د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
له ظاهرشاه تر هبت الله د افغانستان د ۶۱ کلن سیاسي سفر مهمې پېښې او سیاسي بدلونونو ته یوه لنډه کتنه لرو. افغانستان په تېرو ۶ لسیزو کې د سیمې او نړۍ په کچه له لویو سیاسي ناندریو سره مخ دی.
۱۳۴۲ لمریز کال:
د افغانستان شاه د اوړي په موسم کې د ارګ په کوټي باغچه کې ودرېد، د نظام محدود شمېر غړي ورسره ولاړ وو او ویې ویل؛ مشروطه شاهي د دې لپاره اعلانوم، چې افغان ملت هوسا او سیاسي ثبات لا غښتلی شي؛ نور به هر څوک خپل ځان په نظام کې ویني.
کړکېچ په مشروطه شاهي مدیریت نه شو، بلکې د شاه سیاسي مخالفین لا مخالف شول، دسیسې نورې زیاتې شوې، د افغان ملت هوساینه ورځ تر بلې له ګواښ سره مخ کېده.
کابل زنده باد او مرده باد نیولی و، د ملي جرګې لویې غونډې د سیاسي مخالفتونو له امله کړکېچنې وې او د شاه د پرېکړو ارزښت په کمېدو و.
اړ و ګوړ لا زیات شو، سیاسي مخالفتونو لا جهت واخیست، ظاهر شاه په ارګ دننه د خپلې کورنۍ له غړو سره په کړکېچ واوښت، نه یوازې دا چې سیاسي ثبات جوړ نه شو؛ بلکې لا خراب او د شاه په جلاوطنۍ تمام شو.
۱۳۵۲ لمریز کال:
خبره تر داود خانۍ کودتا ورسېده، داود خان اعلان وکړ، چې کودتا یې د ولس د هوساینې او په افغانستان کې د خلکو په خوښه د حکومت د جوړولو په پار کړې، شاهي دوره تمامه شوه، اوس یو مطلق جمهوري نظام ایجادیږي؛ مګر ولسواکي بیا هم حاکمه نه شوه.
د ظاهر شاه د وروستي لومړي وزیر موسی شفیق په ګډون د هغه ټوله کابینه زندان ته ولېږل شوه، شاه پلوي جنرالان بندیان شول او ځینو خو کابل پرېښود.
پر افغانستان جمهوریت حاکم و؛ خو د ولسمشر د بدلېدا کوم ټاکلي نورمونه او اصول نه وو موجود، سیاسي احزابو فعالیت کاوه؛ خو بشپړه سیاسي ازادي یې نه لرله.
د ولسمشر داود خان د کودتا شریک ملګري خفه شول، لومړی ګیلې پیل شوې، بیا تورونو زور واخیست او ورپسې شدید مخالفت پیل شو.
داود خان هم درېغ ونه کړ او د مخالفینو پر ځپلو یې پیل وکړ؛ خو مخالفین نه یوازې دا چې کمزوري نه شول؛ بلکې لا غښتلي او خښمېدلي شول.
پنځه کاله وروسته د پسرلي دویمه میاشت وه؛ په ارګ کې په ساعتونو جګړه روانه وه، یوې ډلې کودتا وکړه او ویې ویل، چې د داود خان استبدادي نظام یې چپه کړ او په افغانستان کې د ګارګرو او بزګرو انقلاب کامیاب شو.
بالاخره کیسه د داودخان او د هغه د کورنۍ پر مرګ تمامه شوه.
۱۳۵۷ لمریز کال:
د خلقي انقلاب پلویانو د خپلې بریا جشن ونمانځه، نور محمد تره کی یې خپل رهبر او د افغانستان ولسمشر اعلان کړ.
دوی ویل؛ موږ خلکو ته کور، کالي او ډوډۍ ورکوو.
نه کارګرو کور پېدا کړ، نه ورته په مړه خېټه ډوډۍ ورسېده او نه خو پر تن درست پټ شول.
د داود خان د کابینې اکثره غړي زندانونو ته ولېږدول شول، داود پلوي پوځي منصب داران له دندو لرې، ځینې ووژل شول او ځینې یې زندان ته ولېږدول شول.
د افغانستان د ټولو اداراتو چارې نسبتاً تنکیو او بې تجربه ځوانانو ته په لاس ورغلې، پوځي رتبې ووېشل شوې او د انقلاب په مخالفینو پسې څار پیل شو.
نور محمد تره کي د انقلابي اصلاحاتو شعار هم ورکړ؛ خو یوازې شعار پاتې شو.
د کور، کالي، ډوډۍ د شعار خاوندانو بیا په خپلو کې سره وخوړل، خپل معظم رهبر “تره کی” یې په هماغه ارګ کې وواژه، په کوم کې چې حفیظ الله امین د ولسمشر نور محمد تره کي د غوره رهبرۍ شعارونه ورکول.
خو له درېیو ورځو ګونګ حالت وروسته اعلان وشو، چې د انقلابي شورا مشر نور محمد تره کی د ورپښې ناروغۍ له امله مړ شو.
۱۳۵۸ لمریز کال (میزان)
دا ځل د قدرت نوبت د نور محمد تره کي یو شاګرد حفیظ الله امین ته ورسېد، د وژل شوي ولسمشر دغه وفادار خو بې وفا شاګرد د خپلې واکمنۍ توغ هسک کړ؛ مګر وخت یې اوږد نه و.
د کور، کالي او ډوډۍ د ډلې یو بل مشر لوبغاړی امین یې په تاج بېګ ماڼۍ کې وواژه.
خو له وژلو وړاندې د تره کي ټول پلویان یا زنداني شول او یا هم بې دندې شول، د کابل د څرخي پله زندان مخ په ډکېدو و.
د هدفي وژنو لړۍ د افغانستان تېر تاریخ ته په کتو ډېره چټکه شوه، امین خپل سیاسي مخالفین تبعید کړل او خپل وفادار یې حاکمان کړل.
خو ویې نه شول کړی، چې خپله دا واکمني ان تر یوه کاله هم پوره کړي.
۱۳۵۸ لمریز کال (ژمی):
د ژمي سخته یخني وه، چې روسي ټانکونه پر افغانستان ور ننوتل، د حفیظ الله امین پخواني ګوندي ملګري ببرک کارمل له تاجکستان څخه خپله راډیويي وینا وکړه او د روسیې دا وفادار ملګری کارمل د کابل پر تخت کېناست.
اعلان یې وکړ، چې د افغانستان او شوروي دوستي او وروري به دوامداره وي.
پخوانی نېږدې فکري دوست حفیظ الله امین یې ملي خاین اعلان کړ، له غربي بلاک سره یې دښمني اعلان کړه او خپل مخالفین یې اشرار او د غرب لاسپوڅي وبلل.
د مرګونو او ورکېدا لړۍ لا غښتلې شوه، ډله ییزو وژنو زور واخیست او د امین د زندان او وژنو لړۍ یې له خلکو هېره کړه.
کارمل ژمنه وکړه، چې د حکومت مخالفین به ځپي او نېست و نابود کوي به یې؛ خو نه یوازې دا چې نېست و نابود یې نه کړل بلکې لا غښتلي شول او جګړې زور واخیست.
له روسیې سره د کارمل دوستي هم ډېره دوامدراه نه وه، دوستي لومړی په اختلافاتو او بالاخره په دومره نفرت بدله شوه، چې وفادار کارمل ناخلفه او ورپسې یې جلاوطنه کړ.
۱۳۶۵ لمریز کال:
یو ځل بیا د پسرلي دویمه میاشت وه، چې خبره تر ډاکتر نجیب الله ورسېده او هغه د خپلې واکمنۍ اعلان له خپلو نورو ملګرو سره په متفاوت شعار “وطن یا کفن” سره وکړ.
جګړې لا زور واخیست زرګونو ځوانانو د همدغه شعار لاندې کفن واغوست.
حکومت کې داخلي ګډ وډۍ مخ په ډېرېدو وې، کارمل یو ځل بیا د دوستم په ملګرتیا د راتګ یوه ناکامه هڅه وکړه؛ خو بې نتیجې تمامه شوه.
پر نجیب د خپلو پوځیانو د کودتا هڅه هم ناکامه شوه؛ خو کمزوري ورځ تر بلې په زیاتېدو وه؛ ځینو خپل ملګري وپلورل او ځینو جګړه بس کړه.
ولسمشر نجیب پر خپل اعلان کړي شعار یو ځل بیا غور وکړ او اعلان یې وکړ، چې په افغانستان کې یوه سرتاسري سوله راولي، قدرت یې د روان بحران د کنټرول لپاره اخیستی، له خپلې چوکۍ تېر دی خو د سولې یو تضمین باید رامنځته شي.
د ملګرو ملتونو په ګډون د ګاونډیو او نړۍوالې ټولنې له خوا د سولې خبرې پیل شوې.
بدبختانه نه یوازې دا چې سوله را نه غله؛ ډاکتر نجیب په خپله هم بېواکه شو، له افغانستانه د وتلو یوه ناکامه هڅه یې هم وکړه؛ خو خپل نېږدې دوست جنرال رشید دوستم را وګرځاوه او د ملګرو ملتونو پر دفتر ننوت.
۱۳۷۱ لمریز کال:
یو ځل بیا د پسرلي دویمه میاشت وه؛ یوه بله ډله تر کابله ورسېده، دوی د اسلام په سپینو څادرونو ځانونه پوښلي وو. اعلان یې وکړ، چې کفري او کمونیستي نظام یې په بشپړ ډول ړنګ کړ، شوروي اتحاد ته یې ماته ورکړې او په افغانستان کې به یو اسلامي نظام رامنځته کړي.
دوی له پاکستانه مننه وکړه او ویې ویل، چې د یو ورور هېواد په توګه یې د دوی د جهاد(!) ملاتړ وکړ.
د اسلامي نظام او جهاد په نوم پر افغانستان مسلطې ډلې خپله بې اتفاقي ډېره زر څرګنده کړه، ضبغت الله مجدیدي واکمن شو او ورپسې برهان الدین رباني ته هم د واک پر ګدۍ د ناستې نوبت ورسېد.
اسلام ساتونکو که څه هم په مکه مکرمه کې پر قران شریف سوګند واخیست او ویې ویل، چې سره به یو ځای کیږي؛ خو یو ځای نه شول.
د کابل یوه غونډۍ حکمتیار نیولې وه، پر بلې یې مزاري توپونه او ټانکونه درولي وو، پر بلې یې مسعود ناست و او پر کابل ډزباران روان و، زرګونه انسانان ووژل شول؛ خو اسلامي نظام قایم نه شو.
۱۳۷۵ لمریز کال:
یوې بې ډلې له کندهاره سر را پورته کړ، پخواني یې غلامان، د شر او فساد جرړې وبللې او ویې ویل، چې په افغانستان کې شر او فساد ختموو، یو سرتاسري اسلامي نظام جوړوو، چې پخواني شاه ظاهر شاه ته د راتګ زمینه برابره کړو؛ خو چوکۍ خوږې وې، لا به یې کابل نه و نیولی، چې پر ظاهر شاه یې هم سره کرښه راکش کړه.
یو سهار د کابل په اریانا څلور لاري کې د الله اکبر نارې شوې، یوه ډله په ماشین دارو سمبالو څڼورو په ویاړ وویل؛ کمونېست نجیب مو وواژه او د شر او فساد جرړې حکمتیار، مسعود او رباني وتښتېدل.
په افغانستان کې د مېرمنو پر کار بندیز ولګېد، د نجونو ښوونځي او پوهنتونونه وتړل شول او د طالبانو د مشر ملا محمد عمر د اطاعت نارې پورته شوې.
ملا محمد عمر له کندهاره فرمانونه جاري کړل، په کابل کې یې حکومتي دستګاه کېناسته؛ خو پرېکړې له کندهاره کېدې.
د مسعود، رباني او یو شمېر نورو په مشرۍ یوه ډله د روسیې ته کېناسته او له طالبانو سره یې جګړه پیل کړه، طالبانو بیا د هغوی پر ضد جهاد اعلان کړ او څو کاله جګړه وغځېده.
عربان راغلل، د القاعدې تخم ورکرل شو او بالاخره د اسلامي امارت د دعوه دارو مخالفې ډلې له سي ای اې سره د اړیکو یو تار پېدا کړ.
۱۳۸۰ لمریز کال:
په کابل کې سخت ژمی و؛ خو د کندهار هوا بیا ښه وه. پر اسامه بن لادن ناندرۍ روانې وې، امریکا اسامه وغوښت؛ خو ملا عمر یې له سپارلو ډډه وکړه، دا ځل د امریکا بهانه جوړه او له څلوېښتو هېوادونو سره یو ځای پر افغانستانه ورغله.
د کابل پر اسمان د ۵۲ الوتکو شور شو، څو ساعتونه به لا نه وو تېر چې د اسلامي امارات واکداران او د افغانستان د نجات پرښتې ورکې شوې، داسې لکه بیخي چې وي نه.
لویه برخه طالبان د پښتونخوا په قبایلي سیمې کې مېشت شول.
یو سړی له یوې اوږدې چپنې او قرقل سره راغی.
اعلان وشو، چې حامد کرزی د افغانستان د انتقالي دولت د ولسمشر په توګه وټاکل شو.
د پراخ بنسټۍ ویناوې پیل شوې، پخواني د کور کالي او ډوډۍ شعار څښتنان، د اسلامي نظام دعوه داران، قامپالان، د کابل جګړه مار، غربي تېکنوکراتان، ملتپال، ډېموکراټان او لسګونه نورې ډلې په یوه جمهوري قالب کې راټولې شوې؛ خو بنسټیز واک د امریکا له هغو مجاهدو دوستانو سره و، چې د روسیې په مقابلې کې یې د دوی ملاتړ کړی و.
د ټاکنو لومړنۍ او دویمه تجربه هم د حامد کرزي د دوه ځله ولسمشر کېدو په پایله تکرار شوه.
شعار و، چې جمهوریت قایمیږي، ولسواکي بنسټیزه کیږي او له نړۍ سره برابري رامنځته کیږي؛ خو تر شاه کیسه بیله وه.
د ډېموکراسۍ او ولسواکۍ یو شمېر دعوه دارو په خپله په ولسواکۍ باور نه لاره، ځینو ویل له امریکا حیا کوو ګني په دوه ورځو کې ارګ نیسو.
ځینو د امپراتورۍ دعوې کولې، لوی - لوی القاب تقسیم شول؛ خو په افغانستان کې حقیقي ولسواکي حاکمه نه شوه.
ښوونځي پرانیستل شول، مېرمنو کارونه شروع کړل، د بیان یوه نسبي ازادي رامنځته شوه، د بیارغونې خبرونه خپاره شول.
خو هماغو د ولسواکۍ بېخ وویست، چا چې به پر دریځ د جمهوري تفکر ستاینې کولې.
ځینې میلیونران شول، ځینې صاحبان شول او ځینې لا وځپل شول.
یو کوچني اقلیت د ولسواکۍ اکټ کاوه؛ خو هغوی په خپلو کې اوښتي وو، څوک په شهرت میین و او څوک په څوکۍ او بالاخره حقیقي ولسواکي حاکمه نه شوه او د جوړېدو هیلې دومره وځپل شوې، چې دا باور بېرته له رغېدو ووت.
۱۳۹۳ لمریز کال:
د پسرلي لومړۍ میاشت وه؛ خو دا ځل د پخوانیو سره په توپیر واک د ټاکنو له لارې انتقالېده؛ مګر د واک په انتقال لکه د پخوا کړکېچ لا هم موجود و.
یوازینی توپیر دا و، چې پخوا به د مخالفو لورو تر منځ مرمۍ تبادله کېدې؛ خو دا ځل په تلویزونونو کې خشنې څرګندونې او د نه منم سخت الفاظ تبادله کېدل.
لا به پسرلی بشپړ نه و تمام شوی، چې د ملي وحدت په نوم یو مشترک حکومت جوړ شو.
د ارګ په سلام خانۍ کې ډاکتر اشرف غني د بدلون او تداوم په شعار سره د افغانستان د ولسمشر په توګه لوړه وکړه.
ډاکتر عبدالله عبدالله یې د حکومت د شریک په توګه اجرییه رییس وټاکل شو.
داخلي کړکېچ بیا هم حل نه شو، بدلون راتلو خو د بدلون د تداوم مساله بیا کړکېچنه وه.
جمهوري نظام د پخوا په پرتله لا مخ په زوړ روان و، د نړۍوالې ټولنې علاقه کمه برېښېده، د جمهوري نظام د مخالفې ډلې طالبانو د غښتلتیا تر څنګ یوه بله افراطي ډله د داعش په نوم ایجاد شوې وه او جګړه ښه په درځ روانه وه.
۱۳۹۸ لمریز کال:
یو ځل بیا پسرلي لومړۍ میاشت وه، د واک د سوله ییز انتقال د خبرو تر څنګ له طالبانو سره د سولې خبرې هم روانې وې، د جمهوري دولت ولسمشر اشرف غني ویل، چې ټاکنې د نظام د مشروعیت لپاره کوي او هر کله چې سوله راغله له خپلې څوکۍ تېر دی.
ټاکنې بیا کړکېچنې شوې په پایله کې یې اشرف غني د دولت ساز تر شعار لاندې د افغانستان ولسمشر او د اصلاحات او همګرايي له شعار سره یو ځای ډاکتر عبدالله عبدالله د ملي مصالحې علي شورا مشر او د کابینې نیم شریکوال وګڼل شو؛ خو ملي مصالحه ونه شوه.
په همدې دوران کې د مستقلې دفاع شعار هم په افغانستان کې خپور شو؛ خو نه یوازې دا چې مستقله دفاع ونه شوه، بلکې د واک سیمې مخ په کمېدو وې.
د جمهوري نظام شریکان یو په بل پسې د ارګ مخالف شول، ارګ له داخلي کشمکشونو او څوکۍ خوښو هم ډک و؛ ځینو د راتلونکي لپاره د ولسمشرۍ تیارۍ نیولې، ځینو د پاکستان پر ضد متشدد الفاظ هم کارول؛ مګر ماته ګډه وه.
نه د پاکستان مقابله وشوه او نه له جمهوري نظامه مستقله دفاع وشوه، لا منی نه و پیل شوی، چې د داخلي ماتې خپلې مراندې وغځولې.
ځینو پر ځمکه وسله کېښوده، ځینې پاکستان ته ولاړل او ځینو د تسلیمۍ لاسونه پورته کړل؛ خو په ارګ کې لا هم داسې فضاء حاکمه وه، لکه ټول افغانستان چې لا هم د ارګ په کنټرول کې وي.
پنځلس ورځې پوره نه وې، چې د جمهوري نظام مخالفین تر ارګه را ورسېدل، ولسمشر غني عاجله وکړه او د دې پر ځای چې د داود خان او یا ډاکتر نجیب په څېر یې په وینو ارګ او اریانا څلورلارې ولړل شي په چورلګه کې کېناست او په خپل تګ یې د جمهوري نظام څپرکی وتاړه.
۱۴۰۰ لمریز کال:
د کابل لارې تړلې وې او له ټولو لارو څخه پر موټرسایکل سپاره طالبان پر کابل ننوتل. له هوايي ډګر څخه د شور او زوږ اوازونه پورته کېدل.
وخت نا وخت ډزې هم کېدې؛ خو لا شپه درسته تیاره شوې نه وه، چې د کابل پر واټونو د طالبي ترانو انګازې پورته شوې.
پر کابل ویره خپرې وې، هوايي ډګر له خلکو ډک و، په رسنیو کې راپورونه خپاره شول، چې څو ځوانان په الوتکو پسې ځوړوند وو.
له افغانستانه ډلې – ډلې خلک ووتل، د هوايي ډګر داخلي ساتنه امریکايي ځواکونو کوله او بېرونۍ ساتنه هماغو طالبانو کوله، چې شل کاله یې د امریکا په مخالفت جنګ کاوه.
څو ورځې ګونګ حالت و، یوه ورځ په رسنیو کې راغلل چې یو تور رنګی سړی د کابل په سیرینا هوټل کې چای څښي، له ډېرې خوښۍ یې خوله نه راټولیږي او خپلو نورو ملګرو ته ډاډ ورکوي، چې هر څه به سم شي.
دا د پاکستان د ای اېس ای مشر جنرال فیض حمید و.
له قبضه شوي ارګه خبر خپور شو، چې ملا هبت الله د طالبانو د نظام امیرالمومنین او ملا حسن اخوند د طالبانو د حکومت رییس الوزرا دی.
د سلګونو ځانمرګو بریدګرو پلانوونکی سراج الدین حقاني د طالبانو د حکومت د کورنیو چارو وزیر او د طالبانو د پخواني مشر ملا محمد عمر زوی ملا یعقوب مجاهد د دفاع وزیر ګومارل شوی.
د کابینې له اعلان څلور ساعته وروسته د کابل له هوايي ډګره د پي ای اې یوه الوتکه پورته شوه، جنرال فیض حمید بېرته پاکستان ته لاړ.
پخوانۍ اردو منحل شوه، مېرمنې پر کار بندې شوې، د نجونو پر مخ د ښوونځي او پوهنتون دروازې وتړل شوې، د افغانستان درې رنګه بیرغ له ارګه ګوز شو، لسګونه رسنۍ وتړل شوې، د بیان ازادي له منځه لاړه.
د طالبانو پټ مخي مشر لسګونه فرمانونه ورکړل او د افغانستان خلک یې د هغه د فرمان په اطاعت مجبور وبلل.
څو میاشتې لا نه وې تېرې چې د لویې جرګې په تالار کې د سپینو جامو یو څښتن را څرګند شو، د الله اکبر نارې پورته شوې، د جرګې خلکو ته یې شا ور واړوله او ویې ویل:
فتح مو مبارک!
له لنډې مودې تېرېدو وروسته د مخالفت وسله والې جبهې اعلان شوې، سیاسي مخالفین هم په ځانګړو حلقو کې تنظیم شول او د افغانستان کړکېچ یو بل نامعلوم پړاو ته داخل شو.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
دا دوښمني د هغوی له مرګه وروسته لا هم د هغوی د زامنو او کورنیو تر منځ موجوده ده، چې د یوه نامعلوم دوام وړاندوینه یې کولی شو.
په دې څېړنیزه – تحليلي مقاله کې د پخوانیو جهادي قوماندانو احمد شاه مسعود او جلال الدین حقاني په تېرې دوستۍ او له هغوی راپاتې دوښمنۍ بحث شوی.
احمد شاه مسعود:
احمد شاه مسعود د ظاهر شاه د ملي اردو د ډګروال دوست محمد زوی د پنجشیر په بازارک کې زېږېدلی او پلار یې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې دندې ترسره کړې دي.
د احمد شاه مسعود له پلاره نیولې تر نیکه او غور نیکه پورې د شاهي دولت د مامورینو او افسرانو په توګه دندې ترسره کړې دي.
نوموړی د کابل پلتخنیک پوهنتون ته له داخلېدو سره سم په ۱۳۵۲ کال کې د افغانستان اسلامي نهضت غړیتوب تر لاسه کړ او په ۱۳۵۴ کال کې یې د داوود خان د حکومت په خلاف په وسله واله جګړه کې برخه واخیسته او پاکستان ته کډوال شو.
احمد شاه مسعود پاکستان ته له تګ سره سم د ګلبدین حکمتیار له ډلې جدا شو او په خپلواک ډول یې د پاکستان ملاتړ تر لاسه کړ.
مسعود ډېر ژر په پنجشیر، بدخشان او یو شمېر ګاونډیو ولایتونو کې د دولت وسله والې ډلې تنظیم کړې او تر هغه وخته کله چې په ۱۳۶۷ کې د ډاکتر نجیب الله حکومت سقوط وکړ، جګړه یې وکړه او د جهادي قوماندانو یو غښتلی قوماندان یاد شو.
هغه د مجاهدینو د حکومت پر مهال د افغانستان د دفاع وزیر په توګه هم وټاکل شو او د افغانستان د کورنیو جګړو یو مهم اړخ پېژندل کیږي.
پر افغانستان د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال یې د طالبانو پر ضد جګړه پیل کړه او په ۱۳۸۰ لمریز کال د وږي په ۱۸مه نېټه د یوه برید په ترڅ کې ووژل شو.
دا برید په افغانستان کې د خپل ډول لومړنی ځانمرګی برید و، چې چاودېدونکي توکي په کمرو کې ځای پر ځای شوي وو.
د سي ای اې لوړپوړي استخباراتي مامور سټیف کول دا برید د القاعده شبکې کار بللی؛ خو دا باید هېره نه شي، چې په افغانستان کې له القاعده شبکې سره تر ټولو نېږدې اړیکه د احمد شاه مسعود د نېږدې دوست جلال الدین حقاني قایمه وه.
جلال الدین حقاني:
جلال الدین حقاني د خواجه محمد زوی په ۱۹۴۴ میلادي کال کې په پکتیا کې زېږېدلی دی؛ خو په د افغانستان د جګړې پر مهال څو ځله وزیرستان ته کډوال شوي دي.
هغه په لویه کې ځدراڼ خو کوچنۍ شاخه یې میزايي - سلطان خېل دي، چې د سلطان خېلو قبیله لا هم په وزیرستان کې مېشته ده.
هغه د افغانستان په بېلابېلو مدرسو کې له زده کړو وروسته د اکوړه خټک حقانیه دارالعلوم کې شامل شو او له همدغه ځایه د هغه د وسله وال او سیاسي ژوند بنسټ کېښودل شو.
د داوود خان د واکمنۍ پر وړاندې د وسله والې مبارزې په بهیر کې له پکتیا څخه په لومړي ځل جلال الدین حقاني د بغاوت غږ پورته کړ او په وزیرستان کې یې د یوې مدرسې په جوړولو فعالیت پیل کړ.
د ثور له کودتا وروسته په پېښور کې د جهادي تنظیمونو له ایجاد وروسته جلال الدین حقاني د مولوي یونس خالص د اسلامي ګوند مرستیالي تر لاسه کړه او د پکتیا د جبهې د قوماندان په توګه وټاکل شو.
هغه له ډاکتر نجیب الله سره د سولې د خبرو ارتباطي شخص هم و او د دواړو لورو تر منځ د لیکونو تبادله هم شوې ده.
د مجاهدینو د دولت له رامنځته کېدو وروسته نوموړی د عدلیې وزیر وټاکل شو؛ خو ډېر ژر یې له جهادي تنظیمونو خپله لاره جلا کړه او له طالبانو سره یې خپل ملاتړ اعلان کړ او په لومړي ځل یې خوست طالبانو ته وسپاره.
نوموړی د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د قبایلو د وزیر په توګه وټاکل شو او له القاعده ډلې سره یې نېږدې اړیکې پېدا کړې.
پر افغانستان د ناټو له برید وروسته جلال الدین حقاني وزیرستان ته ولاړ او هلته یې د حقاني ډلې بنسټ کېښود.
نوموړی په ۲۰۱۸ کال د سپټمبر په درېیمه نېټه په وزیرستان کې د ورپېښې ناروغۍ له امله مړ شو.
د مسعود بندي کېدل:
شهرت ننګیال چې له جلال الدین حقاني سره یې نېږدې اړیکې درلودې په خپل کتاب “۱۲ ګرامه ماغزه” کې د جلال الدین حقاني له خولې لیکلي، چې د افغانستان له دولت سره د جګړې پر مهال احمد شاه مسعود په پېښور کې د حکمتیار په مشرۍ د حزب اسلامي دفتر ته غوښتل شوی و.
ننګیال په خپل کتاب کې د جلال الدین حقاني له قوله وايي، چې جلال الدین حقاني د خپلې تومانچې د جواز د نوي کېدو په موخه پېښور ته تللی و او په لار کې د حزب اسلامي دفتر ته ور ګرځېدلی و.
په کتاب کې زیاته شوې، چې احمد شاه مسعود له ځانه څادر تاو کړی و او لاسونه یې پټ وو، چې له څه وخت وروسته یې له قاضي امین وقاد او مولوي منصور څخه وغوښتل، چې تشناب ته ځي.
د ننګیال په خبره، چې حقاني ویل وروسته پوی شو، چې د حکمتیار په هدایت قاضي امین وقاد او مولوي منصور نوموړی د کارمل له حکومت سره د اړیکو په تور بندي کړی و.
شهرت ننګیال زیاته کړې، چې جلال الدین حقاني ورته ویلي، چې وروسته له نیم ساعته احمد شاه مسعود له تشناب څخه په خپله تښتېدلی و او ده یې په خلاصون کې کومه ونډه نه لرله.
خو د حزب اسلامي پخواني مرستیال قاضي امین وقاد د ۲۰۱۴ کال د جون په ۱۷مه نېټه په ننګرهار کې د خبریالانو یوې غونډې ته د احمد شاه مسعود په اړه ویلي وو، چې په پېښور کې یې د حکمتیار په هدایت احمد شاه مسعود د څو ساعتونو لپاره د کارمل له حکومت سره د اړیکو په تور بندي کړی و.
قاضي امین وقاد زیاته کړې وه، چې وروسته له درېیو ساعتونو جلال الدین حقاني د دوی دفتر ته ورغی او احمد شاه مسعود یې له مولوي منصور څخه د یوې دسیسې په پایله کې خوشې کړ.
قاضي امین وقاد دا هم ویل، چې د جلال الدین حقاني او احمد شاه مسعود دوستي له نورو ټولو جهادي قوماندانو څخه پیاوړې وه او ډېره ژوره وه.
مګر احمد شاه مسعود په خپل ژوند د دغه څو ساعته زنداني کېدو په تړاو څه نه دي ویلي.
د حقاني او مسعود د اړیکو شالید:
که څه هم د مجاهدینو د جګړو پر مهال د حقاني او مسعود تر منځ اړیکې د حکومت د مخالفو ډلو په توګه دوستانه او روښانه وې؛ له همدې امله په ۱۳۶۹ لمریز کال د چنګاښ په ۲مه نېټه په خوست کې د جهادي قوماندانانو سرتاسري شورا بنسټ کېښودل شو، چې جلال الدین حقاني یې مشر او احمد شاه مسعود یې مرستیال وټاکل شو.
د دغې شورا دویمه غونډه په ۱۳۶۹ ش کال کې د احمد شاه مسعود په مشرۍ د بدخشان په شاه سلیم سیمه کې وشوه، چې په دغه ډله کې جلال الدین حقاني ته هم بلنه ورکړل شوې وه.
سعدالدین شپون چې هغه وخت د امریکا غږ خبریال و، په خپلې یوې مرکه کې ویلي و، چې په دغه جلسه کې یې د یوه خبریال په توګه ګډون کړی و.
شپون زیاته کړې، چې په دې جلسه کې د احمد شاه مسعود له خوا جلال الدین حقاني ته ځانګړی پروټوکول ورکړل شو او هغه یې له حده زیات وستایه.
د شپون په خبره؛ د جهادي قوماندانانو ترمنځ د احمد شاه مسعود او جلال الدین حقاني ملګرتیا ورته ډېره نېږدې او ځانګړې ښکاره شوې ده.
د دغې شورا درېیمه غونډه یو کال وروسته په ۱۳۷۰ ش کال کې د خوست په ژورې کې د جهادي قوماندانانو د سرتاسري شورا بیا ایجاد شوه، چې د دغې شورا مشر جلال الدین حقاني او مرستیال یې احمد شاه مسعود د اوامرو په منلو پرې ۵۵۰ جهادي قوماندانانو ټینګار وکړ.
هرمز مقصودي په خپل کتاب “ګاه شمار رویداد های افغانستان در سال ۱۳۶۸” کې د جهادي قوماندانانو د سرتاسري شورا یادونه په تفصیل سره کړې او د هغه وخت د اړتیا او د جهادي قوماندانانو تر منځ کړکېچ یې شرحه کړی دی او زیاته کړې یې ده، چې احمد شاه مسعود د جلال الدین حقاني مرستیالي ځکه قبوله کړه، چې له هغه سره یې ملګرتیا کلکه وه.
د جهادي قوماندانانو دغې سرتاسري شورا تر هغه وخته دوام وکړ، تر کله چې د ډاکتر نجیب الله حکومت سقوط شو او له هغه وخته وروسته دغه شورا هم مخ په ړنګېدو شوه.
د ډاکتر نجیب د حکومت سقوط؛ د مسعود او حقاني د ملګرتیا نوی باب
د پخواني ولسمشر ډاکتر نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته د مجاهدینو د مشترک دولت د ایجاد پر مهال داخلي کړکېچ دومره سخت شو، چې له امله یې کورنیو جګړو ته لاره هواره شوه.
جلال الدین حقاني چې د مولوي خالص د حزب غړیتوب درلوده، د خپل ګوند په استازیتوب ورته د عدلیې وزارت ورکړل شو؛ خو یوازې درې ورځې وزارت ته ورغی او د کورنیو جګړو د ښکېلو اړخونو تر منځ په روغه جوړه بوخت شو.
حقاني د وزیر اکبر خان په “خانه بلوچ” کې اوسېده او د تاریخي شواهدو په استناد د سولې او کابل کې د اوربند اړوند یې نهه ځلې له احمد شاه مسعود سره مستقیمې خبرې کړې وې.
مګر د دواړو تر منځ دوستي ورځ تر بلې په کړکېچ بدلېده او حقاني د طالبانو د نوې جوړېدونکې ډلې پر خوا تمایلات زیات کړل.
د طالبانو د ډلې له رامنځته کېدو درې میاشتې وروسته جلال الدین حقاني خوست طالبانو ته وسپاره او له ملا عمر څخه یې د خپل اطاعت اعلان وکړ.
جلال الدین حقاني په خپلې لومړۍ وینا کې په کابل کې مېشت مجاهدین د “شر او فساد” جرړې وبللې او فتوا یې ورکړه، چې پر وړاندې یې جګړه جهاد دی.
له همدغه ځایه د جلال الدین حقاني او احمد شاه مسعود اړیکې ترینګلې او په دوښمنۍ بدلې شوې.
د پخوانیو دوستانو د دوښمنۍ نوی پړاو
که څه هم د جهادي قوماندانو د سرتاسري شورا رییس او مرستیال دا مهال مړه دي؛ خو د دواړو زامن سراج الدین حقاني او احمد مسعود د دوښمنۍ یو نوي پړاو ته ننوتي دي.
د جمهوري نظام له سقوطه درې ورځې وروسته د جلال الدین حقاني ورور خلیل الرحمان حقاني په غیرمستقیم ډول د احمد شاه مسعود او جلال الدین حقاني پخوانۍ دوستۍ ته په اشارې ویلي و، چې د احمد مسعود په مشرۍ د احمد شاه مسعود پاتې ډله باید له دوی څخه ملاتړ وکړي او دوی به پخوانۍ دوستي له نظره نه غورځوي.
دا مهال د طالبانو په چوکاټ کې حقاني ډله یوه غښتلې ډله ده، چې د کورنیو چارو د وزارت سربېره ګڼې نامسووله وسله والې ډلې لري؛ خو پر وړاندې یې د احمد مسعود په مشرۍ د مقاومت جبهه جوړه شوې ده.
د پخوانیو دوستانو او اوسنیو دوښمنانو د ډلو تر منځ د خبرو هېڅ کوم څرک نه لګيږي؛ خو یو شمېر سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې سراج الدین حقاني څو ځلې د مقاومت جبهې له مشر احمد مسعود سره اړیکې نیولي او له هغه یې غوښتي، چې بېرته افغانستان ته راشي.
د احمد شاه مسعود د پخواني مقاومت په تداوم د هغه زوی احمد مسعود د دویم مقاومت دوام ته ملا تړلې او د جلال الدین حقاني زوی له خپلې واکمنۍ دفاع کوي.
دا د افغانستان په تاریخ کې د پلرونو د دوښمنۍ دویمه دوره ده.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
په دغه شپه بي ایل اې د بلوچستان په کم نه کم لسو ضلعو کې په پوځي قرارګاوو، د پولیسو په مراکزو او او نورو دولتي موسساتو هم اهنګ بریدونه وکړل چې د مطبوعاتو د راپورونو له مخې د سلو تنو شاوخوا مړه او نور ګڼ کسان ټپیان شول.
د بي ایل اې په دغو بریدونو کې چې د سوونو کیلومترو په ساحه کې په یو وخت تر سره شول، غټ سرکونه هم تړل شوي وو او بلوڅو سرمچارو یا سرښندونکو په سړکونو پاټکونه لګولي وو او د موټرو او بسونو تلاشۍ یې اخستلې.
کراچۍ نه کوټې ته تلونکې پټلۍ هم څو ځایه تخریب شوه.
په لاسبیلا نومې ضلع کې په یوه پوځي مرکز باندې بریدګرو کې دوه تنه ځان مرګي هم وو.
په دوی کې یوه مایل بلوڅ نومې ځوانه محاصله وه چې د حقوقو په فاکولته کې یې په اتم سمسټر کې درس وایه.
دا خبره د یادونې ده چې شپږ ویشتم اګست د بلوڅانو د یوه پیژندل شوي سیاسي او قومي مشر نواب اکبر خان بګټي د شهادت ورځې سره سمون خوري.
په کال ۲۰۰۶ کې د اګست په شپږ ویشتمه د پاکستان د پوځي دکتاتور جنرال مشرف په امر نواب اکبر بګټي د پوځ په یوه برید کې وژل شوی و.
نواب اکبر بګټي یو وخت د بلوچستان والي او سروزیر هم پاتې شوی و.
بي ایل اې د خپلو بریدونو لپاره د دغې نیټې انتخاب د دې خبرې زبادولو لپاره کړی و چې بلوڅ ولس خپل شهیدان او مشران هیر کړي نه دي.
یو بل مهم او د یادونې ټکی دا دی چې د جولاۍ د میاشتې په اته ویشتمه نیټه په بلوڅانو کې د اوسني وخت تر ټولو زیات او پراخ محبوبیت لرونکي سوله ییز سیاسي سازمان-چې د بلوچ یک جهتۍ کمیټېیا د بلوڅانو د پیوستون کمیټه یا BYC په نوم پیژندل کیږي- په ګوادر کې د لکونو تنو په ګډون د بلوڅو د معلوم تاریخ تر ټولو غټه غونډه جوړه شوې وه، چې د بلوڅو د ملي غونډې په نوم یاده شوه.
د دې غوندې د جوړیدو هدف په بلوڅانو باندې د پاکستان د ظلم او زیاتي غندل و او په خصوصي ډول د هغو زرګونو بلوڅو د خلاصولو غوښتنه وه، چې د پاکستاني پوځ او استخباراتو له خوا تړي تم شوي.
دا خبره هم باید په ګوته شي چې د بلوڅو د پیوستون کمیټې مشره يوه ځوانه ډاکټر ماه رنګ بلوڅ ده او د ګوادر په پرتمینه غونډه کې هم زرګونو ښځو ګډون کړی و.
د پاکستان حکومت په ګوادر کې د بلوڅو د ملي غونډې د مخنیويلپاره ډیرې هلې ځلې وکړې او ډیرې موانع یې ایجاد کړې خو په لکونو بلوڅانو خپل ځانونه ګوادر ته ورسول.
په لارو باندې د پولیسو سره په اخو ډب کې درې بلوڅان مړه شول او ګڼ شمیر نور یې هم ټپیان شول.
دغه پروتست دوه اونۍ ادامه وکړه او د بلوچستان مختلفو سیمو ته خور شو او په ملیونونو بلوځانو په کې برخه واخسته.
د پاکستان او بلوڅانو تر منځ شخړه څه نوې نه ده. پاکستان په ۱۹۴۷کې جوړ شو، تر دې وخته بلوڅانو د کلات په نوم خپل بیل دولت درلود او د کلات خان احمد یار خان یې واکدار و.
کلات د هند برخه نه و، که څه هم په نولسمه پیړۍ کې د انګلیسانو پوځ کلات اشغال کړ او په خپله تحت الحمایه سیمه یې بدل کړ.
خو بیا هم کات داخلي خودمختاري درلوده، نو چې کله انګلیسان له هندوستان ووتل نو د کلات خان د آزادۍ اعلان وکړ.
یو کال کلات مستقل پاته شو، په ۱۹۴۸ کې پرې پاکستان برید وکړ او کلات یې اشغال کړ، په زور یې په پاکستان ورګډ کړ.
د کلات د خان کشر ورور شهزاده عبدالکریم غره ته لاړو او وسله واله مبارز یې پیل کړه.
دا د پاکستان په ضد د بلوڅو وړومبی وسله وال پاڅون و.
له ۲۰۰۶ پیل شوی وسله وال پاڅون په تیرو ۷۷ کلونو کې پنځم وسله وال پاڅون دی، خو اوس په یوه میاشت کې د یوه بل سره ډیر نزدې او پرله پسې په تیرو ۷۷ کلونو کې تر ټولو ستر ولسي پاڅون او وسله وال پاڅونونه د دې خبرې ثبوت دي چې د بلوڅو ملي غورځنګ یو نوی قوت موندلی دی.
بلوچستان د جغرافیاپه لحاظ تر ټولو غټ ایالت دی، چې د پاکستان د ټولې جغرافیا ۴۴ فیصده ساحه تشکیلوي، خو نفوس یې د شلو میلیونو نه لږ څه کم دی.
په دې کې تر نیمايي شاوخوا پښتانه دي. په دې خبره پوهیدل لازم دي چې پښتانه په خپله تاریخي خاوره اوسیږي، خو په ۱۹۶۹ کې پاکستان کلات او د پښتنو سیمه په یوه ایالت کې ګډ کړل او په کوټه کې څو لکه هزاره ګان هم ژوند کوي.
بلوچستان د طبیعي وسایلو له اړخه ډیر غني دی، چې د نفتو، ګاز، سرو زرو او نورو اومو موادو غټې زیرمې لري.
د بحر هند په غاړه پروت بلوچستان ۸۰۰ کیلومیتره سمندري ساحل لري. د پاکستان ټول سمندري ساحل ۱۰۵۰ کیلومیتره اوږد دی.
بلوڅ ملی ګرایان وايي،چې په ایران کې هم د بحر هند په غاړه زیاتره سیمه د بلوڅو ده. چابهار بندر د بلوڅو په سیمه کې دی، نو خلیج فارس باید خلیج بلوڅ وبلل شي.
بلوڅانو سره تر ټولو غټ تشویش دا دې چې د پاکستان حکومت د دوی طبعی منابع چور کوي او داسې پلان لري چې د اقتصادي پرمختګ د پلانونو تر پردې لاندې د نورو قومونو خلک د بلوڅو خاورې ته راولي او بلوڅ په خپله خاوره باندې په یوه اقلیت بدل کړي.
پاکستان د بلوڅو د بیا بیاغوښتنو باوجود دا تضمین نه دی ورکړی چې هغه به دا کار نه کوي.
د هند د بحر په غاړه پروت بلوچستان تل د جنوبي اسیا، غربي اسیا او مرکزي اسیا په منځ کې ستراتیجک اهمیت لري، خو د سیمې او نړۍ په نویو پرمختګونو کې د بلوچستان ستراتیجیک اهمیت لا پسې سیوا شوی دی.
د پاکستان او چین تر منځه د CPECپه نوم جوړیدونکې اقتصادی شاهراه د بلوچستان بندر ګاه ګوادر ته غځیږي، دغه شاهراه له یوې خوا چین ته د شرق میانه سره د تجارت لپاره د وصل کیدو لنډه لاره ورکوي، نو له بلې خوا د بحر هند په غاړه او خلیج فارس ته نزدې د ګوادر سترا تیجیکه بندرګاه د چین په اختیار کې ورکوي.
اوس چې د امریکا او چین تر منځه د نوي ساړه جنګ په نتیجه کې بحر هند د پوځيسیالیو په ساحه بدلیږي،نو د ګوادر بندر په لاس کې لرل د دواړو زبرځواکونو لپاره غټ اهمیت لري.
په بلوچستان کې سیاسياو وسله وال پاڅونونه هند ته موقع مساعدوي چې په کشمیر کې د پاکستان د لاسوهنو غچ په بلوچستان کې واخلي، خو بهرحال بلوڅ تر ټولو وړومبې د خپل ملي سرنوشت په ټاکلو کې زیاته دلچسپی لري.
د بلوچستان مسله د پاکستان د جنرالواکۍ د لاسه ورانه شوی ده چې د خبرو اترو له لارې د مسلې سیاسي حل ته د کیناستلو په ځاې په بلوچستان پوځي حل تحمیلوي .
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د تحریک طالبان پاکستان جوړښت او د داعش منځته راتلل
۲۰۱۴ کال د تحريک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) لپاره له جوړښتي پلوه يو ستونزمن کال و.په سوېلي وزیرستان کې د حکیم الله محسود تر وژل کېدو وروسته د دغې ډلې مشري د سوات فضل حیات کوله چې په ملا فضل الله مشهور و، وروسته له هغې چې د دغه تحریک مشري د لومړي ځل لپاره د محسود قبیلې له واکه ووتله، د محسود قبیلې سره تړلو سیمه ییزو طالبانو د محسود حلقې په نوم خپل عملیات د پاکستاني طالبانو تر چتر لاندې پیل کړل.
په قبایلي سیمو کې وزيرو تر دې مخکې په شمالي وزيرستان کې د حافظ ګل بهادر او په سوېلي وزيرستان کې د بهاول (په واڼه کې دځايي قوماندان ملا نذير ځای ناستي) تر قوماندې لاندې جلا جلا ډلګۍ جوړې کړې وې.په دره ادم خېلو کې د طارق اپريدي ډله د هغه له مرګه وروسته ډلې ډلې شوه او منګل باغ اپريدی له خپلې ډلې سره د ننګرهار په اچين کې راڅرګند شو، د دې تر څنګ عبدالولي چې د عمر خالد خراساني په نوم د مومندو اوسېدونکی و، د ٢٠١٤ کال په اګسټ کې یې له تحریک طالبان پاکستانلاره بېله کړه او لهجماعت الاحرار سره يو ځای شو.
د تحریک طالبان پاکستان نور رنګونه
د ټي ټي پي نوې جوړې شوې اډانې په لومړي فعالیت کې، د ۲۰۱۴ کال په سپتمبر کې یو بیان خپور کړ چې عمر خالد خراساني یې له احسان الله احسان سره یوځای له دندې ګوښه کړ.د پاکستاني طالبانو تحریک جګپوړي قوماندانان او تجربه لرونکي جنګیالي د دغه وضعیت په اړه ډیر اندېښمن وو.
د بيت الله محسود، حکيم الله محسود او ولي الرحمن محسود په څېر قوماندانانو له وژل کېدو وروسته د محسود له قبیلې پرته، د ټي ټي پي جنګیالیو تهله سوات څخه د بل چا مشري په بشپړه توګه ناشونې وه.نو په یوه نوي بدلون کې د اورکزیو د مموزیو سیمې حافظ سعید خان اورکزي هم له پاکستاني طالبانو څخه د جلا کېدو په لټه کې شو.
که څه هم هغه د ایډیالوژۍ له نظره سلفياو توندلاری و او ملا فضل الله ته نږدې کس و، خو د عمر، دیني زدهکړو او جګړې له لحاظه له ملا فضل الله څخه مخکې و.نوموړی په پاکستان کې د ځانمرګو بریدونو بنسټګر قاري حسین ته ډېر نږدې ګڼل کېده او له هغه یې په دې برخه کې نور تاکتیکونه هم زدهکړي وو.نوموړی د پاکستاني طالبانو د پخواني مشر حکيم الله محسود نږدې ملګری و، چې په سختو ورځو کې يې په مموزیو کې له حافظ سعيد خان سره وخت تېر کړ او هغه ښه ساتنه او پالنه هم کړې وه.حکيم الله محسود هم خپله دويمه مېرمن د حافظ سعيد خان له کلي مموزیو کړې وه.
د بيت الله محسود او ولي الرحمن محسود بر خلاف، قاري حسين او حکيم الله محسود، چې سوچه ديوبندي عقیده او فکر یې لرلو، د سلفي افکارو تر سخت اغېز لاندې وو.خو کله چې دغه دواړه له دې نړۍ ولاړل، حافظ سعید خان هم پرېکړه وکړه چې له پاکستاني طالبانو خپله لاره بېله کړي.دا داسې وخت و چې داعش ډله ورو ورو په راټوکېدو وه،او د دغې ډلې بېلابېل پلاوي افغانستان ته په سفرونو بوخت وو. د داعش لومړی هدف د پاکستاني طالبانو له سلفي قومندانانو سره لیدل وو.
د افغانستان په ختیځ کې د داعش راټوکېدل
په دې لړ کې حافظ سعید خان اورکزي له داعش سره د یو ځای کېدو ژمنه وکړه او د حکومت تر واک لاندې قبایلي سیمو له پخوانیو جنګیالیو او د خیبرپښتونخوا سیمه ییزو قومندانانو سره یې په اچین کې د داعش د هغه وخت مشر ابوبکر البغدادي سره بیعت وکړ. او د داعش بیرغ یې په لومړي ځل په افغانستان کې لوړ کړ. په دې توګه، داعش په رسمي ډول په افغانستان کې له پاکستاني طالبانو وزیږیدو.
خو ایا دا هر څه په دې ډول ترسره شول؟ د ۲۰۱۴ کال د اکتوبر پر ۱۰مه د پاکستاني طالبانو پخواني ویاند شاهد الله شاهد یوه ویډیو خپره کړه چې له خلیفه ابوبکر البغدادي سره یې بیعت په کې کړی و. د دې تر څنګ د خیبرپښتونخوا د هنګو ولسوالۍ مفتي حسن سواتي او خالد منصور هم د پاکستاني طالبانوڅنګ پریښود او له داعش سره یې بیعت وکړ.
له پښتونخوا څخه سوریې ته د وسله والو استول
تر دومره لوی ادلون بدلون وروسته د دوی لویه او اوږده کیسه تر دې ځایه ورسېده، چې هغه هم په ایډیالوژۍ پورې اړه لري او د هغې اغېزې نن ورځ په افغان طالبانو او پاکستاني طالبانو پورې اړه لري.
په دې کیسه کې د حافظ سعید خان لومړۍ بڼه هغه وخت داسې وه چې داعش ډله پخپله اوسنۍ بڼه نه وه رامنځتهشوې.د کیسې لړ له هغې ځای راوتړل شو، چې القاعده ډلې له پاکستانه غوښتي وو چې د سوریې د ولسمشر بشارالاسد پر ضد جګړې ته له دغه هیواده جنګیالي ور واستوي.
په دې لړ کې د حقاني شبکې د میرانشاه شورا غړي عزیزالله حقاني او د پاکستاني طالبانو حافظ سعید خان د ۲۰۱۲ کال د جولای په ۱۴مه خپل جنګیالي د القاعدې په غوښتنه سوریې ته واستول.هلته، په سوریه کې د دوی اړیکې له جهادي ډلو سره نږدې او مستقیمې وې. په هغو کسانو کې چې سوریې ته تللي وو، د افغانستان د کونړ ولایت یو جهادي کس شیخ محسن سلفي هم و.
عبدالرحیم مسلم دوست چیرې او څنګه له سلفي عقېدې اغېزمن شو؟
عبدالرحيم مسلم دوست په ننګرهار کې يو بل سلفي جهادي و. چې د سپټمبر د یوولسمې له پېښې وروسته نوموړی ونیول شو او په ګوانتانامو زندان کې بندي شو.عبدالرحیم مسلم دوست د افغانستان د جهاد پر مهال د پاکستان له لومړنیو سلفي مجاهدینو څخه و.
مسلم دوست په اصل کې د شیخ جمیل الرحمان نږدې ملګری و. شیخ جمیل الرحمان هغه سړی و چې نه یوازې یې پر افغان مجاهدینو د کفر فتوا لګوله، بلکې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ دحزب اسلامي پر ضد یې هم په ځلونو جګړه کړې ده.
د ګوانتانامو بل بندي عبدالرووف خادم چې د هلمند اوسېدونکى دى، چې پخوا د افغان طالبانو د کوټې د شورا غړى و، د افغان طالبانو د سرچينو په وينا، د بند پر مهال له سلفي عقيدې اغېزمن شوى و، نو د ده لپاره ناشوني وه چې د ديوبندي عقېدې پيروي وکړي. د همدې دلیل له مخې عبدالرووف له مسلم دوست سره هم اړیکه ونیوله.
د تېر په څېر یو ځل بیا د دغو کسانو په ذهن کې د سلفي جهادي مذهبي ګوند فکر پیدا شو او په دې توګه عبدالرحیم مسلم دوست په ۲۰۱۴ کال کې په ښکاره د تحریک خلافت خراسان په نوم ډله جوړه کړه.
د پېښور د طالبانو د شورا غړی فاروق صافی هم ورسره ملګری شو. هغه په ۲۰۱۳کې د طالبانو لخوا د هغه د سلفي عقیدې له امله له ډلې څخه وشړل شو.
په لوګر کې د افغانستان خلافت تحریک رامنځته کېدل
خو څو اوونۍ وروسته د دغې ډلې له غړو سره د اختلافاتو له امله هغه له نصرالله پوپلزي، عبدالرووف خادم او په لوګر کې د سلفي طالبانو له پخواني قوماندان سعد اماراتي سره یو ځای د افغانستان د خلافت تحریک په نوم یو نوی خوځښت پیل کړ. د دوی په وینا، پاکستاني سلفي جهادي قوماندانان او جنګیالي (د تحریک طالبان پاکستان، لشکر طیبه، جماعت الدعوه او لشکر جهنګوي جنګیالیو په ګډون) یو ځل بیا د ۲۰۱۴ کال د اګسټ په ۱۴مه د پاکستان د خلافت تحریک جوړ کړ.
ډیری پاکستاني طالبان او قوماندانان چې د ملا فضل الله تر قوماندې لاندې جګړې ته چمتو نه وو افغانستان ته واوښتل. د تحریک طالبان پاکستان سلفي قوماندانان لکه د وزیرستان څخه عبدالبهار محسود، عبیدالله البشاوري، ابو سعد اورکزی، حافظ دولت خان، مفتي حسن سواتی، فتح ګل زمان، خالد منصور، شاهدالله شاهد او عمر منصور له وزیرستان، د تحریک طالبان پاکستان سلفي جهادي قوماندانانو سربیره د عمر منصور په څېرکسان هم موجود وو.
د «خلافت»کلمه په ۲۰۱۴ کې خورا زیاته اورېدل کېده، ان ابو حفص البلوچي د «بلوچستان خلافت غورځنګ»
په نوم خپله ډله جوړه کړه.
د ۲۰۱۴ کال د اګسټ په لومړیو کې، په افغانستان کې د «جنود خراسان» او «احرار الهند» په نوم وړو وړو ډلو د افغانستان په کونړ ولایت کې د پاکستاني طالبانو له جنګیالیو، ان عبدالولي چې په عمر خراساني هم مشهور و، اړېکې لرلې. خو د ۲۰۱۴ کال د اګسټ په میاشت کې، هغه په جلا توګه، د دغې ډلې نوم جماعت الاحرار ته بدل کړ، او فضل الله د پاکستاني طالبانو له تحریک څخه د وتلو یو بیان خپور کړ.د ۲۰۱۴ کال په اکتوبر میاشت کې عمر خالد خراساني د «خلافت جوړولو» په نوم خپله مجله هم خپره کړه. هغه مهال د جماعت الاحرار د مشر په توګه د مولانا قاسم نوم هم راڅرګند شو، خو وروسته بېرته لرې شو.
په بغلان کې د داعش د مشر ابوبکر البغدادي استازی
د افغانستان د بغلان ولایت اوسیدونکي قاري ولي الرحمان دغه حالت په پرلهپسې ډول څارلی و. لکه څنګه چې پورته یادونه وشوه، له ۲۰۱۲ راهیسې، جهادي جنګیالي له افغانستان او پاکستان څخه سوریې ته تګ راتګ لاره.په ورته وخت کې قاري ولي الرحمان له الشیشاني او ابوبکر البغدادي سره اړیکې درلودې او د ۲۰۱۴ کال په اپریل میاشت کې الشیشاني قاري ولي الرحمان ته د افغانستان د چارو د پرمخ بیولو دنده وسپارله.
د ۲۰۱۴ کال په جون کې کله چې ابوبکر البغدادي د خلافت اعلان وکړ، له هغه سره د قاري ولي الرحمان اړیکې هم ګړندۍ شوې. د ۲۰۱۴ په اګسټ کې، هغه له نږدې سلفي جهادي قوماندانانو سره ولیدل.ان د حقاني شبکې د میرانشاه شورا مشر عزیزالله حقاني هم د هغه اطاعت کاوه.
همدا عزیزالله حقاني و چې په حقاني شبکه کې په پاتې کیدو سره یې له داعش سره خپلې اړیکې ټینګې کړې. قاري ولي الرحمان د ۲۰۱۵ کال تر جون پورې په افغانستان کې د ابوبکر البغدادي د ځانګړي استازي په توګه دنده ترسره کوله. همدا ډول د ۲۰۱۴ کال د اکتوبر په ۱۰مه د حافظ سعید خان اورکزي په ګډون د پاکستاني طالبانو د څو قوماندانانو د بیعت کولو یوه ویډیو خپره شوه چې د خراسان د خلافت تحریک له بېلابېلو برخو سره یوځای کیږي. او د افغانستان د خلافت تحریک او پاکستان خلافت تحریک سره یو ځای کیږي.
بیا د ۲۰۱۵ کال د جنورۍ په ۲۶ د داعش اصلي ویاند ابو محمد العدناني د خراسان ولایت په نوم د عراق او شام «سوریې»اسلامي دولت «داعش»ډله اعلان کړه. نو دغه ډول داعش ډله له تحریک طالبان پاکستان څخه وزږیده، لکه د افغانستان د پخواني جهاد په څېر چې له مجاهدينو وروسته طالبان پيدا شول.
په داعش کې دننه د پاکستاني طالبانو د ایډیالوژۍ اغېزې
د ۱۹۸۰یمې لسیزې په وروستیو کې دېته ورته حالت و. روسان له افغانستانه ووتل. د اسلامي حزب جهادي قوماندان شیخ جمیل الرحمان چې په ۱۹۸۶ کال کې یې د جماعت الدعوه و القران په نوم جلا ډله جوړه کړه. د ده باور دا و، چې د روسانو له وتلو وروسته په افغانستان کې د اسلامي حکومت د جوړېدو لپاره فضا برابره شوې او باید د سلفي عقېدې پر بنسټ اسلامي حکومت جوړ شي.خو لکه څنګه چې څرګنده ده، ډیری افغانان د دیوبند حنفي عقیده لري، نو ډیرو جهادي ډلو له دغه نظر سره مخالفت پیل کړ.
د دې بنسټیزې مفکورې د پر ځای ساتلو لپاره عربي هیوادونو هم خپلې بسپنې د شیخ جمیل الرحمان لوري ته استولې. چې دغه کار د حزب اسلامي مشر هغه ته په غوسه کړ.خو د روسانو له وتلو وروسته دغه پوښتنه راپورته شوه چې افغانستان باید څنګه اداره شي؟ بیا په ۱۹۹۰ کال کې شیخ جمیل الرحمان په کونړ ولایت کې د اسلامي امارت په نوم سلفي حکومت رامنځته کړ.دغه نوی ګوند د حزب اسلامي له خوا مات شو. شیخ جمیل الرحمان په باجوړ کې پناه واخیسته خو هلته د ژوند کړۍ پرې راتنګه شوه او د ۱۹۹۱ کال په اګسټ کې ووژل شو.
د پاکستاني طالبانو او پاکستان تر منځ د سولې خبرو بهیر
کله چې طالبان د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه په افغانستان کې واک ته ورسېدل، هماغو پخوانیو تجربو ته په کتو سره یې د سلفي فعالیت، په ځانګړې توګه د داعش د فعالیت ډګر نور هم تنګ کړ.اند سولې د خبرو پر مهال یې په افغانستان کې مېشت پاکستاني طالبان محدود کړل. د پاکستاني طالبانو قوماندانان چې په سلفي عقیدو او خراساني لښکر، پر هند د برید او په نړۍوال خلافت یې عقیده لرله، د پاکستان له حکومت سره د خلافت تر جوړیدو پورې یې هر ډول تړون رد کړ.
ویل کېږي چې له پاکستان سره تړون به له هغو کسانو سره خیانت وي چې په دغې لاره کې یې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. د دې عقېدې پلويان په مومندو ولسوالۍ عبدالولي چې په عمر خالد مشهور و او فقير محمد د باجوړ له ولسوالۍ څخه وو.د دوی د رضا کولو لپاره په خیبرپښتونخوا کې د پنج پیري عقېدې یو عالم مولانا طیب کابل ته واستول شو، خو هغه هم د هغوی د رضایت په ترلاسه کولو کې پاتې راغی.
اوسنی حالت
دا هغه مهم ټکی دی چې د تحریک طالبان پاکستان ځینې کړۍ په دې باور دي چې له افغانستانه د امریکا او د هغې د ملګرو له وتلو وروسته نور د امریکا ضد جهاد نه دی پاتې، نو باید په سیاسي توګه د شریعت د پلي کولو هڅې وشي. دا هغه کسان دي چې ډیری یې د حنفي عقیدې پالوونکي دي.
په داسې حال کې چې د ډیورنډ بلې غاړې ته ځینې داسې جنګیالي او قوماندانان شته چې په ډیموکراسۍ باور نه لري او په دې باور دي چې د خراسان لښکر تر جوړېدو، پر هند تر برید او د خلافت تر حاکمیدو پورې جهاد فرض عین دی.دوی په پولو باور نه لري، چې د دوی دغه عقیده واکمنو افغان طالبانو ته لوی سرخوږی ګرځېدلی دی.
داسې بریښي چې د دوی نړۍوال پروګرام نورو ته په زړه پورې دی. په افغانستان کې بیلابیلې مهمې سرچینې په دې باور دي چې پخوا داسې فکر کېده چې د پاکستاني طالبانو جهادي سلفیان به له داعش سره یوځای شي.خو اوس داسې ښکاري چې داعش له پاکستاني طالبانو سره یوځای کیږي.د دې اصلي لامل د داعش پر وړاندې د افغان طالبانو روان عملیات دي. پاکستاني طالبانو ته پناه ور وړل دوی ته لنډمهاله سوکالي او ارامتیا ورکوي، که نه دوی دا مهال لوی او اصلي هدف (د پاکستان فتح) ګڼي او دغه هدف په کلکه څاري.
زموږ د تاریخي غمیزې یوه کوشنۍ بېلګه همدا ده، چې هم په پردیو غوسه یو او هم په ځان. خو تاوان تر هر بل چا ځانونو ته ډېر اړوو.
یوه پایله يې دا وه، چې همدا څو ورځې مخکې د جرمنانو د صبر کاسه ډکه شوه. ۲۸ افغانان یې چې ګواکې مجرمان وو، په الوتکه کې کېنول او مخامخ يې په کابل کې کوز کړل. دا نور هېوادونه هم بحث کوي، چې جرمني ته ورته اقدام وکړي.
پوهېږم، چې د دې کرښو په لوستو به ګڼ افغانان استدلال کوي، چې جرمي او جنايي پېښې هرځای او د هر چا تر منځ پېښیږي او په دې کې افغانان استثنا نه دي.
بل استدلال به دا وي، چې افغانان په اوږمهالي کړکېچ کې زېږېدلي او رالوی شوي دي، د دوی روزنه تاوتریخجنه ده او ګواکې په تاوتریخجنو ولسونو کې دا پېښې کېدوني دي.
بل ډول استدلال هم کیږي: زموږ حکومتونه ملامت وو، د سمې روزنې لپارهیې هڅه نه کوله...
ځینې به خبره سیاسي کوي، چې دا د پلانیانو یا بستانیانو له لاسه.
خو دا یو استدلال هم موږ له هغې ملامتۍ ایستلای نه شي، چې باید په خپل حال مو فکرکولو ته مجبور کړي او د ټولیزې اصلاح لپاره ګډه ټولیزه حللاره و هڅه وپلټو. د هغه او دغه په ملامتولو او ښکنځلو هېڅ ستونزه حل کېدلای نهشي، بلکې لا پسې ژوره و پېچلې کیږي.
ټولنه له انسانانو رغېدلې، انسانان په کورنیو کې رالوییږي. کورنۍ – په تېره بیا په ختیزو ټولنو کې – د روزنې لومړنۍ زانګو ده. د ملي هویت او پېژاند زیانمنولو په وړاندې زموږ کورنۍ، زموږ ټولنیز ژوند چاپېریال او زموږ واکمنۍ ټول مسئولیت لري.
هغه میندې و پلرونه، چې خپلې ګاڼې، زمکې و کورونه پلوري، پور و وام کوي او د خپلې ډوډۍ پیسې بسپنه کوي، چې یو زوی بهر ته ولیږي. هم یې په وطن کې له بدو پېښو خوندي کړي، هم یې راتلونکې ورروښانه کړي او هم په دې تمه وي، چې هلته به کار وکړي او دوی ته به څه ګټه وټه ولېږي، خو همدا زامن دلته له مستۍ یا ناپوهۍ چړې واروي او د ځانونو، خپلو هېوادوالو یا کوربنو وینې بهوي. کاشکې میندو او پلرونو پرځان د دومره سختیو د زغملو ترڅنګ خپل زلمکیان سم روزلي هم وای او د ترخې خدای پامانۍ پرمهال یې دا هم ورته ویلي وای، چې جګړې مه کوئ، د خپلو کورنیو، وطن او ملت نوم مهبدوئ.
د پاریس پر سړکونو د بدرنګه شخړې بدمعاشان یا د جرمني په واده کې سره لاس په ګریوان خپلواند خپلو دغو لنډغریو لپاره دلایل نه لري. که تاسو یې وپوښتئ، چې ولې؟ باور لرم چې ځواب درته ویلای نه شي.موږ به یې په نورو د ملامتۍ وراچولو هڅې وکړو، دلایل به راپیدا کړو، خو ځانونه به قانع نهکړلای شو.
زه د جمهوریت په کلونو کې هم په اروپايي و امریکايي ښارونو کې ګرځېدلی یم، اوس هم ډېرو ښارونو ته ځم. د رېلګاډو په تمځایونو، بازارونو، پلورنځیو او عامه ځایونو کې ځينې ډلې ډلې افغان زلمیان ګورم، له ورایه له خپلو بدو جامو پېژندل کیږي. پړانګي (کوماندو) پتلنونه و جمپرونه، پرې رازوړنده لمنې، یا کمیس پرتوګ، د ځینو پکولونه پر سر، یا توني شوې ولول غوړې څڼې، د ځینو برګ خیرن دسمالونه په غاړو، پورته کش کړې پایڅې، پسقات کرمچونه یا قومانداني بوټونه، لینګي بربنډ او د جونګیو په شان کاواکه کاواک تلل، په لوړ غږ خبرې، چیغې، خنداګانې، لاس اچول... یعنې څه؟
له سختو لارو راتېریږي، هر یو یې ګڼې ترخې خاطرې لري، چې په لاره یې ملګري و عزیزان مړه شوي یا ورک دي، دلته یې د منلو یا قبولۍ کارونه ځنډیږي، کار موندلای نهشي، ژورخپګان سره لاس وګریوان دي... دا هرڅه د دوی مجبوریت ګڼلای شو. په دې ټولو کې پردي ملامت دي، خو د دا ډوله جامې اغوستل، بدمعاشي کول، نجونې ځورول او شخړې و چړې وارول دا د چا له لاسه؟ او په دې کې څوک ملامت دي؟
هېره دې نه وي، چې د بهرمېشتو افغانانو په اړه تصویر بیخي تکتور هم نهدی، په ګڼو ښارونو کې افغان ځوانان کارکوي، زیار باسي، زدکړې کوي، ځلیږي، بریاوې لري. ځينې افغانان لوی لوی کاروبارونه لري، په کوربنو هېوادونو کې لوړو دریځونو ته رسېدلي دي، ټولنیزې مرستې کوي، ځوانمرده انسانان هم په کې کم نه دی. د دوی په اړه هم خبرونه شته، خو ډېر نه خپریږي. له بده مرغه تل دا بد او بدناموونکي خبرونه دي، چې د سرې د اور په شان چټک خپریږي او بهرمېشتې افغان ټولنې ته حیثیتي زیان وراړوي.
عربان، تورکان، دافریقايي هېوادو کډوال، چینایان، هیندیان، د ختیزې اروپا له هېوادو راغلي او په روستیو کې یوکراینیان هم په لویدیزو هېوادونو کې کډوال دي، په دوی کې هم جرمونه پېښيږي، دوی هم بېازاره موسیچې نه دي، خو دوی له افغانانو سره دوه توپیرونه لري: لومړی توپیر یې دا دی، چې په دوی کې کاریګر، په سوداګرۍ بوخت او ګټندوی زیات دي او جرایم له مستۍ کوي، د دیپورت کېدو ویره هم ډېره نه لري، ځکه هېوادونه یې ودان او هوسا دي. دویم توپیر یې دا دی، چې په خپلو منځونو کې سخت سره متحد او متفق دي. د دوی ترمنځ خپلمنځي شخړې اول خو نه پېښيږي، که وي هم دومره شرموونکې نهدي لکه زموږ.
د دوی په شان موږ افغانان د مستۍ او بدمعاشي حق نه لرو، یو خو له یوه ډېر خوار، ویجاړ، جهل وجګړه ځپلي هېواده راغلي یو، بل په موږ هر یوه پورې د یوې کورنۍ ژوند او د امید سترګې ګنډلې دي. دا تظاهر هم ډېر کوو، چې ګواکې وطن مو راباندې ګران دی، مسلمانان یو او خپل ملي هویت ښه پالو، نو که د ځانونو او خپلو کورنیو پروا نه ساتو د افغان او افغانستان د ابرو او حیثیت فکر خو باید وکړو.
تاوان زموږ دی
اول باید دا ومنو، چې د دې کړنو تاوان زموږ دی.
حللارې
موږ نه ملي حکومت لرو، نه ملي بنسټونه چې زموږ له حقونو دفاع وکړي، له بدمرغیو مو بچ کړي او ښه مو وروزي.
مسوولیت د کورنیو او مخورو افغانانو دی.
ټول هغه پلرونه، میندې، خویندې و وروڼه و خپلوان چې بچي یې لویدیځ ته رالېږلي باید له دوی سره منظم اړیکي وساتي او که شوني وي هره ورځ یا په اونۍ کې څو ځلې له خپلو زلمکیو او ځوانانو سره خبرې وکړي. ویې پوښتي چې څه کوي؟ چېرته ځي؟ ولې ځي؟ له چا سره ګرځي؟ څه ستونزې لري؟ له څه ځوریږي؟ او څه پلانونه لري؟ ان چې ودې پوښتي: څه خوري؟ او څه ډول جامې اغوندي؟ څومره پیسې ګټي او څنګه یې لګوي؟
بهر میشتي افغان بنسټونه (ټولنې، فرهنګي و دیني بنیادونه)دې د امکان تر بریده له زلمیانو سره اړیکي ساتي او هڅه دې کوي چې واړه اختلافونه او دوښمنۍ په دودیزو لاروچارو ورحل کړي، چې لویې شخړې ورڅخه جوړې نهشي.
ملي غونډې او فرهنګي پروګرامونه ورته جوړ کړي او هلته له فرهنګي ابزارو کار واخلي او هویتي و ناموسي سرې کرښې ورپهګوته کړي.
بهرمیشتي مخور افغانان، پوهان او ټولنیز شخصیتونه باید په دې اړه جدي بحثونه راپیل کړي، چې د داسې بدو پېښو ریښې او عوامل وپېژندل شي او د مخنیوي لارې چارې یې وموندل شي. همدا مخور شخصیتونه او ټولنې ښايی له کوربنو دولتونو اوبنسټونو سره د منظمو اړیکو او بحثونو په راپیلولو سره د هغوی مرسته وغواړي او د دغو ځوانانو د ستونزو په حل کې مشوره ورکړي.
هغه افغانې و نړیوالې رسنۍ چې غږ یې تر دغو ځوانانو رسیږي، ښايي په دې اړه ځانګړې خپرونې ولري او دغه ځوانان له قوانینو او هغو حقوقي وضعیتونو څخه خبر کړي، چې د داسې تخطیو د تکرار له امله ورسره مخامخ کیږي.
په یوټیوب، ټیک ټاکونو، فیسبوک، اېکس اونورو ټولنیزو جالپاڼو کې بوخت افغانان چې ډېر کتونکي، اورېدونکي او لوستونکي لري، هم په دې برخه کې اغېزناکه ونډه لرلای شي.
د دې ربړې مخنیوی زموږ ټولو ګډ مسئولیت دی. افغانان متل کوي، چې: « غریب خدای کړې، خیرن چا کړې؟»
موږ به جهلوجنګ ځپلي یو، خو که خپل ملي هویت او حیثیت په لوی لاس ویجاړوو او زیان وراړوو، په دې کې هیڅوک ملامت نه دي.
بل منطق یې دا دی، چې د افغانستان د کړکېچ لاملونه پردي دي، خو د رغون، ژغورنې او بدلون مسئولیت مو یوازې خپل دی، دا ویجاړې بل څوک راجوړولای نهشي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر تازه او پرېکنده خبرې
روانه اوونۍ د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر د خپل یو کلن کاري ماموریت د حساب ورکولو پر مهال وویل، چې د نجونو د پوهنتونو او ښوونځیو د پرانیستلو په اړه په بیړه تصمیم نیول امکان نه لري. ځکه چې په دې اړه د دوی د مشرانو تر منځ مشورې روانې دي، او له پرېکړې وروسته په دې اړه خپل تصمیم اعلان کړي.
ندا محمد ندیم زیاته کړه: «د نجونو پوهنتونونو او ښوونځیو ته د تګ په اړه د دیني عالمانو څېړنې روانې دي، که یې داسې څه وموندل چې نجونو ته د درس ویلو اجازه ورکړل شي خو خلاص به یې کړو او که نه همداسې به تړلي پاتې وي.»
د طالبانو د لوړو زدهکړو سرپرست وزیر ندامحمد ندیم په جوړه شوې غونډه کې د نجونو زدهکړو ته په اشارې وویل، چې د نجونو زدهکړو د پرانیستلو او بندیز په برخه کې د خلکو غوښتنو ته غوږ نه ږدي.
نوموړي زیاته کړه: «په افغانستان کې د ښځو حقونه ۹۰ سلنه ورکړل شوي او خلک یوازې دې ته متوجه دي چې ولې ښوونځي نه خلاصیږي. دلته چې هر څه کیږي د اسلامي شریعت په رڼا کې به کیږي. موږ نه شو کولای چې په اسلامي چاپيریال او سل سلنه اسلامي نظام کې د خلکو د غوښتنې مطابق چارې تر سره کړو، هغه که شریعت مني که یې نه مني. د نجونو د پوهنتونو او ښوونځيو په اړه په بیړه تصمیم نیول امکان نه لري.»
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد ندیم چې د دغې ډلې مشر هبتالله ته نږدې کس دی وايي، د نجونو د پوهنتونونو او ښوونځیو په اړه چې هره پرېکړه کیږي هغه به د «اسلام، شریعت او کلتور» سره په ټکر کې نه وي.
هغه وايي: «که څېړنو دا وښوده، چې نجونې باید ښوونځیو او پوهنتون ته ولاړې نه شي، نو بیا به پوهنتونونه او ښوونځي همداسې تړلي پاتې وي. موږ په ډاډ نه شو ویلی، چې په کومه ورځ به ښوونځي پرانیستل شي.»
هغه ویلي چې د زدهکړو له نصابه به هغه مضمونونه لرې کړي چې فکري رغونه کوي او له نوي عصر سره سم زدهکوونکي روزي، او پر ځای به یې اسلامي مضمونونه ور زیات کړي.
د طالبانو کوم مشران توندلاري او ملا هبتالله ته نږدې کسان دي؟
۱ـ ملا هبتالله ته نږدې کس د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد ندیم چې په ۱۳۵۵ ل کال په کندهار کې زېږېدلی، هغه د تېر جمهوري حکومت پر مهال په وسله والو جګړو کې د افغانستان د شمال زون مسوول و، چې کابل ته د طالبانو له راتګ وروسته یې د کابل او ننګرهار د والي او ننګرهار د امنیه قوماندان په توګه دندې کړې دي.
۲ـ د طالبانو د امربالمعروف او نهي عن المنکر وزیر محمد خالد حنفي چې په ١٣۵۰ کال په نورستان ولایت کې زېږېدلی او د افغانستان او پاکستان په مدرسو کې یې دیني زده کړې کړې، خالد حنفي چې د نړۍوالې ټولنې له خوا د «بشري حقونو له مهمو سرغړونکو» بلل کېږي، هغه د طالبانو په راتګ سره د امربالمعروفاو نهي عن المنکر وزارت د سرپرست په توګه ټاکل شوی او لا هم په خپله دنده دی. د امربالمعروف وزارت د هغه په امر په افغانستان کې په ځانګړې توګه پر ښځو او نجونو بندیزونه ولګول. دغه بندیزونه ان په ځینو تفریحي پارکونو کې د مېرمنو منعه کول او د حجاب اغوستلو په پلمه د مېرمنو تر نیولو رسېدلي دي. هغه د ملګرو ملتونو، اروپايي ټولنې او امریکا د بندیزونو په لېست کې هم دی.
خالد حنفي ملا هبتالله ته نږدې کس دی خو له حقاني شبکې سره هم نږدې پاتې دی، نوموړی د طالبانو د مشر په پرېکړو کې لوی لاس لري. ملا هبتالله تازه د طالبانو د امربالمعروف او نهي عن المنکر قانون توشيح کړ، چې د حنفي په مشرۍ یې دغه وزارت ته اجرایوي واکونه هم ورکړل. د طالبانو مشر ان د خالد حنفي په مشرۍ د هغه وزارت ته واک ورکړی چې خلک په ورځو ورځو بندیان کړي او په خپله خوښه سزا ورکړي.
۳ـ مولوي حبیب الله اغا هغه کس چې د طالبانو د مشر ملا هبتالله د فرمانونو او د نجونو زدهکړو په وړاندې د خپل مشر له نظر سره ظاهرآ مخالف دی خو بیا هم ملا هبتالله ته نږدې کس دی. حبیب الله اغا په ۱۳۳۵ ل کال کې د کندهار په شاولیکوټ ولسوالۍ کې زېږېدلی، هغه د طالبانو د پوهنې وزرات لپاره د سرپرست په توګه د ۲۰۲۲ په سپتمبر کې وټاکل شو، تر هغه وړاندې د کندهار د علماو شورا مشر و، نوموړي یوازې دينې زدهکړې کړې دي.
۴ـ حاجي ملا عبدالله حنفي چې په ملا شیرین مشهور دی اصلي د کندهار د ژړۍ ولسوالۍ اوسیدونکی دی، نوموړی د کندهار اوسنی والي دی او ملا هبتالله ته نږدې کس دی، هغه په ۲۰۱۹ کال کې په قطر له امریکايي لوري سره د طالبانو د مرکچي پلاوي غړی و، او له ۱۹۶۹ـ ۲۰۰۱ پورې د طالبانو پخواني مشر ملا عمر د ساتونکو مشر تېر شوی، واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د کابل والي او بیا د کندهار والي ټاکل شوی. ملا شیرین لومړنۍ ديني زدهکړې لري او ویل کیږي چې نورې زدهکړې ترې له روسانو سره د جګړې له امله پاتې شوې دي.
۵ ـ د طالبانو سترې محکمې مشر شیخ عبدالحکیم حقاني په ۱۳۵۶ هجري کې د کندهار په پنجوايي ولسوالۍ کې د اسحاقزیو په قبیله کې زېږېدلی دی. پنجوايي د کندهار د طالبانو زېږدځای بلل کیږي. د حقاني پلار دیني عالم او په سیمه کې په حاجي ملا صاحب مشهور و، حقاني په بېلابېلو برخو کې لکه صرف و نحوه، منطق، فلسفه، معاني، فصاحت او بلاغت، فقه او د فقهې اصول له خپل پلار څخه لوستي. هغه په ۲۰۱۹ کال کې په قطر له امریکايي لوري سره د طالبانو د مرکچي پلاوي مشر و، شیخ حقاني هم ملا هبتالله ته مهم او نږدې کس دی او په مسایلو کې ورته ډېر منلی دی.
۶ ـ د طالبانو مشر ته یو بل نږدې او جګړه مار کس حاجي محمد یوسف وفا، هغه د کندهار اوسیدونکی دی او کابل کې د مخکیني حکومت تر پرځېدو یوه ورځ وړاندې یې د جمهوريت له والي د کندهار ولایت تسلیم کړ او بیا وروسته د کندهار د والي په حیث وټاکل شو، یوسف وفا د ۱۴۰۱ کال د کب ۱۸مه د طالبانو حکومت د بلخ د والي محمد داود مزمل تر وژل کېدو وروسته، د بلخ ولایت چارسمبالی والي وګومارل شو چې بیا تر اوسه پورې هلته د والي په توګه کار کوي.
۷ـ ملا هبتالله ته یو بل نږدې او د مشورې کس، د طالبانو د حج و اوقاف اوسنی وزیر شیخ الحدیث مولوي نورمحمد ثاقب چې په ۱۳۴۶ ل کال کې د افغانستان د سمنګان ولایت د خلم ولسوالۍ د تاشکند په سیمه کې زیږیدلی، هغه د دولتزیو له قبیلې څځه دی او له دوه کلنۍ وروسته له خپلې کورنۍ سره د کابل ولایت د بګرامیو ولسوالۍ په قلعه حسن خان کلي کې اوسیږي.
نور محمد ثاقب په ۱۳۶۳ کال کې د اکوړه خټک له حقانيه مدرسې د حديثو له دورې څخه فارغ شوی، او د دې تر څنګ د عربو په مدرسو کې د حدیث په کورس کې لومړی درجه راغلی و، نورمحمد ثاقب د ۱۳۷۵ هجري لمریز کال د کندهار د مرکزي دارالافتاء د مشر په توګه وټاکل شو. او له هغې پنځه میاشتې وروسته د مرکزي دارالافتاء د عمومي مشر په توګه وټاکل شو. هغه د طالبانو په پخواني حکومت کې د سترې محکمې د مشر په توګه کار کړی، نوموړي د دوکتورا معادل کچې لوړې ديني زدهکړې کړي او په دیني برخه کې یې ۱۶ کتابونه لیکلي.
ولې منځلاري طالب مشران له څوکیو لرې کیږي او یا څنډې ته کیږي؟
که څه هم د طالبانو د مشر ملا هبتالله د روغتیا په اړه څو ځله ګنګوسې خپرې شوې چې د هغه روغتیايي حالت سم نه دی خو هغه لا هم لګیا دی چې کندهار د خپل واک او ځواک په مرکز بدل کړي، او په طالبانو کې د خپلو وفادارو کسانو په ګډون د ۴۰ زره کسانو جوړ شوي قوي پوځي ځواک له خوا یې کلکه ساتنه کيږي. د دغه ځواک په جوړېدو شاوخوا ۶۰ میلیارډه افغانۍ لګول شوې دي.
ملا هبتالله د ۲۰۲۳کال د اکټوبر په میاشت کې عبدالاحد طالب چې د هلمند پخوانی والي او د طالبانو د ځانمرګو بریدګرو پخوانی قوماندان و، د خپلو ځانګړو ځواکونو د قوماندان په توګه وټاکه. قوماندان طالب ملا هبتالله ته نږدې او د باور وړ کس دی.
هغه لوی واک چې ملا هبتالله ترې برخمن دی، د منځلارو او سخت دریځو طالبانو ترمنځ د واک متناسب انډول ښیي چې منځلاري طالبانو د څنډې ته کولو لامل شوی. د بېلګې په توګه؛ د ۲۰۲۲ کال په سپټمبر کې ملا هبتالله د پوهنې سرپرست وزیر نورالله منیر له دندې ګوښه کړ او پر ځای یې د کندهار د علماو ولایتي شورا مشر مولوي حبیب الله اغا وټاکه.
که څه هم منیر د سخت دریځو طالبانو استازیتوب کاوه او د لوړو زدهکړو ارزښت یې ردولو؛ خو د نجونو د ښوونځيو پرانیستلو لپاره د هغه ښکاره ملاتړ د ملا هبتالله او د نږدې ملګرو شیخانو د افکارو سره په ټکر کې وو.
کره معلومات دا دي چې، اوس هم سخت دریځه طالبان خپل پخوانی هدف څاري او منځلاري طالبان د لا ډېر څنډې ته کېدو له وېرې تسلیم شوي دي. خو په اصل کې د طالبانو د مشرتابه تګلاره دا ده، هغه کسان نازوي چې له سخت دریځ څخه ملاتړ کوي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو راپور ورکوونکي ریچارډ بېنیټ د ۱۴۰۲ کال په لیندۍ میاشت کې د دوحې په دویمه غونډه کې وویل، چې طالبان په فکري لحاظ یووالی لري؛ خو د ښځو او نجونو د زدهکړو په برخه کې سره وېشلې دي. هغه ویلي و، چې د طالبانو د لوړو زدهکړو يو پخوانى وزير د ښځو د زدهکړو د ملاتړ په تور له دندې ګوښه شوى. ښاغلي بېنیټ د طالبانو د ګوښه شوي چارواکي نوم وانه خیست؛ خو تر هغه وړاندې د لوړو زده کړو وزیر عبدالباقي حقاني له دندې لرې او پر ځای یې د لوړو زدهکړو اوسنی وزیر ندا محمد ندیم چې د طالبانو له سخت دریځو مشرانو ګڼل کېږي وټاکل شو.
حقاني د طالبانو د کابینې په غونډه کې یوازې دومره ویلي و، چې نجونې د زدهکړو حق لري؛ او بايد په جلا توګه ورته ټولګي جوړ شي چې زده کړې وکړي.
ریچارډ بېنیټ د طالبانو د لوړو زدهکړو له پخواني وزير عبدالباقي حقاني سره د خپلې ليدنې په اړه ویلي و، چې دغه چارواکي په پوهنتون کې د نجونو لپاره په جلا ټولګيو کې د زدهکړو د زمينې برابرولو خبره ورسره کړې وه. چې بیا دغه وزير څو مياشتې وروسته له خپلې دندې لرې کړل شو.
اوس پوښتنه دا ده چې ټولې پرېکړې یوازې د هبتالله او کړۍ له لوري یې کیږي؟
ویل کیږي ملا هبتالله یو مستبد او ځان غوښتوونکی کس دی، همدا سیاسي ملا چې د طالبانو د سیاسي ـ جنګي ډلې مشر شو، له هغې ورځې يې د خپل واک او ځواک د پراخولو هڅې کولې. هغه کسان چې ده وېره ترې لرله، په خپل چوکاټ کې يې ورته مهمې څوکۍ نه ورکولې، ملا برادر چې یو وخت د طالبانو ډلې ډېر پياوړی کس بلل کېده، له پاکستاني زندانه تر خلاصېدو وروسته یوازې په سیاسي برخه کې، د دغې ډلې مرستیال وټاکل شو. کله چې د هغه په لاس له امریکا سره په قطر کې هوکړه وشوه، او بیا طالبان واک ته ورسیدل، نه ملا برادر ته په حکومت کې هغومره واک ورکړل شو چې تمه يې کېده او نه هغه د دوحې هوکړه ملا هبتالله منلې چې د ملا برادر په لاس يې له امریکا سره لاسلیک کړې وه.
ملا هبتالله خپل هغه هدف ته ورسېد، چې ځينې مهمې څوکۍ یې د خپلو نږدې ملګرو لپاره را خپلې کړې، هغه د امر بالمعروف وزارت جوړ کړ، او خپلو کسانو ته یې په کې ښه معاشونه وټاکل او هم يې پراخ واکونه ورکړل، ورپسې یې کندهار، ننګرهار او بلخ ولایتونه تر سینې لاندې کړل او د افغانستان بانک، مالیې وزارت او ځينې نورې ډېرې مهمې مالي سرچینې یې تر خپل واک لاندې راوستې.
شیخ عبدالحکیم حقاني، شیخ نور محمد ثاقب، شیخ محمد خالد حنفي، شیخ عبدالحکیم شرعي، شیخ ندا محمد ندیم او نور له دې سره چې په مهمو وزارتونو کې پر دندو ګومارل شوي د دې تر څنګ ملا هبتالله دغه شیخان او ځینې روحاني ملایان د سلاکارانو په توګه هم ټاکلي چې په مهمو ناستو کې نور طالب مشران خبرو ته نه پریږدي، د ملا هبتالله دغه کړۍ چې کله یو د یوې موضوع په اړه تصمیم ونیسي، بیا د هيڅ بل چارواکي خبرې ته څوک ارزښت نه ورکوي. د نجونو د زدهکړو پر موضوع او نورو مهمو مسایلو په اړه مخکې په کندهار کې مهمه ناسته وه. د طالبانو ډېری وزیران له کابله کندهار ته ورغلي وو، په دوی کې ملابرادر او د لوړو زدهکړو مخکینی وزیر شیخ عبدالباقي حقاني هم و. دغو دواړو طالب مشرانو په غونډه کې یادونه کړې وه چې نجونو ته باید د زدهکړو اجازه ورکړل شي؛ له هغې خوا شیخ عبدالحکیم حقاني په ډېره تونده لهجه ملابرادر ته ویلي و، چې موږ دیني عالمان یو او په دې برخه کې پوهیږو، تاسو په دې اړه نه پوهېږئ، یوازې موږ چې کوم حکم کوو تاسو به يې عملي کوئ، دا خبره څو وارې ملا هبتالله په خپلو خبرو کې هم کړې ده. هغه ټولو طالبانو ته ویلي چې زموږ امر به د شریعت د یوه امر په شان منئ! همدا بحث او لفظي شخړې د دې لامل شوې چې عبدالباقي حقاني خپله دنده وبایلله او پر ځای يې د هبتالله نږدې کس شیخ ندا محمد وزیر وټاکل شو. او د پوهنې سرپرست وزیر نورالله منیر سره هم ورته کار وشو. چې د هغه پر ځای یې د پوهنې اوسنی وزیر حبیب الله اغا وټاکه، ملا هبتالله اوس په دواړو وزارتونو کې د خپلې خوښې چارې د همدغو وزیرانو پر مټ ترسره کوي، او هيڅوک یې مخه نه شي نیولی.