سیمه ییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په پنجشېر کې د طالبانو یو رینجر موټر یوه ۱۱ کلنه ماشومه لاندې کړې او وژلې یې ده. دا پېښه د شنبې په ورځ د تلې په ۲۴ مه د پنجشېر ولایت د حصه اول ولسوالۍ په قلعه رضا کلي کې رامنځته شوې ده.
سرچينې زياته کړې، چې ياده نجلۍ د واده له مراسمو څخه کور ته روانه وه، چې د طالبانو يو رينجر موټر پرې ور برابر شوی او هغه یې وهلې ده.
طالب چارواکو په دې اړه څه نه دي ویلي.
د اکثریت فکري او سیاسي ډله وايي، چې د پشتنو قومي جرګې بهیر دا روښانه کړه چې د پښتنو ستونزې د پاکستان په اوسني اساسي قانون کې د حل وړ نه دي، بلکې د حل یوازینۍ لاره بشپړه خپلواکي ده. دوی زیاتوي؛ ګډونوالو په خپلو دریځونو کې د پاکستان پوځ د یوه ترهګر سازمان په توګه وپېژانده.
د اکثریت فکري او سیاسي ډلې نن سې شنبې «د تلې ۲۴مه» په خپلې خواله رسنۍ اېکس کې د پښتنو قومي جرګه ارزیابي کړې ده.
دغه ډلې لیکلي، چې د جرګې په جریان کې د پښتنو هغه کاذب انځور چې په تېرو ۱۶۰ کلونو کې د "استعمار" له خوا جوړ شوی و، مات شو او ښځو په دې جرګه کې پراخ ګډون درلود او خپل غږ یې پرته له سانسور څخه پورته کړ.
د اکثریت فکري او سیاسي ډله لیکي: « بله ارزښتمنه لاسته راوړنه دا وه چې د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر او د جرګې نوښتګر منظور پشتین په ډیرو څرګندو ټکو د رسنیو په مخکې د ډېورنډ کرښه د استعمار زوړ اثر وباله او د دې کرښې رسمیت یې رد کړ، چې دا د پښتنو لپاره یو تاریخي پرمختګ ګڼل کېږي.»
اکثریت فکر او سیاسي ډله په دې باور ده، د پښتنو قومي جرکې چې له دې سره یې هغه کلیشه هم ماته کړه، چې ګنې یوازې د بر وطن افغانان د ډيورنډ کرښه نه مني او ښکته افغان پښتانه پاکستان سره خوښ دي.
دغه ډله یو دا یو داسې غیر رسمی ریفرنډم یادوي، چې د دوی په وینا؛ د دې کرښې له کښلو را هیسې یې د افغانستان هر دولت د دایرولو غوښتنه کوله، تر څو ښکته پښتنو ته د خپل برخلیک د ټاکلو حق ورکول شي، خو دغه غیر رسمي رفرنډم وښوده چې تر بره پښتنو ښکته پښتانه زیات د دې جبري کرښې مخالف دي.
د «اکثریت» ډلې له نظره دا جرګه د لر و بر افغانانو د یووالي د لسیزو پخواني ارمان د پوره کېدو لور ته لومړنی ګام و، چې ولسونو په خپله نوښت د پاکستاني جبر لاندې پورته کړ.
د طالبانو ستره محکمه وايي، د خوست په ځاځي میدان ولسوالۍ کې يې ۲ کسان د «لواطت» په تور یو ۳۵ او دویم ۳۰ دورې په عام محضر کې وهلي دي. محکمې ويلي، چې یو کس په يو کال او ۶ مياشتې او دویم په يو کال تنفيذي بند هم محکوم شوی دی.
د طالبانو سترې محکمې د سې شنبې په ورځ په يوې اعلاميه کې ویلي دغو کسانو ته د ځاځي میدان ولسوالۍ د ابتداییه محکمې د پرېکړې په اساس سزا ورکول شوې.
طالبانو ويلي، چې همدې کسانو ته د سزا ورکولو په غونډه کې طالب مسولينو، د قضايي ادارو استازو او عامو خلګو برخه اخيستې وه.
تېره ورځ طالبانو په میدان وردګ ولایت کې هم د یوې ښځې په ګډون ۵ کسانو ته په عام محضر کې سزا ورکړې وه.
طالبانو ويلي و، چې دغه کسان د غلا او نا مشروع اړیکو په تور په دورو وهل شوي.
د راپورونو له مخې، طالبانو یوازې په تېرو څه باندې شپږو میاشتو کې د ښځو په ګډون څه باندې ۲۰۰ کسان په عام محضر کې په دورو وهلي دي.
سره له دې، چې د طالبانو دغه ډول سزاګانې له پراخو کورنیو او بهرنیو نیوکو سره هم مخ دي، خو بیا هم دغه ډله وایي، چې دوی پر تورنو کسانو شرعي حد جاري کوي.
د بریتانیا د وسله والو ځواکونو وزیر لوک پولارډ د دغه هېواد پارلمان ته په خبرو کې وویل، چې د ټرپلز وړ پخوانيو افغان سرتېرو او د دوی کورنیو ته اوس په فعاله توګه برېتانیا ته د راتګ بلنه ورکول کیږي. ټرپلز هغو افغان سرتېرو ته ویل کېږي چې له بریتانیايي ځواکونو سره یې همکاري درلوده.
د بریتانیا حکومت د افغانستان د کومانډو سرتېرو د میشتونې شاوخوا دوه زره غوښتنلیکونه بیا ارزوي، چې وړ افغان سرتېري په دغه هېواد کې د استوګنې ترلاسه کولو جوګه شي.
دغه ارزونه په ځانګړې توګه د پخوانیو افغان ځانګړو کنډکونو د غړو پر غوښتنلیکونو تمرکز کوي، چې د بریتانیايي وسله والو ځواکونو سره یې افغانستان کې خدمت کړی.
د ټرپلز په نوم دا کنډکونه؛ کمانډو ځواک ۳۳۳او افغان ضربتي ځواک ۴۴۴، په افغانستان کې د بریتانیا د پوځي عملیاتو مرکزي برخه وه.
د بریتانیا مخکیني حکومت د دوه زره افغان ځانګړو سرتېرو دوسیو ته، چې له بریتانیايي ځواکونو سره یې په ځانګړو کنډکونو کې دندې ترسره کولې، ځواب نه و ور کړی او رد شوې وې.
د بریتانیا د وسله والو ځواکونو وزیر لوک پولارډ د بریتانیا د پارلمان د دواړو جرګو غړو ته په خبرو کې وویل، « زه نن منم چې کلیدي مسلې پیژندل شوې او حل شوې دي».
هغه ټینګار وکړ چې د ټرپلز وړ پخوانيو افغان سرتېرو او د دوی کورنیو ته اوس په فعاله توګه برېتانیا ته د راتګ بلنه ورکول کیږي.
هغه وویل «موږ ژمن یو چې د بیا میشتیدنې بهیر ګړندی کړو څو هغو کسانو ته چې په زړورتیا سره زموږ تر څنګ درېدلي، خوندي ځای چمتو کړو».
نوموړی وايي، تازه ارزونه ښيي، چې د افغان ځانګړو ځواکونو د سرتېرو یو شمېر غوښتنلیکونه په تېروتنه رد شوي وو.
پولارډ وویل، چې په دې برخه کې د بدنیتۍ شواهد نه ترسترګو کیږي، خو د لاسوندونو کمزوری خوندیتوب د دې غوښتنلیکونو د ردېدو لامل دی.
د ټریپلز په نامه د دغو افغان ځانګړو ځواکونو روزنه او تمویل د بریتانیا حکومت پرغاړه درلود.
پولارډ د پارلمان غړو ته وویل، چې « اوس نوي کارکوونکي په دې دوسیو کار کوي، شاوخوا دوه زره غوښتنلیکونه تر ارزونې لاندې دي او کولای شم ووایم چې درې پر څلور برخې یې له سره ارزول شوي دي».
د بریټانیا د وسله والو ځواکونو وزیر وویل چې حکومت ډېری قضیې بیړنۍ ارزولې، ځکه د طالبانو تر واکمنۍ لاندې ډیر افغان سرتیري له ګواښ سره مخامخ دي.
د ایران حکومت ویانده فاطمه مهاجراني پر افغانانو د چهابهار بندر د ځمکو د پلور د یوه خبر په غبرګون کې وايي، چې پر افغانانو د چابهار ځمکه نه پلوري. مهاجراني نن په خبري غونډه کې زیاته کړه، د ایران اسلامي جمهوریت نه غواړي، چې د اقتصادي ګټو لپاره داخلي او سرحدي امنیت ته خطر پېښ کړي.
مېرمن مهاجراني په ټینګار سره وویل: « ایران به هيڅ کله، هیڅ وخت او هیڅ ځای کې هم داخلي امنيت او د پولو خونديتوب د اقتصادي ګټو په خاطر له خطر سره مخ نه کړي.»
مهاجراني زياته کړه، چې د ایران د ځمکو ملکيت د همدې هېواد په نظام پورې اړه لري.
تر دې مخکې ځینې ایراني رسنیو رپوټ ور کړی و، چې په چابهار کې ځمکه پر افغانانو پلورل کېږی.
تر کراچۍ وروسته چابهار د اوبو تجارت لپاره د افغانستان دویم بدیل دی.
پر جمهوریت سربېره، طالبان هم هڅه کوي چې له دې لارې له نړۍ سره راکړه ورکړه ولري.
د طالبانو واکمنېدو سره د دې ډلې مختلف لوړپوړي چارواکي د چابهار د پراختیا لپاره بیا بیا تللي.
د روان میلادي کال د پرورۍ وروستیو کې د طالبانو اقتصادي او تخنيکي پلاوي په چابهار بندر کې د استوګنې او سوداګريزو ودانیو او هوټلونو د جوړولو بنسټ ډبره کېښوده.
اروپايي ټولنه وايي، چې د روښانه راتلوونکي لپاره په افغانستان کې له سلو ښوونځیو ملاتړ کوي او هڅه یې دا ده چې په دغه هیواد کې د زدهکړو د شته بهیر کیفیت ښه وساتي. دغې ټولنې په ایکس پاڼه لیکلي، پوهنه د یوه هیواد بنسټ جوړوي.
اروپايي ټولنې نن سې شنبه د (تلې ۲۴مه) په خپله ایکس پاڼه لیکلي چې د روښانه راتلوونکي لپاره په افغانستان کې له سلو ښوونځیو ملاتړ کوي او هڅه کوي، چې په دغه هیواد کې د زدهکړو د شته بهیر کیفیت ښه وساتي.
د دغې ټولنې شارژدافیره په کابل کې د نجونو یوه لومړني ښوونځي ته ورغلې او له زدهکوونکو سره د لیدنې پر مهال یې ویلي، چې د «پوهنې لپاره دا د اروپايي ټولنې نه ستړی کیدونکی ملاتړ په ګوته کوي.»
هغې وړاندې ویلي، چې پوهنه د یوه سوکاله افغانستان لپاره بنسټیز رول لري.
دا په داسې حال کې ده چې طالبانو کابل کې واک ته تر رسیدو وروسته په ټول افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته ښوونځي او د پوهنتون زدهکړې بندې کړې دي.
اروپايي ټولنې د ۱۴۰۳ د وږي په میاشت کې ویلي و، چې د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ له صندوق سره به په افغانستان کې د خوارځواکۍ د درملنې او په بېړنیو حالاتو کې د زدهکړو د برابرولو لپاره ۱۳ میلیونه یورو اضافي مرسته وکړي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق ویلي و، چې په دې مرستو سره به په ۲۷۵ درسي ټولګيو کې د زدهکړو کیفیت ښه کړي او له مخې به یې ۹۵۰۰ ماشومان، چې ۶۱ سلنه یې نجونې دي لومړنیو زدهکړو ته لاسرسی پېدا کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې په افغانستان کې زرګونه زدهکوونکې چې لومړنۍ دوره يې پای ته رسولې، له زدهکړو بې برخې شوې دي.
د افغان وګړو او نړۍوالې ټولنې له ټینګار سره سره، طالبانو لا هم له شپږم ټولګي پورته او پوهنتون کې د نجونو پر زدهکړو بندیز ته دوام ورکړی.