د ایران د ولسمشر د مړینې سیاسي عواقب

د ناروې د بهرنیو چارو وزیر وايي؛ چې د ناروې او یو شمېر نورو اروپايي هېوادونو لخوا به په رسمي ډول د فلسطین په رسمیت پیژندل به په شپږو ورځو کې ترسره شي.

د ناروې لومړي وزیر یوناس ګار اسټوره وايي؛ چې د دوه هېوادونو تر منځ حل لاره د اسراییلو او فلسطین تر منځ د سولې د ټینګښت لپاره یوازینې مناسبه سیاسي حل لاره ده.

د ناروې د لومړي وزیر دفتر د چهار شنبې په ورځ د (غبرګولي دویمه) په اېکس پاڼه خپره شوې خبرپاڼه کې د ناروې د لومړي وزیر له قوله لیکلي: «په دغه نازک وخت کې، د فلسطین په رسمیت پيژندلو څخه زموږ موخه په سیمه کې د سولې لپاره د یوه هر اړخیز پلان ملاتړ دی.»

په خبرپاڼه کې ټینګار شوی؛ چې موږ باور لرو چې د دوو هېوادونو حل لاره د اسراییل په ګټه ده.

د اسپانیې حکومت یوه چارواکي ویلي؛ چې لومړی وزیر پیډرو سانچیز پلان لري چې د چهارشنبې په ورځ فلسطین د یوه خپلواک هېواد په توګه په رسمیت وپیژني.

د اسراییل اعتراض

اسراییل د فلسطیني دولت په رسمیت پېژندلو د ایرلېنډ او ناروې د پرېکړې په غبرګون کې له دغو دوو هېوادونو څخه خپل سفیران د بیړنۍ مشورې لپاره ورغوښتي دي.

د اسراييل د بهرنيو چارو وزير ويلي، چې که اسپانيا فلسطين په رسميت وپېژني، له دغه هېواده به د اسراييل سفير هم د مشورې لپاره وروغوښتل شي.

په دغه جګړه کې چې د غوايي میاشتې په ۲۴مه پیل شوې وه؛ پاکستاني لوري ته هم مرګ ژوبله اوښتې وه.

د سیمې د جرګو دود له مخې د پاکستان سرحدي ځواکونه او طالبان له پنځه ورځې جګړې وروسته ډیورنډ کرښې ته څېرمه د پکتيا ډنډپټان ولسوالۍ او کورمې د خرلڅيو تر منځ د ډیورنډ کرښې په صفري نقطه کې سره جرګه شول او ډزبندي یې وکړه.

د افغانستان انټرنشنل د سرچینو د معلوماتو له مخې؛ دغه جګړه له هغه وروسته ونښته چې د پاکستان هوایي ځواکونو د (غوايي۲۰مه) د پکتیکا په وړممۍ ولسوالۍ کې د تحریک طالبان پاکستان پټنځایونه په نښه کړي وو او خبر یې پاکستان رسنیو د همدې میاشتې په ۲۳مه خپور کړ.

د سرچینو د معلوماتو له مخې؛ په وروستیو کې دغه جګړې په وړه او لویه کچه شوې دي چې د پاکستان له هوايي بریدونو نېولې بیا سپکو او درنو وسلو تر کارولو چې له ساعتونو نیولې بیا تر ورځو پورې غځېدلې دي، کله کله د دواړو هیوادونو، پاکستاني حکومت او طالبانو ډلې د داسې جګړو په اړه رسمي غبرګون ښودلی خو ډیری وخت لوري رسمي غبرګون نه ښیي خو په وړه کچه جګړې روانې وي.

دغه جګړې په کومو سیمو کې کیږي؟

له تېرو ۳۰ کلو راهیسې دغه جګړې ډیری مهال د افغانستان په ختیځو او سوېل ختیځو سیمو ننګرهار، نورستان کونړ، پکتیا، پکتیکا او خوست ولایتونو کې کیږي چې دغه ټولې غرنۍ سیمې دي او په خورا ډیرو او شنو ځنګلونو پوښلې دي، دغه سیمې د ډیورنډ کرښې سره پرتې دي چې پورې غاړه یې شمالي او سوېلي وزیرستان، باجوړ، مومند او نورې پښتنې سیمې دي چې معمولآ یې ژبه، فرهنګ، دودونه او لهجې یو مخ سره ورته دي.

د تېر جمهوریت پر مهال به هم تر ډیره بریده په یادو سیمو کې د سپکو او درنو وسلو جګړې وې خو هوايي بریدونه پکې نه دي شوي، خو واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته تېر څه باندې دوه نیم کلونه په کونړ، خوست او پکتیکا باندې څو ځلې د پاکستان جنګي الوتکو د ټي ټي پي د پټنځایونو د په نښه کولو په موخه بمبار کړی دی.

دغه سیمې څه ځانګړنې لري؟

ځنګلونه

ځینې معلومات ښيي چې د افغانستان د ختيځو او سوېل ختیځو سیمو ۱،۷ میلیونه هکتاره ځمکه په ځنګلونو پوښلې ده. چې یوه خوږه برخه یې د کونړ او نورستان غرونه یادیږي، دغه هیواد تر ټولو ډیر د لویو لرګیو (چهارتراشو) مرکز بلل کیږي چې په سیمه کې د ښه کیفیت لرونکو لرګیو (نښتر) بې مثاله چهارتراش یې تولیدول. په افغانستان کې د ظاهرشاه د واکمنۍ پر مهال ۱۳۴۳ ل کال کې د پکتیا ځاځي اریوب د منډهېر په نوم سیمه کې جرمنیانو د لرګیو یوه کارخونه جوړه کړې وه چې د دغې سیمې له چهارتراشو یې د استعمال وړ توکي لکه مېز، چوکۍ، المارۍ، دروازې او لوی و واړه توکي جوړول او د هیواد د له استفادې تر څنګ بهر ته هم صادرېدل.

د دې تر څنګ د کونړ ځنګلونو چهارتراش لرګي چې د سرچینو د معلوماتو له مخې په سیمه کې تر ټولو وړ لرګي لري او لا هم په قاچاقي ډول له دغې سیمې پاکستان ته لیږدول کیږي، د سرچینو د معلوماتو له مخې له ۱۹۷۸م کال نیولې تر ۲۰۰۶م کال پورې یې ۸۵ سلنه برخه وهل شوې او قاچاق شوې ده.

·قیمتي ډبرې

د پکتیا په سیدکرم، ځاځي اریوب، زرمت، ځدراڼو او ځینو نورو ولسوالیو کې د کرومايټ او نورو قیمتي ډبرو او ډبرو سکرو کانونه.

د خوست قیمتي ډبرو کانونه په تڼیو ولسوالۍ کې دي خو د ځاځي میدان، ګربزو، موسی‌خېلو او دوه منده ولسوالۍ کې هم د بېلابېلو قیمتي ډبرو کانونه موجود دي.

د ننګرهار په شینوارو او خوګیاڼیو کې د شوکاڼي، کرومايټ او نورو قیمتي ډبرو کانونه شته چې کیندنې او قاچاق یې روان دی.

په کونړ او نورستان کې بیا د نفرایټ، کرومايټ، یاقوت او بیروج پراخ کانونه شته چې دا مهال یې هم په ناقانونه ډول یې په پراخه کچه کېندنې روانې دي.

کوم دلایل دي چې احتمالي جګړې پیلوي؟

·ټي ټي پي پټنځایونه

سرچینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ويلي چې، د پکتیا په جانیخیلو، سیدکرم او زرمت ولسوالیو کې د ټي ټي پي سلګونه جنګیالي شته چې د سیمې د طالبانو په ملتیا په هغو سیمو کې مېشت دي او د تېر جمهوري حکومت پر مهال له افغان طالبانو سره په ګډه د حکومت خلاف جنګېدل او اوس هم په دغو سیمو کې مېشت دي.

د خوست په ګربزو او سپېرې ولسوالۍ سربېره د خوست مرکزي سیمو کې هم په سلګونو د ټي ټي پي وسله وال او د هغوی کورنۍ مېشتې دي چې د وخت په تېرېدو او تېر ۱۴۰۲ل کال د پاکستاني جېټ الوتکو له برید وروسته نورو سیمو ته خواره شوي دي.

سرچینې وايي، تر ټولو ډیر د تحریک طالبان پاکستان کسان د کونړ په هغو سیمو کې دي چې ډیورنډ کرښې ته نږدې پرتې دي.

ځايي سرچینې وايي، د ننګرهار په شینوارو، پچیراګام او خوګیاڼیو کې هم د ټي ټي پي وسله وال موجود دي چې د تېر جمهوریت پر مهال دغه سیمې د اعش تر ولکې لاندې وې او لا هم احتمال شته چې په دغو سیمو کې د داعش وسله وال اوسي.

·جګړې

د جګړې یو احتمال دا کېدای شي چې پاکستان غواړي په هغو سیمو کې چې د تحریک طالبان پاکستان وسله وال اوسي هلته بریدونه وکړي او د دوی په خبره چې «خپل دښمن» په نښه او ووژني، نو له همدې امله د جګړو یو احتمال همدا دی چې پاکستاني ځمکني او هوايي ځواکونو ډیورنډ کرښې ته څېرمه د افغانستان په ځینو سیمو هوايي او ځمکني بریدونه کوي او وخت نا وخت جګړې دوام مومي.

·قاچاق

د جګړې بل احتمال دادی چې په دغو سیمو کې د پراخو ځنګلونو څخه د چهارتراشو لرګي قاچاق کیږي او ډیری وخت وسله والې جګړې په سیمه کې قاچاق ته لاره هواروي او جګړې د قاچاق په پیسو چلیږي، خو د جګړو له امله په تېرو څه باندې څلوېښتو کلونو کې د افغانستان د ځنګلونو ډیره برخه ووهل شوه او په پراخ ډول پاکستان ته قاچاق شوه، چې په دې سره د قاچاق جګړه هم ورته ویلي شو.

·ایا دا پلان شوې هدفي جګړې دي؟

اکثر شنونکي په دې باور دي چې د پاکستان پوځ له ۲۰۰۸ م کال څخه تر ۲۰۱۴ پورې په خیبرپښتونخوا او بلوچستان کې چې د عملیاتو په نوم کومې نیابتي جګړې وکړې او له امله یې ولسي وګړو ته درانه ځاني او مالي زیانونه واړول نو له دغو دوو ایالتونو پرته په نور پاکستان کې هم د پوځ اغېز تر پخوا کم شو او پاکستاني ولس ورسره واټن ونیو، په خواله رسنیو کې خلکو له پوځ د کرکې او په وړاندې یې د مبارزې خبرې پیل کړې، د خواله رسنیو دغو فعالانو او شنونکو پاکستانی پوځ تورن کړ چې په پښتنو سیمو او په ځانګړي ډول افغانستان کې یې جګړو ته لمن وهله او په مستقیم ډول یې له طالبانو ملاتړ کاوه چې د افغان جمهوري حکومت په وړاندې جګړه وکړي.

بلخوا سیاسي شنونکي او فعالان وايي چې ورته تور په افغان طالبانو هم دی چې دوی د پخواني جمهوري حکومت په وړاندې د جګړې پر مهال د پاکستان پوځ او نورو ادارو له کلک ملاتړ برخمن و او ان د دوی مرکزونه او کورونه په پاکستان کې دننه وو، چې د تېر افغان حکومت په وړاندې څومره جګړې کېدلې او استخباراتي معلومات په کار و د پاکستان پوځ او نورو ادارو پکې له طالبانو سره بشپړه همکاري کوله.

اوس د جګړو یو احتمال دا دی چې د پاکستان پوځ او په کابل کې طالبان له ځان څخه د دغو تورونو د لرې کولو لپاره له هیواد څخه د دفاع په نوم جګړې وکړي او دواړه لوري خپلو ولسونو ته دا وښيي چې ګنې موږ دواړه لوري یو د بل دښمنان یو او د هیواد د دفاع لپاره جګړه کوو، چې په دې سره د پاکستان پوځ او کابل کې طالبان د خپلو حکومتونو لپاره مشروعیت پیدا کړي او په ولسونو کې خپل پخوانی ملاتړ بېرته ترلاسه کړي.

الجزیرې خبري شبکې خبر ورکړی، چې د یبنا د کډوالو په کمپ کې درې ماشومان هم وژل شوي دي.

د فلسطین د روغتیا وزارت بیا ویلي، چې د اشغال شوې لویدیځې غاړې په جنین ښار کې د اسرايیلي پوځ په برید کې د یوه ښوونکي او ډاکټر په ګډون لږ تر لږه اووه کسان وژل شوي دي.

بل خوا د ملګرو ملتونو د بشردوستانه چارو د همغږۍ دفتر بیا ویلي، په تېرو دوو اوونیو کې د غزې ۴۰ سلنه نفوس یا تر ۹۰۰ زرو ډېر وګړي په زوره بې ځایه شوي دي.

د اکټوبر له اوومې راهیسې پر غزې د اسراییل په بریدونو کې لږ تر لږه ۳۵۶۴۷ کسان وژل شوي او ۷۹۸۵۲ نور ټپیان شوي دي.

د عامه افکارو یوه مهمه پوښتنه دا ده، چې د رییسي له مړینې سره اوس څه کیږي؟

د ایران د اسلامي جمهوریت مشر علي خامنه یي د دوشنبې په ورځ (د غوايي ۳۱مه) په خپل یوه پیغام کې وویل؛ چې محمد مخبر به د اساسي قانون د ۱۳۱مې مادې له مخې د اجراییوي څانګې د مشر توګه وټاکل شي او هغه مکلف دی، چې قضايه او مقننه قواو له رییسانو سره په پنځوس ورځو کې نوی ولسمشر وټاکي.

په ایران کې ابراهیم رییسي لومړنی کس نه دی، چې د ولسمشر په توګه د خپلې لومړۍ دورې په بشپړولو کې پاتې راغلی.

تر نوموړي وړاندې ابوالحسن بني صدر د خپلې سیالې ډلې له خوا د استیضاح او ماتې له امله په (۱۳۶۰) کال کې د ولسمشرۍ د لومړې دورې په پوره کولو کې پاتې راغلی و.

محمد علي رجايي هم په ۱۳۶۰ کال کې خلق سازمان ته په منسوب یوه چاودنه کې ووژل شو.

له دغو درېیو پرته نورو شپږو ولسمشرانو په پرله پسي توګه دوه دورې بشپړې کړې.

په ۴۵ کلنه دوره کې د درېیو ولسمشرانو له لاسه ورکول د ډېری هېوادونو په پرتله خورا لوړه احصایه ګڼل کیږي او دا د اوږدې بې ثباتۍ نښه ده، په ځانګړې توګه د هغې لارې او پایلو ته په پام سره چې ورسره مخ شوي

د ایران د اساسي قانون له مخې؛ د کار لاره روښانه ده او دوه ځلې وړاندې هم قانون پلی شوی دی، که څه هم د ۱۳۶۸ کال کې د ۱۳۰ او ۱۳۱ مادو د بدلون له امله دا ځل به یې په تطبیق کې اختلاف موجود وي.

جمهوري اسلامي ایران د اساسي قانون په ۱۳۱ ماده کې راغلي: «د ولسمشر د مړینې، ګوښه کولو، استعفا، غیر حاضرۍ یا ناروغۍ په صورت کې چې له دوو میاشتو څخه زیات دوام ولري او یا هم په هغه صورت کې چې د ولسمشر دوره پای ته رسېدلې وي او نوی ولسمشر د خنډونو له امله نه وي ټاکل شوی، او یا په دې ډول نورو چارو کې د ولسمشر لومړی مرستیال د رهبرۍ په منظورۍ سره د ولسمشر مسوولیتونه پر غاړه اخلي او یوه شورا چې د ولسي جرګې او د قضاییه قوې له رییسانو او د ولسمشر د لومړي مرستیال څخه جوړه وي مکلفه ده، چې د نوې ولمسشر د ټاکلو له پاره په پنځوسو ورځو کې چمتوالی ونیسي.

د لومړي مرستیال د مړینې په صورت کې او یا نور هغه مسایل چې د هغه د دندو ترسره کولو مخه نیسي او همدارنګه که ولسمشر لومړی مرستیال ونه لري، بل کس به د هغه پر ځای ټاکل کیږي.»

خو ستونزه دا ده، چې دا مساله به دومره ساده نه وي او په ایران کې له ډېر وخت وروسته اوس د همدې اساسي قانون پلمه نه چلیږي.

په دې کې شک نه شته چې د ولسمشر مړینه په حکومت کې د پام وړ ګډوډي رامنځته کوي.

یا دا کډوډی به په ټولنه کې انعکاس شي دا یو بل ټکی دی.

په ایران کې تاریخي سندونه دا ثابتوي چې په واک کې د اړتیا په صورت کې خپل سیال له منځه وړي.

د ځینو په فکر رییسي او محتبی خامنه یي دواړه د رهبر خامنه يي د ځای ناستی لپاره وروستي او اصلي نوماندان وو؛ نو له همدې امله د هغه مړینه د هغه د له منځه وړولو فکر رامنځته کوي او د سیاسي رقیبانو د له منځه وړلو په اړه د ایران تاریخ ته په کتو به دا ستونزمنه وي، چې اوسني واکمنان دا فرضیه رد کړي.

خو که د رییسي مړینه یوه ناڅاپي پېښه وي، ممکن له ځانه سره بېلا بېلې پایلې ولري او د مشرتابه د مقام لپاره به مناسبه نه وي.

د رهبرۍ دستګاه یعنې علي خامنه يي او هغه ته تر ټولو نېږدې د تصمیم نیولو او اجراییوي کړۍ، د زیاتو لګښتونو په ورکولو سره یې هڅه کړې، چې د ټولنې د ځپلو او د واک په سر کې د پاتې کېدو لپاره د خلکو د له منځه وړولو او ګوښه کولو هڅه وکړي او ممکن فکر کوي، چې په دواړو برخو کې بریالي شوي دي او یا هم لږ تر لږه د سختو لارو څخه تېر شوي دي.

په (۱۴۰۰) کال کې ولسمشریزي ټاکني او په (۱۴۰۲) کال کې د اسلامي شورا او خبرګان شورا ټاکنې چې د بې ساري بندیزونو او په ټاکنو کې د کم ګډون په ریکارډ سره ترسره شوي، په کتو له وخت وړاندې د ولسمشریزو ټاکنو تر سره کول د واکمنې ډلې لپاره یوه غیر ضروري ستونزه او ننګونه ده.

خلک رايې ورکولو ته هڅول، هغه څه دي چې نه د اسلامي نظام لپاره د خوښې وړ دي او نه هم اسانه؛ خو په عین وخت کې باید خلکو ته وښيي، چې حکومت مشروعیت لري.

دا څو مهجوله معادله د دې وړتیا لري، چې د جبري دوامداره کنټرول پروسه رامنځته کړي او له دې جبر څخه مطلوبي پایلې تر لاسه کړي.

یوازې د ابراهیم رییسي مړینه د ایران له رهبرۍ څخه د محرومو کسانو ځواک نه زیاتوي؛ خو کولی شي یو حرکت رامنځته کړي او دوی دې ته اړ کړي چې بیا د واک برخه وغواړي او ځان ځایولو لپاره رول لوبوي.

په همدې توګه؛ لږ تر لږه اوسني چاپېریال ته کتو او تحلیل سره ستونزمنه ده، چې ووایو چې د ایران اسلامي جمهوریت په رهبرۍ کې دغه نسبتاً شدید انزوا به په ټولنه کې په همدې ډول انعکاس شي.

په هر حال د هغه چا مړینه چې ۱۳۶۷ کال کې یې د سیاسي بندیانو په وژلو کې د خپل کردار له امله مشهور و؛ نو د ټولنې ځواک د مبارزې د انعکاس د دې وړتیا لري، چې د ټولنې خورا ځپل شوي او احتجاج کوونکي حرکت وکړي.

د نا اټکل شويو پېښيو، د پایلو احتمال ډېر وي.

له درغلیو نیولې تر بند او فزیکي لرې کولو، د واک د ترلاسه کولو او ساتلو لپاره د ایران د اسلامي جمهوریت د مشرانو ټول انتخابونه تل د مېز پر سر له ځان سره لري.

د ایران د اسلامي جمهوریت مشران د عامو خلکو او هغو کسانو په وړاندې چې د واک پر ضد لاریون کوي، د هغوی لپاره هم ټول انتخابونه د میز پر سر لري: بندیزونه، بندي کول او وژل.

د ابراهیم رییسي مړینه په خپله په دې حالت کې کوم لوی بدلون نه رامنځته کوي، بلکې د لویو بدلونونو د منلو لپاره یو ډیر مناسب چاپیریال برابروي.

یادونه: دغه لیکنه له ایران انټرنشنل څخه ژباړل شوې.

بیل۲۱۲ د امریکا له خوا د ویتنام په جګړه کې د کارول شویو UH-1N چورلکو یوه ملکي ډول و. دا ډول چورلکې په نړۍواله کچه د حکومتونو او خصوصي شرکتونو له خوا په پراخه توګه کارول کیږي.

د دغې چورلکې اصلیت څه شی دی؟

د بیل چورلکې په نوم یوې کمپنۍ په ۱۹۶۰ کلونو کې د بیل ۲۱۲ چورلکې د کاناډا د اردو لپاره جوړې کړې، چې UH-1 چورلکو یو پرمختللی ماډل و. دغه نوي ماډل چورلکو د پخوانیو هغو په پرتله دوه ماشینونه درلودل، چې د توربو قوت پر مټ یې کار کاوه او د لا ډېرو کسانو د وړلو توان یې درلود.

پخوانیو هغو یوازې یو ماشین درلود. دغه چورلکه په ۱۹۷۱ کال کې په عامه توګه معرفي شوه او ډېر ژر د امریکا او کاناډا په اردو کې ځای پر ځای شوې.‌

د دې چورلکو کارونه څه ډول ده؟

بیل ۲۱۲ هغه چورلکه ده، چې په ټولو شرایطو کې د خلکو د لېږد، د هوایي اور وژنې تجهیزاتو د ځای پر ځای کولو، پر بار وړونکو کښتیو د کیناستلو او د مسلح چورلکو په توګه کارېدلای شي.

د دغې چورلکې ایراني ماډل چې د یکشنبې په ورځ رانسکوره شوه، د حکومتي چارواکو د انتقال لپاره جوړه شوې وه.

بیل چورلکې د پولیسو د چورلکو، د امبولانس او سرتېرو د انتقال لپاره هم کارول کیږي.‌ دغه چورلکه پر یو وخت د ۱۵ کسانو د لېږد توان لري.

نور کوم سازمانونه له دغو چورلکو کار اخلي؟

د جاپان ساحل ګارد، په متحده ایالاتو کې د قانون پلي کونکي ادارې او د اور وژنې څانګې؛ د تایلنډ ملي پولیس او ډېری نور هېوادونه له بیل ۲۱۲ چورلکو کار اخلي.

دا روښانه نه ده، چې د ایران حکومت څو دانې بیل ۲۱۲ چورلکې لري؛ خو د ایران هوايي او سمندري ځواک له دغو چورلکو ۱۰ دانې لري.

ایران د شاه د واکمنۍ پر مهال د بیل چورلکو لوی پیرودونکی و او په منځني ختیځ کې یې تر ټولو لوی د پوځي چورلکو ځواک درلوده.

د هوانوردۍ د کارپوهانو په وینا؛ د بیل ۲۱۲ چورلکه چې د ایران ولسمشر یې لیږدوه، ښایي له ۴۰ تر ۵۰ کلونو پورې عمر یې درلوده.

ایا بیل ۲۱۲ چورلکې تر دې وړاندې هم نسکورې شوي دي؟

د بیل ۲۱۲ چورلکې تر ټولو وروستۍ د نسکورېدو پېښه په ۲۰۲۳ کال کې سپتمبر په میاشت کې وه. دغه چورلکه د متحده عربي اماراتو په سواحلو کې رانسکوره شوې وه.

په ایران کې تر ټولو وروستۍ هوايي پېښه چې بیل ۲۱۲ پور اړوند وه؛ په ۲۰۱۸ کال کې رامنځته شوه او څلور کسان پکې ووژل شول.