پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
نن داکتوبر پر پنځلسمه د شانګهای همکارۍ سازمان سرمشریزه په اسلام اباد کې پیل شوه. په دې غونډه کې د دغه سازمان د غړو هیوادونو د حکومتونو مشران یا لوړ رتبه چارواکي ګډون کوي. د چین لومړی وزیر لي کیانګ د یوه پلاوي په مشرۍ په دې غونډه کې د خپل هیواد استازولي کوي.
د چین په پلاوي کې د بهرنیو چارو وزیر، د سوداګرۍ وزیر، د ملي پراختیا وزیر او نور لوړپوړي چارواکي هم شته.
له هند نه د دغه هیواد د بهرنیو چارو وزیر جې شنکر اسلام اباد ته راغلی دی.
د هند حکومت د شنکر له سفر وړاندې دا خبره کړې وه چې نوموړی له کوربه هیواد سره په دوه اړخیزو مناسباتو خبرې نه کوي او د هغه د سفر یوازینۍ موخه په کنفرانس کې ګډون دی، خو بیا هم دا خبره مهمه ده چې له نه و کالو وروسته د هند د حکومت یو وزیر پاکستان ته راځي.
دغه رنګه د روسیې ، ایران او د مرکزي اسیا د جمهوریتونو لوړ پوړي غړي هم په دغه کنفرانس کې برخه اخلي.
د شانګهاۍ د مشرانو دغه کنفرانس په داسې شرایطو کې په اسلام اباد کې دایریږي چې پاکستان له ډیرو ژورو او سنګینو اقتصادي، امنیتي او سیاسي بحرانونو سره مخ دی.
د پاکستان امنیتي وضعیت د خړپړتیا په وجه د شانګهای همکارۍ سازمان د ډیرو غړو هیوادونو د مصوونیتي موسسو پلاوي له مخکې نه پاکستان ته راغلي دي، چې د پاکستان امنیتی اوضاع وڅاري؛ له خپلو هیوادونو نه راتلونکو چارواکو مصوونیت ته ورپیښو خطرونو باندې ځان پوه کړي او د پاکستان له مصوونیتي موسسو سره یو ځاې د ممکنه خطرونو مخ نیوی وکړي.
پاکستان کې په چینایانو باندې له پرله پسې تروریستي بریدونو وروسته د پاکستان د حکومت مصوونیتي شبکو کنفرانس کې د چینايي پلاوي غړو امنیت ته خاصه پاملرنه کړې ده.
د چینايي میلمنو د استوګنې د هوټل او چینايي سفارت ته تللې لاره د عادي خلکو د تګ راتګ په مخ تړلې ده.
دا خبره د یادونې وړ ده چې پاکستان کې په چینايي کارمندانو تازه ځانمرګی برید د اکتوبر په شپږمه نیټه شوی و.
هم دغه وجه ده چې د چین او پاکستان لومړي وزیرانو خپل منځي خبرې په اسلام اباد کې د لومړي وزیر په دفتر کې وکړې.
ورسره یې له اسلام اباد نه دوه زره کیلومتره لرې د بلوچستان په ګوادر کې د نوي جوړ شوي هوايي میدان پرانسته هم په مجازي توګه د لومړي وزیر شهباز شریف له دفتر نه وکړه، ځکه چې ګوادر ته سفر کې امنیتي ګواښونه پیښیدلی شول.
د اسلام اباد لپاره د دغه کنفرانس د اهمیت یو مهم اړخ دا دیچې په تیره یوه لسیزه کې د اقتصادي بحران، امنیتی چیلنجونو او داخلي سیاسي بې ثباتۍ په وجه پاکستان په بین المللي سیاست کې د تجرید او انزوا خوا ته تللی.
دا خبره هم د یادونې وړ ده چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونولهاخراج وروسته متحده ایالاتو او نورو غربي هیوادونو لپاره د پاکستان هغه پخوانی اهمیت نه دی پاتې شوی ، نو اوسنی کنفرانس د یوریشیا د هیوادونو ( چې د نړۍ د ټول نفوس شپیته سلنه نفوس لري) د لوړ پوړو چارواکو راتګ کوربه هیواد په توګه پاکستان ته دا موقع په لاس ورکوي، چې د سیمې او نړۍ له یو شمیر هیوادونو سره خپلې اړیکې ټینګې کړي.
په چین کې د پاکستان یوه پخواني سفیر منظورالحق په دې تړاو وویل چې« د مشرانو دغه تاریخي کنفرانس د دغو هیوادونو زعامت ته موقع مساعدوي چې په یو شمیر مسایلو باندې له نږدې نه خبرې وکړي، چې په دې کې له ترهګرۍ نه تر اقتصادي همکارۍ، د استوګنې چاپیریال نه تر فقر او بې روزګارۍ او د کلتوري اړیکو د تامین لپاره د پلاویو تبادلې شامل دي».
همدغسې د ایران اسلامي جمهوریت به، چې له اسراییل او امریکا سره یې اړیکي ډیر خړپړ او پېچلي دي، هم په دغه کنفرانس کې د خپل حضور په وسیله دا خبره زباده کړي چې ګویا هغه دومره هم یوازې نه دی او د نړۍ له ځینو مهمو هیوادونو سره سیاسي او اقتصادي اړیکې لري.
سره له دې چې پاکستان او هندوستان دواړه د شانګهای د همکارۍ سازمان غړي دي، خو د دغو ګاونډیو هیوادونو تر مینځ دوه اړخیزې اړیکې دومره ترینګلې دي چې په دغه کنفرانس کې د ګډون په جریان کې د دواړو هیوادونو د مشرانو ترمنځ دخپل منځي مناسباتو پر عادي کولود خبرو اترو امکان ډیر لږ دی.
د دغه کار لپاره د پاکستان شرط دا دی چې د هند حکومت باید لومړی خپل د اګست ۲۰۱۹ هغه تصمیم بدل کړي د کوم له مخې چې د هند تر کنټرول لاندې کشمیر ایالتي حیثیت له منځه وړل شوی دی او کشمیر یې د مرکزي حکومت تر نیغ په نیغه واک لاندې سیمه ګرځولی ده.
له بلې خوا هند غوښتنه کوي چې د دواړو هیوادونو ترمنځ خبرې اترې یوازې له پاکستان څخه هند ته د صادریدونکي تروریزم د مخنیوي پر موضوع کیدلی شي.
د شانګهای همکارۍ سازمان د کنفرانس د پیل نه وړاندې په اسلام اباد کې د فوق العاده امنیتي تیاري اصلی علت د پاکستان د ننه ژوریدونکی سیاسی انقطاب دی.
د کنفرانس د پیل نه وړاندې حکومت د اسلام اباد د امنیت چارې پوځ ته ځکه وسپارلې چې د عمران خان ګوند پاکستان تحریک انصاف اعلان کړی وو چې د راولپنډۍ په زندان کې بندي د خپل رهبر عمران خان سره د هغه د فامیل د غړو، دفاع د وکیلانو او ډاکټرانو په ملاقاتونو د بندیز خلاف د پروتست لپاره به د دغه ګوند غړی د اکتوبر په پنځلمه نیټه د لومړي وزیر د دفتر او پارلمان مخې ته تظاهراتو لپاره په ګڼ تعداد کې راځي.
د دغو تظاهراتو د مخ نیوي لپاره فوج او پولیس د اسلام اباد زیاتره لارې د ولس د تګ راتګ په مخ تړلې او د پاکستان په پلازمینه کې یې درې ورځې عمومی رخصت هم اعلان شوی دی.
خو په دې موضوع دد حکومت او پي ټي تی تر مینځه خبرې روانې وې او د کنفرانس د پیل نه یوه ورځ وړاندې د دوی په منځ کې موافقه وشوه چې د هغې له مخې به حکومت په بندیخانه کې عمران خان ته د وکیلانو ، د فامیل د غړو او د ډاکټرانو سره د لیدلو کتلو اجازه ورکړي او د دې په بدل کې به دا ګونډ د پروتست او تظاهراتو پلان منسوخ کړي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
په لکونو کورنۍ له خپلو کلیو او کورونو بیځایه شوي او دا لړۍ لا ختمه نه ده او د ډیرو نورو احتمالي نیابتي جګړو لپاره شرایط برابر شوي دي. په دغو جګړو کې داسې کور نشته چې د بریدنو قرباني شوي نه وي، خو له دې جګړو یوازې د پاکستان پوځي جنرالانو ګټه تر لاسه کړې ده. په دغو سیمو کې به چې هر چا د پوځ د ظلمونو پر وړاندې اواز پورته کاوه، هغوی تهدیدیدل، لا پته کیدل او وژل کیدل.
د ولسونو حوصله نوره ختمه شوې وه. په ۲۰۱۴ز کال کې د دیره غازي خان په پوهنتون کې د منظور پشتین په مشرۍ، د محصلینو د یوې اته کسیزې ډلې له خوا د مسیدو د تخفظ حرکت په نوم، یو حرکت رامنځته شو. دا حرکت په ۲۰۱۸زکال کې د پښتون تحفظ حرکت یا پي ټي ایم په نوم یاد شو. د حرکت غوښتنې د ولس غوښتنې وې چې د دوی په سیمو کې د پوځیانو له خوا د جوړ شویو جنګونو مخه ونیول شي، دوی په خپلو کورونو کې په ارامه ژوند وکړي او هغه ډلې او ادارې چې پر دوی یې ظلمونه روا بللي، د دوی له سیمو ووځي او دوی پریږدي چې خپل عاي ژوند ته دوام ورکړي.
د حرکت پر وړاندې بې شمیره محلي، سیاسي او حکومتي چیلنجونه موجود وو، خو د دغه حرکت متعهدو غړو خپل حرکت ته دوام ورکړ او دا حرکت ورځ تر بلې تقویه کیده. د پي ټي اېم غړو او مشرانو په خپلو ناستو او غونډو کې په خپلو سیمو کې د پاکستان د استبلیشمنټ ظلمونه، جنایتونه او غیر انساني رویه خپلو خلکو، لر او بر افغانانو، د پاکستان د نورو ایالتونو خلکو او نړۍ والو ته ښودله چې دوی په پاکستان کې هیڅ ډول انساني حقوق حتی د پاکستان د قانون په چوکاټ کې هم نه لري.
دا حرکت د ولسي او انقلابي شاعرانو، لیکوالانو، ولسونو د مشرانو، علماوو او یو شمیر سیاسیونو له خوا حمایه کیده او د نړۍ په هر هېواد کې چې افغانان او پښتانه اوسیدل، یوزیات شمیر کسانو د دغه حرکت ملاتړ ته اوږه ورکړله او باالاخره دا حرکت په قوي ولسي حرکت بدل او دا یې نړۍوالو او حتی پاکستانیانو ته وښوده چې د دوی په سیمه کې او هم د پاکستان په نورو ایالتونو کې د ټولو ستونزو او ترهګرۍ تر شا د پاکستان پوځ دی. همداشان لر او بر یو افغان دی او په هره جلسه کې د افغانستان بیرغونه رپیدل چې دا د پاکستان د استبلیشمینټ لپاره د زغملو نه و.
د پي ټي ایم د اردو ژبې دې شعار ( یه جو دهشت ګردی هی اسکی پيچهی وردی هی) ولسونه رابیدار کړل. د پاکستان د پوځ پر وړاندې داسې شعار ورکول اسانه کار نه و.
د دغه حرکت انقلابي شاعر، ګیله من وزیر د لر او بر افغان د داعیې او هم د افغانستان د ملي بیرغ په خپرولو کې خاص رول درلود. په خاصه مینه او جذبه یې خپل شعرونه د ولس د بیدارۍ لپاره زمزمه کول. کله چې د پاکستان استبلیشمینټ د ۲۰۲۴زکال د جولای په میاشت کې ګیله من وزیر د یوې دسیسې په ترڅ کې په اسلام اباد کې زخمي کړ او وروسته د زخمو له وجهې شهید شو، په لر او بر افغانانو کې د هغه له شهادت وروسته یوه نوې جذبه رامنځته شوه او د هغه د مظلومیت اواز افغانانو په لر او بر افغانستان او همداشان د نړۍ په ګوټ ګوټ کې چې چیرته افغانان/پښتانه اوسیدل، او چت کړ.
د ګیله من شهید د جنازې په مراسمو کې په لس ګونو زره کسانو برخه واخسته او هلته د پي ټي اېم مشر د پښتنو د قومي عدالت غوښتنې جرګې اعلان وکړ چې د اکتوبر په یوولسمه نیټه به جوړیږي. منظور پشتین له خلکو نه مهلت وغوښت چې دوی ته وخت ورکړې څو د پښتونخوا له ټولو سیمو د شواهدو په بنیاد احصاییه راټوله کړي چې څومره کسان وژل شوي، لادرکه شوي، معیوب شوي؛ څومره د دوی کورونه او کلي وران شوي او څومره د دوی شتمني لوټ شوې او غصب شوې ده.
منظور پشتین په تیرو تقریبا دریو میاشتو کې د خیبر پښتونخوا په قومونو او سیمو وګرځیده او د پښتنو قومي مشران، علماء، سیاسي او مدني ډلې یې ټول دې جرګې ته دعوت کړل چې په شریکه د خپلو حقونو د لاسته راوړلو او د ظلمونو د مخنیوي لپاره پریکړې وکړي. د جرګې هل اعلان نه نیولې او د جرګې د دایریدو تر ورځې پورې ډیرو فرصت طلبو او هم د جرګې دولتي او غیر دولتي مخالفینو په لر او بر سیمو کې د جرګې د جوړیدو مخالفت کاوه او د دې جرګې دایریدلو ته یې د شک په سترګه کتل.
د پي ټي ایم مشرانو د جرګې لپاره د خیبر سیمه وټاکله او د خیبر د کوکي خیلو مشرانو خپله میړانه ښکاره کړه او د جرګې لپاره یې د ځای بندو بست وکړ. د نړۍ په کچه د افغانانو او پښتنو په ولسي حمایت او مرستو، د جرګې د جوړیدو لپاره لازمو امکاناتو او سهولتونو د تیارولو لړۍ پيل شوه. د پاکستان استبلیشمنټ اول فکر کاوه چې دغه جرګه به ونه شي او نه به ورته خلک ورشي خو کله چې یې د خلکو جذبه ولیده نو بیا یې کوښښ پیل کړ چې د جرګې د جوړیدو مخه په زور ونیسي. کله چې د تهدید په وسیله، د پي ټي ایم مشر او غړي له خپل تعهد نه پر شا نه شول، د پاکستان پوځ او صوبایي پولیسو د جرګې پر ځای څو ځله یرغل وکړ او د دوی خیمې یې وسوځولې او ددوی ډیر سامان یې یووړ. د پاکستان پوځ او پولیسو بیا هم د ولسونو د جذباتو مخه ونه نیولی شوه او د جرګې په منتظمینو باندې یې ګولۍ وچلولې او د اخ و ډب په پایله کې د جرګې څلور کسه منتظمین شهیدان او ۱۲ کسه نور زخمیان شول، خو هم د جرګې پلویانو او هم د سیمې خلکو د کوتکونو، لیندو او تیږو په زور د پاکستان پوځ او پولیس دې ته مجبوره کړل چې پرشا شي.
د پاکستان پوځ او پولیسو چې د زور له لارې ونشو کړی چې د جرګې مخه ونیسي، د جرګې خلکو ته یې ګواښ وکړ چې که څوک دې جرګې ته ورشي نو د هغوي شناختي کارټونه او پاسپورتونه به کنسل (لغو) کړي او د پي ټي ایم د تحریک فعالیت باندې یې د ترهګرۍ د قانون پر اساس بندیز ولګاوه. بیا هم د پاکستان پوځ په خپل پلان کې کامیاب نشو او د جرګې د جوړیدو لپاره تیارې وشو.
د پاکستان د پوځ او استبلیشمینټ اخري هڅه دا وه چې د خپلو ځینو پلویانو او سیاسي ډلو په وسیله کوښښ وکړي چې جرګه له داخل نه سبوتاژ کړي خو بیا هم د هغوی وسه ونه شوه چې د محتوا په لحاظ او هم د مدیریت په لحاظ جرګه سبوتاژ او یا څه ستونزه ورته جوړه کړي.
د پیښور اعلی وزیرمجبور شو چې د جرګې نه حمایت وکړي او اجازه ورکړي چې جرګه په سوله ییز ډول تر سره شي او هغه اسباب او وسایل چې یې د دوی نه وړي وو، هغه یې هم بیرته ورکړل او په ضمن کې یې یو څه نورې اضافه خیمې هم ورکړې.
د پاکستان د حکومت وروستنې فشار دا و، کومه احصاییه چې پي ټي ایم راټوله کړې ده، هغه په سکرینونو ولسونو او دنیا ته نشر نه شي؛ د لر او بر افغان کلمه یاده نه کړي او د جرګې مشري باید د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر وکړي. که هغه دا مشري کړې وای نو دا خو ولسي جرګه نه شوه کیدای بلکې دا حکومتي جرګه کېده. دا د جرګې د ناکامولو لپاره هڅه وه خو څه نتیجه یې ورنه کړه او جرګه په قومي شکل د پي ټي ایم په کوربه توب او مدیریت د اکتوبر په یوولسمه نیټه دایره شوله. د پي ټي ایم مشر منظور پشتین او ملګرې یې یو انچ هم له خپلو تعهداتو نه چې له ولسونو سره یې کړي وو، په شا نشول. که انګیزه او دردونه نه وای نو د یو نیم میلیون کسانو راټولیدل څه اسانه کار نه دی.
په دې خاطر د جرګې دایریدل د پي ټي ایم او د لر او بر افغانانو او پښتنو لپاره پخپله یوه لویه لاسته راوړنه وه.
د جرګې مدیریت
د بیلابیلو احصاییو له مخې په جرګه کې تقریبا یومیلیون او څلورسوه زره کسانو برخه درلوده. د جرګې ګډون کوونکي د بلوچستان او خیبر پښتونخوا د ۸۲ ولسوالیو نه راغلي وو. په دغو کسانو کې ښځې، قومي او سیاسي مشران، ځوانان او علماء شامل وو. د تقریبا یو نیم میلیونه کسانو بندوبست د درې څلورو ورځو لپاره په داسې حال کې چې د جرګې د دایریدو مخه په رواني او فزیکي لحاظ په دوامداره توګه نیول کیده، څه اسانه کار نه و. هغه کسان چې د غونډو له جوړیدو سره بلد دي، هغوي پوهیږي چې د زر دوه زره کسانو مدیریت اسانه نه دی خو د یو نیم میلیون کسانو مدیریت د جرګې نهایت مشکل کار دی. د جرګې دایریدلو وښوده چې په مدیریتي لحاظ د پي ټي ایم حرکت د دې ظرفیت لري چې هم خپل ولس ته انګیزه ورکړي او هم د داسې لویو غونډو مدیریت وکړي. په داسې غونډو کې ډیرې امنیتي پېښې او خپګانونه رامنځته کیږي او د بحثونو اصلي مسیر له خپل اصلي هدف نه بلې خوا ته بیول کیږي. زما په اند، د پي ټي ایم د مدیریت لپاره دا لومړنی لوی امتحان و چې دوی ترې کامیابه ووتل.
په لره پښتونخوا کې د جګړو انځوریز ارقام او شواهد
د جرګې لومړی مهم کار دا و چې راټوله شوې احصاییه د سکرینو په وسیله د جرګې غړو او د نیاوالو ته وښایي او شریکه کړي چې په تیرو دوه لسیزو کې څومره افغانان/پښتانه د بلوچستان او خیبر پښتونخوا په سیمو کې د نبایتي جګړو قرباني شوي او دوی ته څه ډول تاوان رسیدلې دی. دا لومړی ځل دی چې په دومره لویه کچه احصائیه راټوله شوه. که څه هم د دې احصایې د راټولولو په وړاندې د پي ټي ایم د ټیمونو مخه نیول کیده خو بیا هم یوه برخه احصائیه راټوله شوه او د دې احصاییې نشرول پخپله یوه لویه لاسته راوړنه وه چې پي ټي ایم لومړی خپلو ولسونو ته او بیا دنیاوالو ته وښوده چې د دوی په سیمو څه ډول ظلمونه شوي.
د ۲۰۰۲-۲۰۰۴ ز کال پورې د پي ټي ایم د احصاییې ارقام په لاندې ډول وو:
د خیبر جرګې له مالي او ځاني تاوانونو وروسته د دغې سیمې د اقتصادي وضعیت، د ملي شتمنیو د چور او لوټ په هکله هم پوره تفصلیي راپور وړاندې کړ چې په هغه باندې جدا بحث کیدلی شي. که پوره احصائیه نوره هم په منظمه توګه راټوله شي نو د تلفاتو او تاوانونو کچه له دې نه زیاته ده او د افغانستان ارقام او احصاییه د جنګونو په دغه احصاییه کې شامله نه ده. که د دغو ټولو تلفاتو او زیانونو Socio-economic ارزونه وشي چې څومره دا سیمه په تیرو دوه لسیزو او یا پنځو لسیزو کې وروسته پاتې شوې او څومره کسان د فقر او نورو ناروغیو له امله مړه شوي او د دې تاوانونو بار په کورنیو او سیمه باندې څه دی او څومره دا سیمه وروسته پاتې شوه، هغه جدا بحث دی چې ارزونه یې بیلیونونو ډالرو تاوان ته رسیږي.
د خیبر د عدالت غوښتنې جرګې د پریکړو نچوړ
د دومره لوی ناورین او د جرګې د دایریدو له ستونزو سره د خیبر جرګې پریکړې وکړې چې په لنډ او اوږدمهال کې د دغې سیمې په راتلونکي اغیز لري. دا پریکړې په ۲۸ مادو کې ځای په ځای شوې چې لنډیز یې دلته را اخلم:
د پریکړو له اعلان وروسته منظور پشتین وویل چې د هرې ولسوالۍ استازو په خپل منځ کې لوړه او تعهد کړی چې دا پریکړې به عملي کوي او دا دی له تاسي سره هم علني ژمنه او لوړه کوم چې دا پریکړې به عملي کوم او د ولس په سر به له چا سره سودا نه کوي.
همداشان د جرګې له ګډون کوونکو نه یې هم دا تعهد واخیست چې د دې پریکړو په پلیتابه کې به یې ملاتړ کوي.
د جرګې د پریکړو تحلیل
د جرګې دایریدل له ټولو ستونزو سره یوه لویه لاسته راوړنه وه چې تقریبا یو نیم میلیون پښتانه په یوه ټغر سره راټول شول. د جرګې مدیریت په ښه توګه وشو او د جرګې په دننه کې کومه ګډوډي رامنځته نه شوه. د لومړي ځل لپاره په انځوریز ډول په لره پښتونخوا کې د تیرو شلونو کلونو د جګړو مستند معلومات او شواهد وړاندې شول چې د دغو سیمو اوسیدونکو په تیرو دوه لسیزو کې څومره قرباني ورکړې، څه ظلمونه په دوی شوي او دوی ته څومره اقتصادي تاوان رسیدلی.
د دغو معلوماتو په وړاندې کولو سره، ولسونو او دنیاوالو ته دا ثابته شوه چې افغانان/پښتانه ترهګر او افراطیان نه دي او نه د افراطیت او ترهګرۍ ملاتړ کوي بلکې افغانان/پښتانه د افراطیت او ترهګرۍ قرباینان دي. هغوی چې د ترهګرۍ په نوم د ډالرو د ګټلو لپاره په دې سیمه کې ترهګري او بنسټپالنه تقویه کوي، باید مخه یې ونیول شي.
بله مهمه مساله دا وه چې د ډیورند فرضي کرښه چې د افغانستان یوه حکومت هم په رسمیت نه ده پیژندلې، د پښتنو اکثریت ولسي استازو چې له یونیم ملیون زیات کسان وو، هم په رسمیت ونه پیژندله او دا په حقیقت کې د پښتنو ریفرنډم و چې دا کرښه په رسمیت نه پیژني او نه د دې سیمې ولسونه په اغزنو تارونو او یا نورو نیرنګونو او حیلو باندې جدا کولی شي.
د لرې پښتونخوا ولسونو دا وښوده، چې دوی د عدم تشدد پلویان دي؛ په خپلو سیمو کې د ښځو او نارینه وو د تعلیم او ژوند اساسي انساني حقوق په سوله ییزه فضا کې غواړي او د خپلو حقوقو د اخستلو لپاره به مبارزه کوي او قرباني ورکوي چې دا د یوه ملت په توګه لویه لاستته راوړنه ده.
د پریکړو د پلیتابه پر وړاندې ننګونې
لکه څنګه چې د جرګې د جوړیدو پر وړاندې او همداشان د پي ټي ایم د جوړیدو او ملاتړ پر وړاندې ډیرې ستونزې وې، همداشان د دې جرګې د پریکړو د عملي کولو پر وړاندې هم ستونزې شته دي.
د پاکستان اسپتلیشمینت او پوځیان او همداشان د دوی نیابتي ډلې که په لر کې دي او که بر افغانستان کې دي، خامخا به کوښښ کوي چې دا پریکړې عملي نه شي او د دې پریکړو د عملي کولو لپاره به له هر ډول دسیسو، زور او فشار نه کار اخلي. خو لکه څنګه چې ثابته شوه، د هر ډول زور، فشار، وژنو او دهشت تر څنګ د پي ټي ایم حرکت ضعیف نه شو بلکې نور هم تقویه شو، همداشان د دغو پریکړو په وړاندې به سازشونه هم ناکامه کیږي. که دا پریکړې عملي نه شي، بل ځل به افغانان/پښتانه له دې نه هم سختې پریکړې کوي او د خپلې سیمې د پوره خود مختارۍ اعلان به کوي او خپله پوره سیاسي او اقتصادي ازادي به اخلي.
د خیبر د عدالت غوښتنې جرګه د دې لړۍ یو پیل دی نه انجام.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د تاریخ او ټولنپوهنې د تطبیقي کره کتنې تحلیلي میتودولوژي حکم کوي، چې هره تاریخي پېښه باید د هغو مکاني و زماني شرایطو په تولپارسنګ (مقیاس و محک) وارزول شي، چې په کې شکل نیسي او بشپړیږي. تحلیلي کتنه دا ده، چې د یوې تاریخي – ټولنیزه پېښې په اړه دغو پوښتنو ته ځواب ولټول شي، چې ولې رامنځته شوه؟ او څنګه به پراختیا مومي؟
موږ به د خیبرد تاریخي جرګې پرېکړو ته له همدې اړخه وګورو. د خیبر تاریخي جرګې د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر پر ۱۳ م ماښام خپلې پرېکړې اعلان کړې. په پرېکړو کې د ځینو سیمهيیزو ستونزو ترڅنګ څو مهمو ملي او تاریخي پوښتنو او مسئلو ته هم د حل و پرانیستو ژمنه اعلان شوې ده، چې په خپل ډول کې يې لومړنۍ ملي پرېکړې ګڼلای شو.
لومړی باید د دغې جرګې صلاحیتونه وپېژنو. جرګه او لویه جرګه له تاریخي پلوه د افغانانو د ټولنیز ژوند و ژواک د مسایلو او لویو سیاسي پرېکړو تر ټولو ستره او ځواکمنه ملي مؤسسه ده، چې دلته یې له تاریخي و حقوقي پېژاند څخه تېريږو، یوازې د هوتکي ملي پاڅون، احمدشاهي سترې جرګې او په شلمه پېړۍ کې د نړیوالو جګړو پر مهال تاریخي پرېکړې د یادولو وړ دي. افغانستان ته د موډېرنو اساسي قوانینو د تصویب تقنیني صلاحیت یې هم یوه بله بېلګه ګڼلای شو.
د لویو جرګو دوه ځانګړنې پاموړ دي، اول تر ملي واکمنیو (حکومت – دولت) څخه هم ځواکمنې دي او که ملي واکمني وي هم، د ملت د لویې جرګې د یوه ګډونوال حکمي شخصیت په توګه به یوازې یو غړی وي، نه د پرېکړو او اوامرو مرجع.
بله یې دا چې که ملي واکمني نه وي، نو جرګه په خپله د پرېکړو تر ټولو ستره او ټولواکه مرجع ده.
د دې پېژاند له مخې د خیبر جرګه د خپل کمیت و کیفیت له نظره – په تېره بیا داسې مهال چې ټوله افغان جغرافیا د یوې مشروع ملي واکمنۍ له لرلو بېبرخې ده – تر ټولو ستره باصلاحیته جرګه یې بللای شو.
د خیبر د جرګې بله ځانګړنه دا وه، چې رابلونکي، جوړوونکي او ګډونوال ټول یې افغان ولسونه وو. دا نه کوم حکومت راغوښتې وه او نه هم کومې ځانګړې قبیلې، قوم یا سیاسي ګوند. بله ځانګړنه یې دا وه، چې د افغاني ټبرونو بشپړه استازولي یې لرله.
د لویو پرېکړو په برخه کې ځکه تاریخي وه، چې هیڅکله په دې کمیت و کیفیت یوې ملي – ولسي جرګې په یوه خوله داسې پرېکړې د نړیوالو غوږونو ته رسولې نه وې.
جرګې پرېکړه وکړه، چې په شپېتو ورځو کې به دواړه وژونکي اړخونه (پوځ و د هغوی په لاس جوړ شوي ترهګر) دواړه د پښتنو له خاورې څخه وځي. لاړ دې شي او بل ځای دې یوبل سره معلومه کړي. دا پرېکړه هغې مهمې پوښتنې ته ځواب دی، چې ترهګر او پوځ ولې یوازې د پښتنو په سیمه کې یو له بل سره جنګیږي؟ولې په پنجاب و سند و نورو سیمو کې کراري ده؟
دا پرېکړه د پښتونخوا د سیاسي خپلواکۍ په لور د راخوځېدو د پیل تر ټولو ستر اعلان دی. که پښتانه دغه پوځ جوړ کړي هماغه ورځ به د پښتونخوا د خپلواکۍ لومړۍ ورځ وي.
نور نو د وړیا دسترخوان زمانه پای ته رسېدلې ده! څه راکوې، چې څه درکړم؟
جرګې په لوی سر کې د ټولو افغانانو امنیت او بدامني یو له بل سره وتړل او په زغرده یې څرګنده کړه، چې په پښتونخوا کې د بدامنۍ جوړېدل د ټول افغانستان لپاره یوه دسیسه ده. د دې جرګې روحِ روان له بهر د راتپل شوي افراطیت د کمپلې ورټولېدل او افغانان خپلو طبیعي، دودیزو، تاریخي او حقوقي دود دستور ته ورستنول و، چې په ګڼو دلایلو یې یوې مدني او موډېرنې ټولنې ته د حرکت لومړنی بستر او تمځای هم ګڼلای شو.په دې توګه جرګې وښووله،هغه څه چې ترهګر یې د پښتني – افغاني فرهنګ په نامه نړۍ ته ورښيي، په حقیقت کې له افغان فرهنګ سره هېڅ تړاو نهلری.جرګې وویل:
تر دې روسته د هېڅ وژل شوي پلار یا ورور په بدو کې کومه معصومه خور یا لور ودېدلای نه شي. جرګه د دغې ټولنیزې ربړې ژورو جرړو ته وررسېدلې ده. انګریز و پاکیستاني استخباراتو له دې لارې د پښتنو د ملاتیر مات کړی و، قبیلوي شخړې یې راپنځولې وې او کور په کور یې د بدیو او دوښمنیو جال خپور کړی و.
د جرګې یوه مهمه پرېکړه دا وه، چې پنجابي پوځ و استخبارات دې دلته په کور کې کورکي نه جوړوي او قبیلې و قومونه دې یو له بل سره په بدیو نه اړوي. د جرګې دې پرېکړې وښووله، چې ایله پښتانه دې پایلې ته رسېدلي دي، چې له انګریز څخه په میراث راپاتې ښکېلاکي میتود « بېل یې کړه، ښکېل یې کړه او اېل یې کړه!» یا Divide and Ruleپالیسي د پاکیستان له خوا هوبههو پر مخ ځي. جرګې په څرګنده وویل، چې پر موږ د پاکیستاني پوځ د واک چلولو یو لامل د پښتنو خپلمنځي اختلافات جوړول دي، د خیبر جرګې د دغو اختلافاتو د حل لپاره یې ځانګړې جرګه وټاکله، چې تر دې روسته به ټول اختلافات حل کوي او پښتانه به په ریښتیني او عملي توګه بشپړ یووالي ته رسوي. د دې اختلافاتو یوه بېلګه د شیعه او سُني پښتنو تر منځ له بهر راتپل شوې شخړه ده، چې ښايي له دې جرګې څخه را پنځېدلې ځانګړې جرګه به هم پیل له دې څخه کوي او اول به کورمې ته ځي.
په اجرائیوی برخه کې
جرګې یوازې پرېکړې اعلان نه کړې، بلکې د مهمو او تاریخي پرېکړو د اجرائیوي ضمانت او عمل لپاره یې اړونده مراجع ا هم اعلان کړې. یوه اتیا کسیزه کومېټه، د اختلافاتو د حل جرګه او تر ټولو مهم دوه سوه او څلویښت زره کسیز ملي لښکر.هره پرېکړه له ځان سره اجرائیوي قاعده لري، چې که یې څوک عملي کېدو ته نهپرېږدي، نو څوک به په څومره وخت کې څه کوي؟
د پښتنو سیاسي ګوندونه، پخپله پښتونژغورنې غورځنګ، ولایتي اداره او نور یې د پرېکړو په عملي کولو کې راګډ کړل، پیل به د سیاسي زندانیانو ( په ځانګړې توګه علي وزیر او د پښتونژغورنې غورځنګ نور غړي) له راخلاصولو کیږي.
جرګې په ځانګړي سیاسي مهارت د پښتنو د سیاسي، اقتصادي او فرهنګي خپلواکۍ لپاره لاره خلاصه کړه. له اجرائیوي اړخه یې بله بریا دا وه، چې ټول ولس او د جرګې هرګډونوال د یوې پرګنې په استازولۍ ځانونه په کې د هراړخیز صلاحیت او مسئولیت لرونکي وګڼل.هېڅ پرېکړه یې د دوښمنو کومې بېروکراتیکې ادارې ته سپارلې نه ده، بلکې هرڅه به ولس کوي او په دې توګه یې عملاً د یوه ژوندي، شعوري او باارادې ملت په توګه د پرېکړو د عملي کولو ژمنه په غاړه واخیسته.
د جرګې ګڼې استعاري بریاوې هم وې. ترهرڅه وړاندې د دومره پښتنو وګړیو (ښځو او نرو) ، مشرانو، سیاسي ګوندونو او مدني و فرهنګي بنسټونو راټولول په داسې تاریخي زمانه کې د معجزې تر بریده د حیرانتیا وړ کار دی. دویم د دغو لسګونو زره خلکو سره په یوه خوله کول او بیا د داسې جرئتمندو پرېکړو اعلان او د عملي کولو داسې کلک هوډ، دا ټول د کرښو ترشاه هغه حقایق دي، چې لیکل شوي یا ویل شوي نه دي، خو پوهېدل یې د هر دراک انسان په وس پوره دي.
او تر ټولو مهمه ژمنه خو دا وه، چې د پښتونژغورنې مشر منظور پښتین په ډېره زړورتیا وویل:
« ... دا یو مزل دی، چې نوی پیل شوی او ان شاءالله چې هغه منزل ته به رسیږي، چې ستاسو ټولو په زړونو کې دی!»
یعنې ولس راویښ شوی، ژمن دی او ځان به بشپړې خپلواکۍ او ملي – افغاني واکمنۍ ته رسوي.
ځینې کسان تبصرې کوي، چې نهښايي تمې و توقعات ډېر لوړ وساتل شي، دومره لوړ، چې که بیا هغه توقعات پوره نه شي، ښايي د خلکو ترمنځ ناهیلي خپره شي او داسې نورې ګونګوسې.
خبره دا ده، چې دا جرګه له پېلیدو سره خپلو ډېرو لوړو توقعاتو ته رسېدلې ده. د جرګې جوړېدل تر ټولو لویه ولسي تمه وه، چې وشوه او په جرئت وشوه.
د جرګې جوړېدو د ډیورند کرښې هاغاړه پښتنو د خپلواکۍ څرګندونه وکړه، دوی د جرګې په پیلولو نړۍ او څارونکیو ته وښودله، چې دا ولس خپلواک دی او هغه څه کوي، چې غواړي یې.
د پښتنو خپلواکي تر ټولو لویه توقع وه، چې د جرګې په جوړېدو ترلاسه شوه.
ولې وایم، چې د پښتنو خپلواکي د جرګې له جوړېدو سره تثبیت شوه؟
د پاکیستان پوځي واکمني او استخباراتو د ټولو مُلکي او پوځي ملګریو ترڅنګ خپلې ټولې هڅې وکړې، چې جرګه ونه شي. دوی د پښتونژغورنې غورځنګ یو له تر ټولو د پراخ ملاتړ خاوند مشر علي وزیر پرته له هېڅراز قانوني لاسوندي زنداني کړی دی، د جرګېڅلورسوه سمونچاري ( منتظمین) یې ونیول،د جرګې سیمې ته د راتلو لارې یې بندې کړې، له هرې لارې یې ګواښونه وکړل او بالاخره یې د جرګې په درشل کې درې ورځې وړاندې جرګې ته د چمتووالي پر سیمه د پوځي تاړاک و ناتار یرغلونه پیل کړل، کوتک و ټوپک یې وکارول، ډزې یې وکړې، اوښلن ګازونه یې وکارول، نیولو او وهلو ته یې زور ورکړ، چې دا هم ونه شوه، مخامخ یې پر پښتنو ځوانانو ډزې وکړل، څلورتنه یې شهیدان او په درجنو یې ټپیان کړل،د پښتنو د پاسپورتونو او شناختکارتونو د تړلو ګواښونه یې وکړل، خو منظور پښتین ودرېد او ویې ویل:
دا جرګه به کوو!
ولس چې دا هرڅه څارل، راوخوځېد. په غرونو رغونو یې سلګونه کیلومتره لاره ووهله زده و زخمي په لسګونو زره خلک د جرګې ډګر ته راغلل، څه شمېر پښتنو پولیسو هم ډنډې و وسلې وغورځولې او د خپل قوم ترڅنګ ودرېدل.
پاکیستاني پوځي استبلېشمېنټ چې دا ولیدل، وډار شو او امر یې وکړ، چې په پوځ و پولیسو کې ټول پښتانه پرسونل احتیاطي ځایونو ته شاته کړئ او د هرډول اقدام صلاحیت ترې واخلئ.
د پاکیستاني واکمنۍ شا ولړزېده او مجبور شو د پښتنو د غوسې له توپان څخه ځان بچ کړي، په روستیو شېبو کې یې د جرګې د جوړېدو لپاره جرګه وکړه او ویې غوښتل چې د فیزیکي جبهې پرځای له سیاسي و پټې جبهې کار واخلي. هڅه یې وکړه تاوتریخوالی په رواني جګړه واړوي. که څه هم مزاحمت روان و، د جرګې لپاره پر لار تخنیکي وسایل په لاره کې ورک شول او د ډلهییز ترانسپورت په وسیله د راتلو لارې لا هم تړلې پاتې دي، خو د خلکو سیلاو راروان و او کله چې ټولو ولیدل، پښتانه په خپلواکۍ سره خامخا دا جرګه جوړوي، نو له خپلو دریځونو او شهرتونو وډار شول، څه شمېر سیاستځپلي او واک ته تږي تش په نامه ملتپال هم له پټنځایونو راووتل، څه له اخلاص و له درده او څه هم له ځانښوونې د جرګې په لوري راروان شول.
د پښتین او د هغه د ملګرو استقامت یوه اسطوره شوه او په دې توګه یې د پښتنو خپلواکي تثبیت کړه، جرګه وشوه او تر هغه په شانداره، ستره او ولولهپاروونکې بڼه د پیل شېبو ته ورسېده، چې تصور یې کېده.
له دومره خنډونو او مخنیویو راتېرېدل او پر خپل ملي دریځ ټينګېدل، قرباني ورکول او سر په ډبره وهل د پښتنو د خپلواکۍ ثبوت دی او جرګه په دې برخه کې بریالۍ شوې ده.
اوس نو د جرګې دویمې سترې بریا ته سترګې دي، چې هغه د دغې خپلواکۍ ساتنه ده. ټول په دې پوهیږو، چې د خپلواکۍ ساتل د یوې ملي واکمنۍ تر مشرۍ لاندې په یوه خپلواکه سیاسي جغرافیا کې ممکنه ده.تر ډیورند کرښې پورېغاړه پښتانه که غواړي، چې خپله دغه ترلاسه کړې خپلواکي وساتي، د دوښمن له راروانو کساتونو خلاص شي او له مرګونو، ترهګرو ډلو، روسته پاتې والي، د اقتصادي سرچینو له چورتالان، د فرهنګ و ژبې له مسخې و فسخې، د پردیو خونړیو وسله والو له شره او د پنجاب له پوځي یرغلونو وژغورل شي، باید هم خپله سیاسي جغرافیا ولري او هم خپله ملي واکمني. اوس نو جرګې ته سترګې دي، چې د دغو دوو اړتیاو په راخپلولو کې به څه پرېکړه کوي.
موږ ټول پوهیږو، چې دا په یوه ورځ او یوه جرګه کې نه شي ترلاسه کېدلای. هر سلیم عقل په دې پوهېدلای شي، چې خپلواکه سیاسي جغرافیا او خپله ملي واکمني همدا سبا بله ورځ نه کرل کېدلای شي او نه یې هم رېبل کېدلای.
خو باور داسې دی، چې دا جرګه به د دغو دوو لویو ملي موخو په لور د مزله د پیل او د یوه راڼه لیدلوري و تګلوري افق خامخا پرانیزي.
په دې جرګه کې به هرومرو ولسي مشران او مخور دې پایلې ته رسیږي، چې د خپل واک او اختیار د ساتنې او د پښتنو د ژوند ژغورنې لپاره نور نو له پنجاب سره په یوه لار تلل ناشوني دي.پښتانه اوس پوهېدلي دي، چې د دوی ژوند و ژواک د انګریز له ښکېلاک څخه راپه دېخوا هماغسې د غلامۍ او بلواکۍ تر تورې تیارې لاندې ورنه لوټل کیږي، چې سل کاله پخوا ورنه لوټل کېده. ښکېلاک ښکېلاک دی، څه د انګریز او څه د پنجاب. کیسه هماغه ده. د پښتانه انساني ځواک او جغرافیا دواړه زبېښل کیږي.
۱ـله سړې جګړې څخه راپاتې پاکیستاني او نړیوال ترهګرې ډلې، چې په ایډیولوژیک فشار یې د پښتنو په سیمه کې ځای پرځای کړې دي، القاعده، داعش او د عربو، چین، چیچین او منځنۍ اسیا ډلې یې بېلګې دي.
۲- د هغو ۶۰۰۰۰ مدرسو او معهدونو په تاوتریخجنو تولیداتو چې په تېرو څلویښتو کلونو کې د نړیوالو استخباراتو له خوا په سیمه کې راټولې شوې دي او غواړي له پښتنو څخه د غوښو جنګي ماشین جوړ او بیا یې د لویو ځواکونو او سیمه ییزو سیالانو ترمنځ د نیابتي ډلو په توګه سره وجنګوي. چې د ګوډ و بېډ طالبانو ډلې( TTP) او د شیعه و سني پښتنو جګړې یې بېلګې دي.
۳- د ترهګرو ډلو په پلمه د پوځ د یرغلونو او عملیاتو په پایله کې د څښنده نیواک هغه څپې چې له ۲۰۰۲ کال را په دېخوا یې د پښتنو ۸۰۰۰۰ وګړي ورووژل او دغه سیمه یې له هره اړخه تباه کړه.
له دې ټولو څخه د خلاصون یوازینۍ لاره بشپړه سیاسي، فرهنګي، جغرافیايي او اقتصادي خپلواکي ده. پښتانه د ځانژغورنې په پار په دې محکوم دي، چې ځان له هره اړخه خپلواک کړي. پښتانه د قصاب له ساتور څخه د رحم غوښتنه کړلای نهشي.
اصلي کیسه دا ده، چې ټول افغانستان د دغې لوبې قرباني دی. هغوی چې وايي د دې غاړې نیمګړي افغانستان د خلکو یې په دې کیسه څه؟ نو بیخي څرګنده ده، چې د لوبې له تاریخي ماهیت څخه خبر نه دي. د ډیورند د کرغېړنې کرښې د راکښلو او بیا د دغې کرښې هاغاړه پښتنو په سیمه کې د ترهګرو ځالو د ځای پرځای کولو منطق همدا دی، چې افغانستان هم د پاکیستاني پوځ تر ستوني تېر کړي. دغه پښتانه د افغانستان د لاندې کولو لپاره د ستراتيژیک عمق د پالیسۍ قربانیان دي، ځکه خو د دوی د ځانژغورنې هڅه په حقیقت کې د افغانستان د ژغورلو هڅه هم ده.
په دې توګه باید ټول افغانان د پښتونژغورنې د غورځنګ او د هغه د ځوانو مبارزانو د احسان پوروړي وي، چې د دغې یوه پېړۍ زوړ زاولن زخم رغولو ته یې ملا تړلې ده.
جرګه خپلو موخو ته همدا اوس لا رسېدلې ده، د نړۍ تر یو سلو دېرشو ډېر معتبر اژانسونه جرګې ته راځي او هلته به پر سکرین د هغو نارواوو او ظلمونو مستندات ګوري، چې په دې خلکو او سیمه شوي دي. په دې توګه به په نړیوال کچ د پښتنو راتلونکې مبارزه مشروعیت مومي او بالاخره به له خپلواکۍ تر ملي واکمنۍ دغه مزل په پوره ځواک او قوت سره راپیلیږي.
همدا ده د ټول افغان د ژغورنې لاره.
مګر خوشال بابا نه و ویلي، چې:
بله هيڅ ليدلى نهشي په دا منځ کې
يا مغل له ملکه ورک يا پښتون خوار
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د کوکي خېلو خان ملک ولي خان کوکي خېل په ۱۹۸۵ کال کې، چې په کابل کې د وخت افغان ولسمشر ببرک کارمل د ډیورنډ د دواړو خواوو د قومي مشرانو جرګه را وغوښته، له خپلو ۵۰۰ کسانو سره د پلتنخنیک تالار کې حاضر و.
دوی د افغانستان له حکومت نه وسلې ترلاسه کولې او په خیبر ولسوالۍ کې یې د پاکستان د پوځ او امنیتي ادارو پر وړاندې جګړه رهبري کوله.
د هغه زوی ملک نصیر کوکي خېل د پښتون ژغورنې غورځنګ په مشرۍ د نننۍ جرګې د ملاتړو د سر په کتار کې ولاړ دی. خو تفاوت دا دی چې دی د یوه سوله ییز غورځنګ ملاتړ کوي.
د پښتون قومي جرګې تنظیموونکو دې جرګې ته د سیاسي ګوندونو، قومونو او قبایلو، ټولنیزو سازمانونو او د ټولنې د نورو پاړکو شاوخوا ۳۰ زره استازي، مخور او زلمیان رابللي دي.
د جرګې د بحث محور څه دی؟
ظاهرا په دې جرګه کې د پښتنو سیمو پر امنیت، خوندیتوب، ژبې، جغرافیا، فرهنګ او سیاسي او اقتصادي ستونزو بحث کیږي، خو اصلي ستونزه د ترهګرو او بنسټپالو ډلو په تړاو د پاکستان د پوځ او امنیتي ادارو هغه پالیسۍ دي، چې د ډیورنډ کرښې په دواړو لوریو کې میشت پښتانه او افغانان ترې له تېرو پنځو لسیزو کړیږي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشران دې ته معمولا د «ډالري جګړې» اصطلاح کار وي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ شعار « د ترهګرۍ تر شا د یونیفورم لاس دی» د دوی ټوله بیانیه وړاندې کوي. دغه بیانیه به د جرګې په بحثونو کې ټاکونکی ځای پیدا کوي.
سره له دې چې د پاکستان امنیتي ځواکونو او د خیبر ولسوالۍ ځایي ادارې د پښتون ژغورنې غورځنګ پر فعالیتونو او د جرګې پر جوړېدو بندیزونه ولګول او بریدونه یې وکړل، د یاد غورځنګ غړو خپل سوله ییز رنګ او هوډ خوندي ساتلی.
منظور پشتین د جرګې له جوړېدو یوه ورځ وړاندې د پښتون ژغورنې غورځنګ د څلورو وژل شویو کسانو د جنازې په مراسمو کې په ټینګار وویل، چې دغه جرګه به په یوه ډیموکراتیکه فضا کې ترسره کیږي او د پریکړو ترڅنګ یې ولاړ دی.
د اجنډا له مخې، دغه جرګه په عمومي ناستو او ځانګړو ناستو وېشل شوې.
په عمومي ناستو کې کلیدي ویناوې کیږي، او په ځانګړو ناستو کې د هرې ولسوالۍ او سیمې استازي په خپلو ځانګړو خیمو کې د ستونزو په اړه بحثونه کوي. ددې بحثونو په پایله کې به یوه ځانګړې کمیټه جوړیږي، چې د پرېکړو د پلیتابه او تعقیب مسوولیتونه پرغاړه لري.
د جرګې لومړۍ ورځ د جګړې پر ټولنیزو او اقتصادي زیانونو او اغیزو بحث کوي.
پښتون ژغورنې غورځنګ په پښتونخوا کې د جګړې د زیانونو په اړه یوه سپینه پاڼه جوړه کړې، چې نن د جرګې پر غړو وېشل شوې ده. دغه پاڼه د معلوماتو ترڅنګ، د جرګې غړو ته د بحثونو لوری ور کوي.
په دې پاڼه کې روښانه شوې چې د پاکستان د پوځي عملیاتو په پایله کې له درې عشاریه اووه میلیونو ډېر پښتانه بې ځایه شوي او له ۶۸ زرو ډېر ملکيان وژل شوي، چې ۷۵ سلنه یې پښتانه دي.
د جګړو له امله په پښتنو سیمو کې د بې وزلۍ کچه ۲۷ سلنه ښودل شوې. دغه راز دا پاڼه ښيي، چې په هره سیمه کې له سلو کورونو څخه شل کورونه او په زرګونو دوکانونه او مارکېټونه وران کړای شوي دي.
د پوځ له خوا د کرل شویو ماینونو د چاودېدو په پایله کې د وژل شویو او معلول شویو کسانو شمېرې هم ددې سپینې پاڼې د بحث موضوع ده. یوه مهمه موضوع چې د پښتون ژغورنې غورځنګ د رامنځته کېدو یو مهم محرک ګڼل کیږي، د خلکو جبري ورکېدل دي. ددې غورځنګ د شمېرو له مخې، د خیبر پښتونخوا په ۲۶ ولسوالیو کې څلور زره او ۹۵۲ تنه کسان لادرکه شوي، چې مسوولیت یې د پاکستان پر پوځ او ادارو ور اچول کیږي.
د جرګې درې ورځني بحثونه
د پښتون ژغورنې غورځنګ چې ددې جرګې کوربه توب کوي، پر یوه سکرین د جرګې برخه والو ته تصویري ګزارش وړاندې کوي، چې تمرکز یې د جګړې پر اغیزو، جبري ورکو شویو کسانو، د ملکي وګړو پر بېځایه کېدو او د پاکستان د پوځي عملیاتو په پایله کې د اقتصادي، ټولنیزو او رواني اغیزو پر څرنګتیا دی.
د جرګې تالار ته د خیبر پښتونخوا له بېلابېلو سیمو، په ځانګړې توګه شمالي او جنوبي وزیرستان، سوات او نورو قبایلي سیمو نه د زیانمنو کورنیو غړي راغوښتل شوي چې د پوځي عملیاتو په پایله کې له دوی سره د شویو تیریو په اړه د جرګې ګډونوالو ته د عیني شاهدانو په توګه د خپلو غمیزو کیسې واوروي.
په دې کې د سوات او لکي مروت هغه دوه سپین ږیري پلرونه هم شامل دي، چې د کورنۍ ګڼ غړي یې په مستقیمو بریدونو کې وژل شوي دي. هغه مېرمنې هم جرګې ته بلل شوې، چې مېړونه او زامن یې په جبري ډول لادرکه شوي او تر اوسه یې د مړي او ژوندي درک نه لګیږي.
د جرګې د اجنډا له مخې، ماښام مهال به د جرګې ګډون کوونکو ته د مهمو مسایلو یو لنډیز و رکول کیږي، چې د جرګې پر دویمه ورځ پرې خپلمنځي بحثونه وکړي. د جرګې پر دویمه ورځ په ځانګړو ناستو کې د هرې سیمې استازي راټولیږي او په تېرو دوو لسیزو کې د پښتنو ناوړه وضعیت څیړي.
د هرې سیمې کمپ یا خیمه به د رایو له لارې خپل استازي ټاکي او مسوولیت به یې د کمپ د بحثونو مدیریت او د جرګې په عمومي تالار کې د رپوټ وړاندې کول وي.
د جرګې درېیمه ورځ د یوې ځانګړې ډلې ګومارلو ته بېله شوې، چې ددې جرګې د پریکړو او پایلو د تعقیب مسوولیت به پرغاړه لري. دا کمېټه به د خیمو یا کمپونو له بحثونو وروسته خپلې چارې پیلوي.
د شاوخوا اتیا کمپونو استازي به، چې ۴۵ تنه د ولسوالیو او سیمو او ۳۵ تنه د سیاسي ګوندونو او نورو ډلو استازي دي، د کلیدي مسایلو په اړه بحث کوي او خپلې حل لارې او وړاندیزونه به کوي. د هر کمپ استازي به خپل ځانګړی پریکړه لیک وړاندې کوي، چې د جرګې په دویمه ورځ ددوی په اړوند کمپ کې پرې خبرې شوې وي.
ټاکل شوې ددې کمیټې لپاره چې د جرګې د مشرتابه حیثیت لري، د هر کمپ له استازو غړيوټاکل شي.
دغه کمېټه به د ټولو پرېکړه لیکونو نچوړ را وباسي او د هغو په رڼا کې به د راتلونکي لپاره کاري لارښود او ستراتیژي جوړوي. د جرګې په پای کې به د مشرتابه کمیټې مشران او تازه ټاکل شوي غړي د جرګې پر پایلو او راتلونکې کړنلارې غږیږي او د لوړې په مراسمو سره به نهايي تصمیونه او راتلونکي کاري پړاوونه اعلانوي.
د جرګې د پرېکړو اجرايي اړخ
دغه جرګه په پښتونخوا کې د خپل ډول لومړنۍ جرګه ګڼل کیږي، چې د ګډون کوونکو فکري، سیاسي او ټولنیزه تنوع پکې له ورایه برېښي. د جرګې اجنډا، مدیریت او د پرېکړو د تعقیب څرنګوالی یې له نورو هغو دودیزو جرګو سره متفاوت دی، چې پښتانه یې په خپلو کلیو او سیمو کې ترسره کوي.
د پاکستان د حکومت او امنیتي ادارو لپاره د جرګې دغه ډول او ترکیب اندېښمنوونکی دی، له همدې امله یې د جرګې د مخنیوي ټولې هڅې وکړې. سره له دې چې حکومت دې جرګې ته د پرانېستې اجازه ورکړه، خو هیله لري چې دا جرګه د خیبر پښتونخوا د ایالتي حکومت او نفوذي سیاسي او ټولنیزو مشرانو له لارې دداسې پرېکړو لامل نه شي چې د اسلام اباد لپاره سرخوږ شي.
یوه مساله چې په دې جرګه کې د بحث وړ موضوع ګرځېدای شي له قبایلي سیمو نه د پوځ وتل او په پرېکړو او سیاستونو کې د پښتونخوا د خپلواکۍ مساله ده. په دې مساله کې د پښتون ژغورنې غورځنګ، قبایلي مشران او حتا د پاکستان وسله وال مخالفان یوه خوله دي.
ددغسې پرېکړو د پلیتابه لپاره مهم څیز د جرګې د پرېکړو اجرایي ضمانتونه دي، چې تر اوسه لا روښانه نه دي. د پښتنو په جرګو کې معمولا د پرېکړو د اعمال ځواک څلویښتي او قومي لښکرې دي. که چیرې دې جرګې قومونه او قبیلې د خپلو پرېکړو د اجرا په برخه کې مکلفې کړې، اسلام اباد ته به یې مخامختیا اسانه نه وي.