپله اته ویشت کلنه کډوالۍ کې له داسې بدې پېښې سره نه وه مخ شوې او اوس فکر کوي چې د خپل ژوند تر ټولو بدې ورځې یې په پاکستاني زندان کې تېرې کړې.
د هغې په خبره، تر اته ویشت ورځو پورې یې له پلار څخه احوال نه لاره او کله چې پاکستاني پولیسو دوی تورخم ته راوستل په هماغه سهار یې خپل پلار ولید.
خوږیاڼۍ وايي: “پر موږ دا وخت لکه قیامت تېر شو، زما پلار د ډاکتر نجیب د وخت پخوانی صاحب منصب دی، هغه یې ډېر وهلی هم و، ما د خپل پلار مخ ته نه شول کتلی، هغه یې ډېر شکنجه کړی و”.
نوموړې زیاتوي، چې پلار یې په کارخانو مارکیټ کې دوکان لاره او کور یې په حیات اباد کې و: “پولیسو ته مو ډېرې زارۍ وکړې، چې موږ په خپله ځو، د کور وسایل باید له ځانه سره یوسو؛ مګر پولیسو ویل چې اوس هم درسره ښه کوو چې د ترهګرو په کیس کې مو نه بندي کوو”.
هغه وايي، چې ډک کور یې ترې پاتې شو او تر څو چې پوهېدل له بایومټریک وروسته یې د تورخم پر کرښه د افغانستان پر طرف را اړولي وو.
د شکریې په خبره، چې افغانستان ته له راتګ وروسته حیران وو، چې پر کومه خوا او چا کره لاړ شي.
نوموړې وویل: “موږ لا هم په جلال اباد کې د یوه خپلوان کور کې اوسو، ځکه زموږ هستي او نیستي ټوله په پېښور کې پاتې شوه”.
شکریه خوږیاڼۍ په افغانستان کې د خپل راتلونکي په اړه اندېښمنه ده او زیاتوي، چې پر مېرمنو او نجونو د طالبانو له خوا بندیزونه او بې کاري به یې د کور د څلورو دېوالونو بندیوانه کړي.
پاکستان د یوه میاشتني ضرب الاجل له پای ته رسېدو وړاندې هم د بې اسنادو افغان کډوالو د نیولو او په زوره د اېستلو بهیر پیل کړی و.
د پاکستان د حکومت د شمېرو له مخې؛ شاوخوا ۱.۷ مېلیونه افغانان په پاکستان کې له اسنادو پرته کډوال دي او په څه باندې یوه میاشت کې دوه لکه لس زره یې له دغه هېواده وتلو ته اړ شوي دي.
د طالبانو تبلیغاتي ډله د افغانستان د پخواني حکومت د چارواکو په څېر د قوش تپې کانال د «افغانستان د خلکو د ژغورنې لپاره د حکومت تر ټولو مهمه پروژه» بولي.
خو، مخالفان یې اندېښنه ښيي چې ښایي د قوش تېپې شاوخوا ځمکه «د طالبانو کورنیو» ته ووېشل شي او ځايي خلک اجباري کوچ ته اړ شي، خو طالبان دا ادعاوې ردوي.
له افغانستانه بهر ګاونډي هېوادونه هم په دې اړه چوپه خوله نه دي پاتي.
د ازبکستان ولسمشر په وږي میاشت کې خبرداری ورکړ چې د قوش تېپې کانال جوړول په منځنۍ اسیا کې د اوبو رژیم او توازن په بنسټیز ډول بدلولی شي.
خو د قوش تېپې کیسه له کومه ځایه پیل شوه؟
د قوش تېپې کانال په افغانستان او سیمه کې د اوبو د انتقال یو ستر کانال دی چې د بلخ ولایت له کلدار ولسوالۍ پیل شوی دی.
د قوش تېپې کانال پروژه د محمد داوود خان د واکمنۍ پر مهال د ١٣٥٢ او ١٣٥٧ کلونو ترمنځ طرحه شوې وه، خو د جګړې او بې ثباتۍ له امله پلې نه شوه.
د قوش تېپې کانال ته بهېدونکی امو سیند د پامیر له غرونو سرچینه اخلي او شاوخوا ۱۱۲۶ کیلومتره په اوږدوالي له تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره د افغانستان د شمالي پولو په اوږدو کې بهیږي.
امو سیند د منځنۍ اسیا یو له ډېرو اوبو لرونکو سیندونو څخه دی.
امو د نړیوال سیند په ټوګه، د افغانستان او د هغه د څلورو شمالي ګاونډيو هېوادونو تر منځ د ګډې طبیعي پولې په ټوګه پیژندل شوی او د افغانستان او دغو هېوادونو ترمنځ ځمکنۍ پوله ګڼل کیږي.
د طالبانو د لومړي وزیر مرستیال ملا برادر، د ۱۴۰۱ لمریز کال د وري په لسمه نېټه په بلخ ولایت کې د دغې ډلې د لوړپوړو چارواکو په ګډون د قوش تېپې کانال پرانیست.
هغه وویل چې د دغه کانال بشپړیدل به د افغانستان اقتصادي وضعیت ښه کړي او افغانستان به پر ځان بسیاینې ته نږدې کړي.
د احمد مسعود په مشرۍ د افغانستان د ملي مقاومت جبهې د دغو ادعاوو په غبرګون کې ویلي چې طالبان د قوش تېپې کانال شاوخوا ځمکې پاکستاني وګړو ته ویشي.
خو طالبانو تراوسه دا ځمکې د کانال شاوخوا پر ځايي خلکو هم نه دي وېشلې.
له بلې خوا، کله چې طالبان د افغانستان د زیربناوو د بیارغونې خبره کوي، منتقدین هغو بریدونو ته اشاره کوي چې دغې ډلې د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ کلونو تر منځ د زیربناوو د جوړولو د مخنیوي لپاره پلان کړي وو.