ایراني چارواکي: د روان کال تر پایه به له دوه مېلیونو ډېر بې اسناده افغان کډوال وباسو

د کابل - جلال اباد د لارې یو موټر چلوونکي روزي خان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې په سروبي کې طالبانو د لویې لارې پر سر د پېسو اخیستو غرفې درولي دي او د کوچنیو پنځه نفري موټر پر سر اتیا افغانۍ، د فورنر، لکسس او مارسیډیز پر سر سل افغانۍ، د کاسټر او ملي بس پر سر یو نیم سل او د غټو لاریو پر سر ۵۰۰ افغانۍ اخلي.

روزي خان زیاتوي: "د ترافیکو مدیریت چې د موټر اسناد جوړوي د ښاروالۍ، ترافیکو او څلور ډوله نورې پېسې اخلي نو بیا څه اړتیا ده چې دلته بیا پېسې اخلي؟ معلومه خبره ده چې باج اخلي او ښه په زور یې اخلي".

نوموړی وايي چې له همدې امله دوی مجبور دي، چې د سورلیو کرایې لوړې کړي چې له امله یې د دوی چارې هم ټکنۍ دي.

انجینر سلطان چې فورنر موټر لري وايي، هره اونۍ باید له کابل څخه ننګرهار ته لاړ او بیرته کابل ته راشي خو د تګ او راتګ پر مهال ترې سل - سل افغانۍ اخیستل کیږي.

نوموړی وايي: " له دې به نور ظلم څه وي چې حکومت دې له جیبه په زور پېسې شکوي، خدمات نه شته یوازې زموږ له جیبونو پېسې ویستل دي".

د کابل ـ جلال اباد د لویې لارې یو شمېر نورو موټر چلوونکو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د سړک جوړونې، ټرانسپورټ او حق‌العبور ترڅنګ په بېلابېلو نومونو څو ځایه پیسې اخېستل کېږي.

غفور خان چې د سورلیو موټر لري وايي چې څو ځله یې د طالبانو مسوولانو ته شکایت کړی خو تر اوسه یې د مخنیوي لپاره کوم عملي اقدام نه دی شوی.

نوموړی زیاتوي چې د د طالبانو په راتګ سره د سړک جوړونې، ټرانسپورټ او حق العبور په نامه پیسې یو ځل ورکول کېږي خو په سروبي کې تر یو ځل بیا اخیستل کیږي.

په کابل کې د یوې ټرانسپورټي کمپنۍ مالک چې خپل مستعار نوم حاجي نقیب ښيي، وايي چې طالبان د لویو لاریو ډرېوران په عذابوي او په زور ترې پېسې اخلي او دوی مجبور دي چې په بېلابېلو نومونو طالبانو ته پېسې ورکړي.

نوموړي وویل: « حکومت ته خو د سړک پر سر د ترافیکو لپاره یو ځل د ترافیکو د اسنادو د اخیستو پر مهال پېسې ورکړل شوې دي نو بیا د څه پېسې اخلي؟ جالبه یې لا دا چې دا پېسې هېڅ کنټرول او د ثبت کوم ځانګړی میکانیزم نه لري، هېڅوک نه پوهیږي چې دا پېسې څوک اخلي؟ د چا جیب ته ځي؟ حساب کتاب یې شته او که نه؟»

حاجي نقیب زیاتوي چې له تورخم څخه تر کابل پورې هره لویه لارۍ شپږ ځایه پېسې ورکوي، چې د جمهوریت پر مهال دوی یوازې دوه ځایه قانوني پېسې ورکولې.

دا لومړی ځل نه دی چې د سړک پر سر د طالبانو له باج اخیستنې موټرچلوونکو شکایت کړی، له دې وړاندې د کابل ـ کندهار لویې لارې ځینو موټر چلوونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې د سړک جوړونې، ټرانسپورټ او حق‌العبور ترڅنګ په بېلابېلو نومونو ترې څو ځایه پیسې اخېستل کېږي.

همدا راز شمال ته تلونکو او راتلونکو موټر چلوونکو هم په سالنګ کې د طالبانو له خوا له موټر چلوونکو څخه د باج له اخیستنې شکایت کړی و.

سمپل له افغانستان انټرنېشنل سره په مرکه کې ویلي، چې د طالبانو په استخباراتو کې یوه ځانګړې څانګه جوړه شوې چې له وسله والو او ترهګرو ډلو سره تماس ونیسي.

په روسیه کې د ایران د معاصرو مطالعاتو د مرکز مشر رجب صفروف ویلي، چې روسیه د افغانستان د وضعیت په اړه ډېره اندېښمنه ​​ده.

هغه زیاته کړه، طالبان نه یوازې دا چې له ترهګرو ډلو سره د مقابلې توان نه لري، بلکې په ځینو مواردو کې یې د دغو ډلو د فعالیت په اړه بې پروايي کړې او یا یې هم ورسره همکاري کړې ده.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د دوشنبې په ورځ د روسیې د ملي امنیت شورا منشي سرګي شویګو د یو لوړ پوړي دولتي پلاوي په مشرۍ کابل ته سفر وکړ او له طالب چارواکو سره یې وکتل. نوموړی په تیرو دریو کلونو کې د روسیې تر ټولو لوړ پوړی چارواکی دی چې افغانستان ته سفر کوي.

دفاعي او امنیتي همکاري

له روسي پلاوي سره تر لیدنې وروسته طالب چارواکو په خپلو رسمي اعلامیو کې پر ترانزیتي-اقتصادي مسایلو زیات ټینګار کړی دی. د طالبانو د مرستیالانو او د دفاع او کورنیو چارو وزیرانو په څرګندونو کې پر امنیتي او دفاعي مسایلو خبرې نه دي شوي.

خو مایکل سمپل په دې باور دی چې دغه سفر په اصل کې پر دفاعي او امنیتي مسلو ډیر تمرکز درلود.

هغه وویل: “روسیه له ترهګرۍ سره د مبارزې لپاره طالبان تمویلوي، خو په حقیقت کې له ترهګرو ډلو سره د اړیکو د پراختیا لپاره د طالبانو په استخباراتو کې یوه ځانګړې څانګه جوړه شوې ده.” هغه وايي: "ترهګر د طالبانو په مېلمستونونو کې اوسېږي او له دې ډلې څخه تنخوا ترلاسه کوي."

نوموړي دغه حالت د ټولو لپاره یوه ناورین وباله او ویې ویل، چې امریکا، روسیه او ایران له دې مسلې خبر دي.

طالبان او له ترهګرو ډلو ګټه پورته کول

سمپل زیاته کړه، چې طالبان د ترهګرو ډلو له شتون څخه د سیمې له هېوادونو سره د خپلو اړیکو په ګټه کار اخلي.

په افغانستان کې د اروپايي ټولنې پخواني استازي هم دې موضوع ته په اشارې سره وويل، چې په تېرو درېيو لسيزو کې بېلابېلو هېوادونو هڅه کړې، چې له طالبانو ګټه پورته کړي، خو تر اوسه نه دي بريالي شوي.

صفروف هم د سمپل څرګندونې تایید کړي او ویلي یې دي، چې طالبان له ترهګرو ډلو څخه د سیمې پر هیوادونو د فشار راوړلو لپاره کار اخلي ترڅو دغه هیوادونه وښيي چې دوی د طالبانو مرستې ته اړتیا لري.

په افغانستان کې د روسیې د حضور زیاتوالی

صفروف زیاته کړه، چې روسیه غواړي په افغانستان کې حضور ولري تر څو له افغانستان څخه د ګواښونو مخه ونیول شي. نوموړي دا هم ویلي، چې روسیه غواړي افغانستان د خپل سیاست په محور کې راولي.

صفروف وویل، چې په دې سفر سره روسیې لویدیځ ته دا پیغام ورساوه چې د اوکراین جګړې نه یوازې په نړۍوالو چارو کې د دغه هېواد نفوذ او دریځ کم کړی، بلکې د افغانستان په ګډون په نړۍوالو ډګرونو کې یې حضور او نفوذ زیات کړی دی.

هغه زیاته کړه: “روسیه به په هیڅ صورت امریکا او ناټو ته اجازه ورنکړي چې افغانستان ته ورشي او د دغه هیواد مدیریت په لاس کې واخلي.”

د منځنۍ اسیا دغه لوړپوړی کارپوه هم وايي، که روسیه په افغانستان کې نه وي، نور قدرتونه کولای شي له دغه هېواده په سیمه کې د ننګونو د رامنځته کولو لپاره کار واخلي. هغه زیاته کړه، چې افغانستان یو پراخ هېواد دی او په دغه هېواد کې د وضعیت کنټرول به ډېر ستونزمن وي.

د یو ټول شموله حکومت جوړول

د صفروف په وینا، مسکو په دې باور دی چې په واک کې د طالبانو د مخالفینو له شتون پرته د افغانستان امنیت او ثبات نه شي تامینیدای.

هغه دا هم وویل، چې د وسله والو طالبانو ګټې باید په پام کې ونیول شي او د هېواد په اداره کې دې ونډه واخلي. دغه روسي کارپوه په دې خواشیني څرګنده کړه چې طالبان د روسیې او نړیوالې ټولنې غوښتنو ته پام نه کوي.

مایکل سمپل دا هم ویلي، چې کابل ته د بهرنیو چارواکو په ځانګړي ډول د لوړ پوړي روسي پلاوي سفر به د طالبانو پر ځان باور پیاوړی کړي او دا ډله به خپلو مخالفینو ته وايي: "موږ هیڅ چیرې نه ځو او دلته دایمي یو."

د هغه په ​​وينا، طالبان له نورو تمه لري، چې د دوی غوښتنې پوره کړي، خو په خپله دې برخه کې نرمښت نه ښيي.

هغه زیاته کړه، چې هیوادونه باید یوه هر اړخیزه ستراتیژي غوره کړي چې جرمي عدالت په کې شامل وي.

د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د ۱۶ ورځني نړۍوال کمپاین له پیل سره سم، ریچارډ بینیټ د دوشنبې په ورځ په یو ویډیويي پیغام کې وویل، چې د طالبانو د امربالمعروف نوی قانون «یو ظالمانه اخلاقي قانون دی چې پر ښځو او نجونو ظلمونه تقویه کوي».

په دغه قانون کې پر ښځو د پراخو بندیزونو سربېره د هغوی غږ هم د «عورت» په توګه تعریف شوی دی. همدارنګه له محرم پرته د ښځو ګرځیدل او په عمومي ټرانسپورټ کې له نارینه وو سره د ښځو یو ځای سفر کول هم منع دي.

د بشري حقونو فعالان وايي، له دې قانون سره په عملي توګه ښځې له عمومي فضا څخه لرې کړل شوې دي.

طالبان ادعا کوي، چې دغه قانون د شریعت پر بنسټ جوړ شوی او نور هېوادونه د افغانستان په کورنیو چارو کې د لاسوهنې حق نه لري.

ریچارډ بینیټ وايي، چې طالبان پر ښځو سربېره د ټولنې پر ټولو برخو ظلم کوي، چې په کې لږکي، بېلابېل کلتوري سابقه لرونکي خلک او ان نارینه هم شامل دي.

هغه د افغانستان د راتلونکي لپاره د سولې او پخلاینې اړتیا ته په اشارې سره ټینګار وکړ، چې د طالبانو په مقابل کې "یوې هر اړخیزې ستراتیژۍ ته اړتیا ده چې جرمي عدالت پکې شامل وي".

د بینیټ په وینا، دا ستراتیژي باید د افغانانو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو په مشوره تنظیم شي.

له اروزګان څخه سرچينو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته د دوشنبې په ورځ وويل، چې د دغه ولایت طالب چارواکو په یو ږغيز پيغام کې له مرسته کوونکو ادارو غوښتي، چې محلي ټولګي په مطلق ډول بندي دي او د فعالیت اجازه نه لري.

افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته سرچينو دغه ږغيز پيغام هم لېږلي، چې په کې د پوهنې چارواکو د دغه ټولګيو بندول د خپلو مشرانو امر بللی.

په پیغام کې د دغه ولایت د بهرنيو موسیسو کارکوونکو ته ویل شوي: «د یونسیف او د موسیساتو همکارانو ته چي د ټولګيو قراردادونه لري، ورته ته وایو، چې د مشرانو د امر له مخي نور هر ډول صنفونه چي د هر چا مربوط دي په مطلق ډول بند دي.»

یونسيف په هغو سيمو کې دغه ټولګي فعاله کړي وو، چې ماشومانو د جنګونو یا نورو ستونزو له امله زده کړو ته لاس رسۍ نه درلود.

په دې پروګرام کې د لومړي ټولګي څخه تر پنځم ټولګۍ پوري د افغانستان د تعليمي نصاب اړوند مضامين تدريسېدل.

دغه ټولګي، چې د اروزګان په ښارونو او ولسواليو کې فعاله وو تر ۵ زره زياتو ماشومانو په کې لومړنۍ زده کړې کولې.

طالبانو تر دې وړاندي په کندهار او هلمند ولایتونو کې هم د یونیسف ادارې له لوري جوړ شوي سلګونه ټولګي بند کړي وو.

طالبان د دغو ټولګيو د تړولو لامل «ارزونه او د اختلافي موضوعاتو حلول» یادوي.

سرچينې وايي، چې طالبانو ځکه په سویلي ولایتونو کې دغه ټولګي بند کړې، چې ماشومانو د مدرسو پر ځای دغو ټولګيو ته د درس لپاره تلل.

د سرچينې په خبره، چې په کندهار او هلمند ولایتونو کې د طالبانو د پوهنې مسولينو د مرسته کوونکو ادارو څخه غوښتي، چې د دغه ټولګيو امکانات دې د دوی ديني مدرسو ته ورکړي که نه د فعاليت اجازه نه ورکوي.

د ترلاسه شوو مالوماتو له مخي، دا مهال د افغانستان په ۳۰ ولایتونو کې نژدې اتلس زره محلي ټولګي شته چې په کې څه باندې ۵۶۶ زره ماشومان چې ډېری یې نجوني دي، لومړنۍ زدکړې کوي.

یوناما ویلي، طالبان باید د ښځو د حقونو او بنسټیزو ازادیو د کمزوري کولو سیستماتیک بهیر ودروي.

د دوشنبې په ورځ (د ليندۍ ۵ مه ) ددې استازولۍ په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې «افغانستان د ښځو پر وړاندې په لوړه کچه له تاوتریخوالي سره مخ دی او دا وضعیت په ټولو برخو کې له ښځو سره د شته تبعیض له امله خراب شوی دی.»

یوناما ټینګار کوي، چې په افغانستان کې د جنسيتي برابرۍ اړوند جوړښتونو د له منځه تلو له امله، له تاوتریخوالي څخه د پاتې کسانو لپاره هراړخیز او باکیفیته خدمتونو ته لاسرسی خورا محدود شوی.

د یوناما مشرې روزا اوتنبایوا وویل، «موږ په افغانستان کې د ښځو او نجونو له اړخه په یوه حساس پړاو کې یو. موږ د عدالت د تامین او د ښځو او نجونو پر وړاندې د تاوتریخوالي د پای ته رسولو لپاره بیړنیو اقداماتو ته اړتیا لرو.»

په افغانستان کې د ښځو لپاره د ملګرو ملتونو د دفتر ځانګړې استازې الیسون ډیویډیان هم په افغانستان کې د ښځو او نجونو د ملاتړ لپاره د نړیوالو هڅو پر زیاتولو ټینګار وکړ.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د استازي دفتر په داسې حال کې په هېواد کې د ښځو او نجونو د وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې، چې افغان معترضو مېرمنو د دغه سازمان پر بې غورۍ نیوکه کړې او وايي، چې نړیوالې ټولنې او یوناما تر اوسه د طالبانو د «بشريت ضد جنايتونو» پر وړاندې کوم جدي او اغېزناک اقدام نه دی کړی.