د طالبانو د رییس الوزرا سیاسي مرستیال د عبدالکبیر پر ګوښه کولو او د کډوالو وزیر په توګه له ګومارنې یوه اونۍ تیریږي، خو د طالبانو دوو سرچینو موږ ته وویل، چې هغه لا هم په سپیدار ماڼۍ کې دی او تراوسه د خپل نوي ماموریت د پیلولو لپاره کډوالو وزارت ته نه دی تللی.
د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده تراوسه د کبیر د ځایناستي په توګه هیڅ کس نه دی معرفي کړی. د طالبانو اداره درې مرستیالان لري چې اداري، اقتصادي او سیاسي برخو ته ځانګړي شوي دي، چې تر دې بدلونونو پورې ازبک توکمه سلام حنفي، پښتون توکمه ملا عبدالغني برادر او مولوي کبیر یې مسئولیت لري. په طالبانو کې د تاجک او هزاره سترو قومونو هیڅ چګپوړی چارواکی نشته او دغه کمبودددې لامل شوی، چې خلک د ریاست الوزرا په رهبري کې د تاجک مرستیال ټاکلو اټکل وکړي.
مولوي کبیر بیا یواځې عادي مرستیال نه و. هغه په هغه وخت کې چې ملا حسن له عامه انظارو ورک شو، د طالبانو د رییس الوزرا د سرپرست په توګه وټاکل شو او عملاً په کابل کې د طالبانو د ادارې لومړی کس و.
تر دا مهاله کډوالو وزارت ته د مولوي کبیر نه تګ چې منځلاری طالب او یوڅه په نړیوالو مسایلو پوه ګڼل کیږي، دا ګومانونه رامنځته کړي، چې هغه د طالبانو حکومت کې د خپل موقف د ټیټېدو له کبله ناراضه دی، خو د طالبانو د حکومت دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې مولوي کبیر د ملا هبتالله نوې پرېکړه منلې او راتلونکې اونۍ به خپل کار د کډوالو وزیر په توګه پیل کړي.
تر هغه وخته د طالبانو امنیتي چارواکي د کډوالو وزارت کې د امنیتي تدابیرو په ټینګولو بوخت دي، چې د داعش د خونړي ځانمرګي برید شاهد و او د کډوالو د پخواني وزیر خلیل حقاني ژوند یې واخیست. دا سرچینې وايي چې د کډوالو چارو وزارت د کارکوونکو په اړه د طالبانو استخباراتي څېړنې لا هم روانې دي او د مولوي کبیر د معرفي کولو پروګرام لپاره اقدامات روان دي. دوی وايي چې د طالبانو ماموران د نوي وزیر له تګ دمخه د ځینو چارواکو ګرځنده تلیفونونه او کمپیوټرونه ګوري.
په دې کې شک نشته چې د طالبانو وزیران، قوماندانان او چارواکي به تر دې دمه د ملا هبت الله له امرونو څخه سرغړونه ونه کړي او حتا که مولوي کبیر د ولسوال په توګه وټاکل شي، هغه به دا امر ومني.
د طالبانو چارواکو په وار وار ویلي چې د دوی د ډلې په حکومت کې بدلونونه عادي دي او دوی لیواله دي چې په هر هغه موقف کې کار وکړي چې هبت الله اخوندزاده یې امر وکړي. دا تمه نه کېږي چې عبدالکبیر به له خپلې نارضایتۍ سره سره له دې قاعدې څخه انحراف وکړي.
د مولوي عبدالکبیر د نارضایتۍ په اړه ګونګسې هغه مهال ډېرې شوې چې د پکتیا او د افغانستان د ختیز طالبانو د خلیل حقاني زوی احمد حقاني د هغه له ناڅاپي وژنې وروسته د هغه د پلار ځایناستی وټاکه. په تصادفي توګه، یو له هغو کسانو چې د احمد حقاني پر سر یې د ځای ناستی توب لونګۍ کېښوده، پخپله مولوي کبیر و. که څه هم طالبانو وروسته هڅه وکړه چې دا کار د قومي مشرۍ په دود وګڼي ، خو کډوالو وزارت ته د تګ په اړه د مولوي کبیر زړه نازړه توب بې معنا نه دی.
عبدالکبیر، چې پخوا د طالبانو د لومړي وزیر مرستیال و، ناڅاپه د ملا هبت الله له نظره ولوېد او د طالبانو د مجلس له مشرۍ را کوز شو. دا اقدام ښیي چې د طالبانو د مشر هبت الله پلانونه او کړنې د وړاندوینې وړ نه دي.
د سیاست او حکومت په نړۍ کې د یو سیاستوال لپاره د مرستیال صدراعظم مقام له لاسه ورکول او په ټیټ مقام کې ټاکل کیدل یوه سیاسي سزا ګڼل کیږي. دا بدلون ښيي چې د هغه له فعالیت څخه نارضایتۍ شته یا سیاسي اختلافات د هغه د لرې کولو لامل شوي دي. خو د طالبانو اداره له دې سیاسي نړۍ څخه د بل هر څه په څیر متفاوته ده.
د طالبانو انحصاري او تړلي ماهیت او د معلوماتو نه خپراوي ته په پام، د عبدالکبیر یا کوم بل چارواکي د ګوښه کولو پر لاملونو پوهیدل ګران دي. خو داسې ښکاري چې د طالبانو دغه پټ مشر د هغو لوړ پوړو چارواکو د لرې کولو لپاره قوي لېوالتیا لري چې د هغه پالیسۍ په دقت سره نه تعقیبوي. یو دلیل یې دا دی چې هبت الله د خپلې شاوخوا خلکو له ځواکمنېدو سره علاقه نه لري. له بهرنیو استازو سره د مولوي کبیر خبرې اترې او د عکس نه اخیستلو پر وړاندې مقاومت د ملا هبت الله له سختې پالیسۍ سره سمون نه لري.
د ریاست الوزرا د سیاسي مرستیال په توګه د خپلې دندې په جریان کې عبدالکبیر په دوامداره توګه له قومي او مذهبي ډلو سره ولیدل او هڅه یې وکړه چې د طالبانو د رژیم یو "ټول شموله" انځور وړاندې کړي.
تجربو ښودلې ده چې د طالبانو په څېر دیکتاتورو رژیمونو کې د مشرتابه په لیکو کې د خپلو تر لاس لاندې کسانو په تړاو شک او بدبیني ډیره عامه ده، په ځانګړې توګه د رژیم د مشر پر وړاندې او هغه حرکتونه چې د ځواک ښودلو، بسیج، ملګرتیاپالنې یا عامه شهرت ترلاسه کولو د هڅو په توګه لیدل کیږي.
له بلې خوا، که څه هم ملا هبت الله د خلکو له نظره پټ دی، د سپیدار ماڼۍ مولوي کبیر خپل کارځای د غیر کندهاریانو په مرکز بدل کړی و، چې د دې ډلې داخلي شخړو او سیالیو ته په پام کولی شي د واک نوې اړیکې رابرسېره کړي او هبت الله وننګوي.
د رییس الوزرا نوی کفیل
اوس، داسې ښکاري چې د عبدالکبیر کیسه پای ته رسیدلې او هغه به د کډوالو د وزیر په توګه خپل کار پیل کړي، خو اصلي پوښتنه دا ده چې څوک به یې ځای ناستی شي؟ ایا ملا هیت الله، که په ظاهره هم وي، هڅه به وکړي چې د یوه غیر پښتون مرستیال په راوستلو سره د طالبانو سیاسي مشرتابه پراخه کړي، یا برعکس پر خپله حلقه به د تمرکز له لارې چې د کندهار طالبان پکې شامل دي، واک نورهم په ځان متمرکز او د طالبانو نورې څانګې کمزورې کړي؟
د عبدالکبیر د ځایناستي د ټاکلو په اړه څو سناریوګانې دي: لومړۍ سناریو دا ده چې که ملا هبت الله د ختیزې سیمې او د حقاني شبکې د نفوذ له ساحې څخه د عبدالکبیر ځایناستی وټاکي، نو احتمال لري چې محمد نبي عمري په نظر کې ونیسي چې د جلال الدین حقاني نږدې کس و. د حقاني شبکې یو شمېر پلویانو د انس حقاني نوم هم یاد کړی، خو احتمال یې ډېر کم ښکاري.
د سراج الدین له سرخوږه د ځان ژغورنې لپاره د هغه انتخاب هم احتمال لري. سراج الدین حقاني د طالبانو د مشر د مرستیال په توګه د خدمت کولو تاریخ هم لري. د طالبانو مشر له ډېرې مودې راهیسې له کورنیو چارو وزارت څخه د سراج الدین حقاني د لرې کولو لپاره د یوې لارې په لټه کې دی، ځکه په کورنیو چارو وزارت کې د هغه شتون د ملا هبت الله او د کندهار سیمې لپاره یو ګواښ ګڼل کیږي. سراج حقاني پخپله له دې مسالې خبر دی او ښايي ونه غواړي چې خپل حساس امنیتي مقام د مرستیال لومړي وزیر په مقام بدل کړي. حقاني په وروستیو میاشتو کې په دوامداره توګه د طالبانو پر مشر په غیر مستقیم ډول نیوکې کړې دي.
بل نوماند ندامحمد ندیم دی، چې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر دی. هغه په کابل کې ملا هبت الله ته نږدې او باوري کس ګڼل کیږي. ندیم خپل کار په ننګرهار ولایت کې پیل کړ او بیا د کابل د والي په توګه وټاکل شو او اوس د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر دی. ندیم د ملا هبت الله د فکر لاره تعقیبوي او په وار وار یې د هبت الله د پالیسیو دفاع کړې او د خپل مشر د امرونو پر منتقدینو یې سختې نیوکې کړې دي. له بهرنیو ډیپلوماتانو سره د اړیکو په برخه کې د سیاسي مرستیال په توګه د هغه درلودل به د ملا هیبت الله اخوندزاده له نظریاتو سره مرسته وکړي. ځینو سرچینو د عبدالکبیر د ځای ناستي لپاره د ممکنه نوماندانو په توګه د طالبانو د پوهنې وزیر حبیب الله آغا او د طالبانو د علماوو شورا غړی اختر محمد زعفراني هم یاد کړي دي، خو هغوی په سیاسي برخه کې کافي تجربه نه لري او په دې پوست کې کار کول به ورته راحت نه وي.
په عین حال کې، د تاجک مرستیال چانس باید له پامه ونه غورځول شي. د تاجکانو په ګډون ډېر بې اغېزې اشخاص شته چې د طالبانو ادارې ته د سمبولیکو مرستیالانو په توګه کار کولی شي. په دې کې د فرامینو د تعقیب او نظارت د لوی رییس مولوي شمس الدین نوم هم یادېدای شي، خو د هزاره وو له منځه د مرستیال ټاکلو چانس د دوی د مذهبي توپیرونو له امله خورا کم دی.
خو په پای کې، د ملا هبت الله اخوندزاده د نظرونو تحلیل دومره اسانه نه دی. دا احتمال هم شته، چې د طالبانو مشر دغه پوسټ بیخي له منځه یوسي. ظاهرا، کندهار پریکړه کوي چې څوک د طالبانو په رژیم کې تر ټولو مهم سیاسي مقام ته وټاکي او دا پریکړه به په کابل کې د هیچا په مشوره نه کیږي.
هیچا ونه پوښتل چې دا کیسه له کومه ځایه راپیل شوې ده؟ هیچا په دې بحث ونه کړ، چې پخپله کوربه (پاکستان) په دې کې څه او څومره ونډه لرله او څنګه یې د افغانستان او ټولې لرو بر افغانمېشتې جغرافیې د نجونو او هلکانو د عصري زدکړو په استخباراتي او پوځي امکاناتو بندې کړې؟ له دې کیسې یې نن و سبا پنځوس کاله تیریږي. په دې غونډه کې چا هم ونه ویل چې پاکستان څنګه د مذهبي توندلارۍ د روزلو له برکته په اټومي ځواک بدل شو؟ او تر نن پورې مذهبي توندلاري د پاکستان لپاره د ګټې وټې تر ټولو لویه وسیله ده.
اصلي کیسه دا وه، چې ښکېلاکي واکمنیو ته د زبېښاکي بشرپوهې یوه زړه سپارښتنه په ښکېل کړای شویو زمکو او هېوادونو کې د خپلواکۍ غوښتنې د ځپلو لپاره توندلارۍ ته لمن وهل وو، چې په مرسته یې خلک په خپلمنځي شخړو کې ښکېل کړي. قومي، طبقاتي، مذهبي او نورې شخړې یې پېښولې. له هندوستان څخه رانېولې تر منځني ختيځ پورې د ویښتیا او روښانتیا د غورځنګونو تر سرراپورته کولو روسته دوی د ملتپالو جریانونو ځواکموندنې ووېرول. دوی لیدل، چې د ملتپالنې اور د یوه خپلواکيغوښتونکي ځواک په توګه په چټکۍ سره خپرېده. تر دې روسته چې په ۱۹۱۹ کې افغانستان خپلواکي ترلاسه کړه، دغه کوشنی هېواد د سیمې د مسلمانانو او خپلواکيغوښتونکیو د پام وړ وګرځېد. هندوستاني خپلواکيغوښتونکیو خپل جلاوطنه دولت په کابل کې جوړ کړ او د عثماني خلافت ارمانجنو اعلیحضرت امان الله شاه غازي ته په افغانستان کې د اسلامي خلافت د بیا ژوندي کولو سترګې راواړولې. انګریزانو چې دا ځواک لا وخته پېژانده لوی افغان ملت یې د ډیورند کرغېړنې کرښې په وسیله وارله مخه لا ویشلی و. له همدې ځایه یې د دې کرښې دواړو غاړو ته د پرتو افغانانو ترمنځ د ملتپالنې د روحیې او مدني ویښتیا و روښانتیا له خپرېدو څخه غوني زېږه شول او د دغو مختګونو مخه یې ډب کړه.
هغه مهال انګریزانو افغان ملتپالنه په مذهبي توندلارۍ او شخړو ځپل او د روستهپاتې ساتلو لپاره له ښوونځي، رسنیو او مختګ راوستونکیو اقتصادي - ټولنیزو اصلاحاتو مخنیوی کاوه. افغانان باید په ارتجاعي توګه بېرته د ډبرپېر زمانې ژوند و فکر ته ورستانه شوي وای. تکفیر او تکفیري زهاد و شیوخ د دوی لپاره تر ټولو غوره وسله ښکارېده او د واک و ځواک تږې تیاره مرتجعین یې لښکر ګاڼه، په دې توګه یې په دغو دوو قوتونو اماني نهضت، مشروطیت او سمونغوښتونکی خوځښت ګردسره ناکام کړل.
د شوروي په سر راپورته کولو، چې نړۍ دوهقطبي شوه او پانګوالې نړۍ په دغه نوي سیال پسې راواخیسته نو د سړې جګړې تر ټولو لویه وسله و وسیله هم مذهبي توندلاري شوه، په تېره بیا چې معتقدو او اسلامي ټولنو لیدل، چې کومونیستي شوروي وچه کلکه ماتریالیستي نظریه خپروي.
د برېژینسکي – کارتر دکترینو پر افغانستان تمرکز وکړ او شوروي هم چې مخ په سهیل را څښېده په دې تلک کې ګیر شوه. شوروي وپرځېده. نړۍ بېرته یوقطبي شوه، خو د سړې جګړې پاتې شوني تر اټومي فضلاتو ډېر ګواښمن او وژونکي لا په سیمه کې پاتې وو. د افغان وسلهوالو ډلو تر څنګ زرګونه عرب، پنجابي، چین و چیچني و نور نړیوال جنګیالي. له القاعدې رانیولې تر داعش پورې څرمنبدلوونکي سازمانونه چې په ګڼو نظریاتي – فقهي اختلافاتو کې سره ښکېل او یو بل ته لاس په ماشه ناست وو. امریکا ولاړه او دا ډلې یې دلته په افغانستان او تر ډیورند کرښې پوره غاړه افغانمېشته خاوره کې پرېښودې.
دا ډلې دلته وې او انګریز -امریکايي کړیو یې په اړه دوه ډوله فکر کاوه، لومړی دا چې په خپلومنځونو کې یې دومره سره وجنګوي چې لویدیځ ته د یوه ګواښ په توګه له منځه ولاړې شي، د دوی د جګړو لپاره وړیا جغرافیه هم افغانستان، پښتونمېشته سیمې، د منځنۍ اسیا څنډې، سینکیانګ و منځنی ختیځ و ټاکل شو. دویمه نظریه دا وه، چې نړۍ به یو قطبي پاتې نهشي. چین، روسیه، هیند، شمالي کوریا و ځینې سیمهییز پراختیا غوښتونکي لکه ایران و تورکیه لا پاتې دي او ښايي هریو د اقتصادي امکاناتو په موندلو سرراپورته کړي او یو ځل بیا به لویدیزو پانګوالو ته اړتیا پېښه شي، چې خپل دغه زاړه یاران د نویو سیالانو په وړاندې وکاروي. دا ډلې د دوی لپاره د منځني ختیځ په زړو شخړو کې هم پکارېدل، د اسرائیلو او عربو ترمنځ له شخړې څخه راوتي تېل هسې هم لویدیځ ته روان و او د دغو تېلو د راایستلو لپاه دایمي شخړه په کار وه او مذهبي توندلاري اورپکي د دې شخړې یوه لوري ته تومنه ورکوله. د مذهبي توندلاري ګټه لویدیځ او هغو سیمهییزو هېوادونو ته رسېده، چې د دوی په روزنه، پالنه، وسلوال کولو او لوبولو بوخت و، خو قربانیان یې افغانان او افغانستان وو.پاکستان او پوځي استبلېشمېنټ یې په نړیوال کچ د دغو ډلو د روزنې و پالنې و لوبولو کاروبار په ټېکه اخیستی و. پاکستان دغه ټېکه په ۱۹۷۰ لسیزه کې واخیسته او په ۱۹۹۰ کې یې له برکته په اټومي هېواد بدل شو. د مذهبي توندلارو ډلو کاروبار یوازې د پاکستان لپاره نغده ګټه نه راوړله، بلکې خپل دوه ګاونډي سیالان (هند و افغانستان) یې هم پرې داړل و ډارول.
پاکستان د هند دوښمن و او په کشمیر کې یې ورسره پوځي شخړه لرله، هندوستان چې په سیمه کې تر ټولو چټکه اقتصادي وده لرله نهغوښتل له پاکستان سره په مخامخ جګړه کې د خپلې اقتصادي ودې بهیر ته زیان ورسوي، پاکستان د هند له دغه ستراتيژيک زغم څخه ګټه کوله او په مذهبي توندلارو اورپکو یې ناامني ورپېښوله. له بلې خوا یې د همدې ډلو په مرسته د افغانستان په لور د فارورډ پالیسي او څښنده نیواک بهیر پرمخ بیوه. په پاکستان کې د سړې جګړې د دوران یوه داسې لویه زېربنا پاتې وه، چې تر لسیزو پورې یې پرې خپل دواړه ګاونډي ګواښلی شو، شپېته زره مدرسې د هغو له پوځي و استخباراتي مدیریت سره، په زرګونه عربي معهدونه، پرېمانه وسلې او روزل شوي اورپکي، بېڅښتنه پښتونمېشته جغرافیه چې که یې هستوګن هرڅومره وژل شوي وای څوک یې د پوښتنې نه وو او پاکستاني واکمنو یې پروا نه لرله، په تېره بیا چې کتل یې دغه نالوستي، له عصري و ښاري ژونده لرې ساتل شوي، ریښتیني، مومن او ساده ولسونه ډېر ژر د استخبارتي زهادو او شیوخو تر دم او چُف لاندې مذهبي توندلارۍ ته ورښویېدلای شي. پاکستان مذهبي توندلاري د ټولو افغانانو د ملتپال تفکر په وړاندې هم جنګوله، ځکه پاکستان د هندوستان له اټومي ځواک څخه دومره نهوېرېده، لکه په لرو بر کې له افغان ملتپاله تفکر څخه چې ویرېده.
تر ډيورند هاغاړه پښتنو هيڅکله خپل پلرنی ټاټوبی افغانستان هېر نهکړ او تل یې د لوی افغانستان په غېږکې ژوند د ځانژغورنې روستۍ چاره ګڼله. د « لرو بر یو افغان!» تفکر په وړاندې د پاکستان په لاس کې تر ټولو خونړۍ وسله و وسیله همدا مذهبي توندلاري اورپکي ول، په تېره بیا چې دوی یې سره ګډ کړي او په قبایلي سیمو کې مېشت کړي وو. تر روزل شویو افغانانو هاخوا په دوی کې پنجابیان، عربان، د چین اورپکي ، چیچنایان، د منځنۍ اسیا اسلامي ډلې ان د میانمار، اندونیزیا او نورو اسلامي هېوادونو راتښتېدلي وسلهوال هم په کې وو. د دوی کار له دې ځایه راپيلېده، چې په اول سر کې افغان ملتپالان تکفیر کړي، د ښځو په زدکړو بندیز ولګوي، ځکه د دوی په اند روښانې و پوهې مېرمنې ځانمرګي نهزیږوي،د ښوونځیو او پوهنځیومخه باید ونیول شي، د پښتنو تر منځ باید عصري زدکړې له کفر سره برابرې معرفي شي، ښوونځي یې وروسیزل شي او پرځای یې استخباراتي مدرسې جوړې شي، دا کیسه ښه په کش کې روانه ده. پنجاب د بېخبره و نالوستو پښتنو اقتصادي و اینرژیتکي سرچینې وړیا لوټلای شوې. د «ټ ټوپک» او «م مجاهد» و (ش شهید» نصاب خو لا پخوا پلی شوی و.
د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر تر یوولسمې پېښې روسته یو ځل بیا د پاکستان غوا لنګه شوه او د ترهګرۍ په وړاندې د جګړې سیمهییزه ټېکه یې واخیسته. په مهارت یې د جګړې اور د پښتونمېشته سیمې په خلکو بل وساته او پخپله یې پوځي وړاندې راتلل پیل کړل، چې دا کیسه تر نن پورې روانه ده.
نه د پاکستاني تالیبانو TTP جگړه د پاکستان په وړاندې ریښتینې ده او نه هم لاتراوسه مذهبي توندلاري د پاکستان لپاره کوم ګواښ دی. تر هغو چې په همدې پاکستاني مدرسو کې د روزل شویو شیوخو له خوا په افغانستان کې د نجونو ښوونځي تړلي وي، ترهغو پورې په اسلامآباد کې د داسې نړیوالو غونډو جوړول د تاریخ طنز او یوه سیاسي ټوکه ده. دا هرڅه مدیریت کیږي. ترهغو چې د دې جګړو قربانیان یوازې پښتانه و بلوڅان دي دا جګړه له پاکستان سره نه ده، بلکې مذهبي توندلاري او له هغې سره زرګري شخړې د پاکستان لپاره پوځي امکان برابر کړی، چې افغانستان د خپلو روزل شویو اورپکو له خوا کنترول کړي او تر ډيورند پورې غاړه افغاني زمکې تر پوځي څښنده نیواک لاندې راولي او بالاخره خپل ستراتيژيک عمق او د فاوروډ پالیسۍ روستي هدف ته ځان ورسوي.
مذهبي توندلاري لاتراوسه د افغان ملتپالنې د ځپلو لپاره یوازینۍ وسله و وسیله ده. پاکستان له خپل پلندر انګریز څخه دا چل ډېر ښه زده کړی، چې څنګه دغه تکفیري وسله د ملتپالو په وړاندې وکاروي.
پرون د ۲۰۲۵ کال د جنوري په ۱۳مه پاکستاني پوځمشر عاصم منیر د پېښور عسکرکوټ (قول اردو) ته تللی، چې په پښتونخوا کې د پوځي عملیاتو د پیل په اړه له ځايي واکمنو سره خبرې وکړي. په دې ناستو کې څه پخواني پښتانه سیاستوال هم لیدل شوي دي، داسې ښکاري چې د روزل شویو مذهبي توندلارو په وړاندې د زرګري جګړې د حاصل ټولولو فصل رانږدې دی او هغه تالیبي تخمونه یې چې کرلي وو، اوس یې د رېبلو وخت دی.
که پاکستاني پوځ ظاهراً د TTP په وړاندې دا عملیات پیل کړي، نو د فارورډ پالیسي له مخې به د پاکستاني پوځ شوبلې پر ډیورند کرښه ودریږي او افغانستان به یې ترمخامخ ګواښ لاندې راشي. په پښتنو کې به ملتپال پاڅونونه وځپي،ملي مشران خو هسې هم نیم زنداني او څه یې د ځانمرګیو تر ګواښ لاندې چوپتیا ته اړ کړای شوي دي. پاکستان په دې باور لري، چې تر کاراخیستنې روسته مذهبي توندلاري مدیریت کولای شي، ځکه همدوی جوړ کړي او رالوی کړي دي، خو د افغاني ملتپالنې په وړاندې پرته له دې چې د همدې افراطي پردیو نړیوالو ډلو څخه ګټه پورته کړي، مخامخ یې ځپلی نهشي. د پښتنو سیمې په چټکۍ سره له خپلو اصلي هستوګنو تشیږي. د ګلبهادر ډله له ګازډبو څخه نوي توغندي جوړوي، چې خورا ویجاړوونکي دي. د شمالي وزیرستان د میرعلي تحصیل حیدرخېل، د جنوبي وزیرستان د مکین د دشکې او نورو سیمو خلک له خپلو کورونو وشړل شول. کورمه محاصره ده او وږي تږي هستوګن یې له خپلې سیمې څخه د ژوندي وتلو لاره لټوي. توري او بنګښ ماشومان وږي و بې اسرې دي پخوا یې په مخ د پکتیا لاره خلاصه وه اوس یې هغه هم ورتړلې ده، د دوی د محاصرې موده تر سلو ورځو واوښته. د خلکو تر شړلو سمدستي روسته د القاعدې او داعش ډلې د ولس ځای نیسي، پاکستان ته د القاعدې او داعش ځینې جنګیالي له سوریې څخه نوي رارسېدلي دي. سیمه له ځايي مُلکي خلکو په لوی لاس تشیږي او یوه نوي پوځي کړکېچ ته لاره هواريږي. دا ټول له ورایه څرګندوي، چې مذهبي اورپکي لا تر اوسه هم د پاکستاني پوځ لپاره یوه وسیله ده، نه ګواښ! او د ترهګري خطر، چې د دوی له خوا ډنډوره شوې او د نړۍ غوږونه یې پرې کاڼه کړي دي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د ډیورند فرضې کرښې په هکله بحث او نظر:
په حقوقي او قانوني لحاظ، افواهات، تاویلې او ما ویلې او د هیئتونو ترمنځ کتنې هیڅ وخت تاریخي سند کیدلی نه شي.
تاریخي سند هغه دی چې مشروعو حاکمانو د روښانه پروسې له لارې له زور او جبر پرته امضا کړی وي.
ډیر داسې سندونه هم شته چې د یو هیواد وروستیو حاکمانو د پخوانيو حاکمانو پریکړې او سندونه لغو کړي دي ځکه هغه سندونه د هغه هیواد له ګټو سره په تضاد کې وو.
د ویانا د ۱۹۶۹ کنوانسیون پر اساس، هر یو قرارداد تر خاصو شرایطو لاندې لغو کیدلی شي. یومهم دلیل یې غیر عالادنه توب، جبر او زور دی.
د تاریخي سندونو د لغو کیدو بیلګې د بشریت په تاریخ کې زیاتې دي. جرمنیانو له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د ۱۹۳۹زکال د سپتمبر په لومړۍ نیټه د ورسای تړون لغو اعلان کړ ځکه له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته دغه تړون پر جرمنیانو په زوره منل شوی و. په هغه تړون کې پر جرمنیانو سخت شرایط لکه د پوځ محدودیت، ځمکنۍ بایلنې او د جګړې زیانونو تاوان ورکول منل شوي و. د ګندمک او د ډیورند معاهدو لغو کول هم په هغو سندونو کې راځي، چې د افغانستان حکومتونو، اکثریت ولس او هم د لرې پښتونخوا ولسونو پرې اعتراض درلود او نه یې مني.
د پاکستان له جوړیدو وروسته د افغانستان هیڅ حکومت که هغه شوروي پلوه و، که امریکا یا غرب پلوه و او یا لکه مجاهدین او طالبان پاکستان پلوه وو، د ډیورند فرضې کرښه یې په رسمیت نه ده پيژندلې. په دې هکله د فیسبوک تاویلې وما ویلې او یا د یو څو کسو خبرې او نظر سند کیدلی نه شي.
لومړی ډیورند سند په زور منل شوی او د ولس اراده پکې شریکه نه وه. په دې بحث هم نه کوو چې ایا امیر عبدالرحمن خان دا سند امضا کړی او که نه دی ځکه د هغه امضا د ډیورند په سند کې نشته.
بل دا چې په حقوقي مسایلو کې دوه منل شوې اصطلاح ګانې دي چې یو ته ډیفکتو De facto او بل ته دیجور De jure وایي. دیفکتو دا معنا لري چې ته د یو چا پر کور یا ځمکه قبصه لرې، هلته موجود یې خو دیجور یا حقوقي بڼه نه لرې ځکه ته د دغې ځمکې او کور مالک نه یې او دا ځمکه تا په زور نیولې ده. یا یو څوک کور چاته په کرایه ورکوي خو کرایه دار بیا وایي چې زه د کور قبضه لرم نو دا کور زما شو. دا کور د کرایه دار نه دی بلکې د هغه چا دی چې حقوقي مالکیت لري.
د ډیورند فرضې کرښه، تورخم، چمن، غلام خان او نوربندرونه ډیفکتو شتون لري خو د افغانانو لپاره دیجور یا حقوقي ارزښت نه لري ځکه د افغانستان حکومتونو دغه کرښه په رسمیت نه ده پیژندلې. اغزن تارونه، د برلین غوندې دیوالونه یا د اسراییل غوندې له غزې سره دیوال جوړونه د دې معنا نه لري چې دغه خاوره دې د یو چا ملکیت شي ځکه دلته د زور مساله ده نه د خوښې او اختیار.
دا مهمه نه ده چې نړیوال ډیورند کرښه مني او که نه ځکه د شخړې خواوې افغانستان او پاکستان دي. د افغانستان او پاکستان د حکومتونو ترمنځ پر دغه کرښه توافق لا نشته دی. ډیرې شخړې په پیړیو موجودې وي خو تر څو چې دواړې خواوې په خپلو منځو کې د یو منل شوي میکانیزم له لارې توافق ونه کړي، هغه شخړه لاینحله پاتې وي. د ډیوریند فرضي کرښه د افغانستان او پاکستان تر منځ د یوې شخړې په توګه لاینحله پرته ده. پاکستان همداسې ادعا د کشمیر په هکله له هندوستان سره لري.
خلاصه د ډیورند کرښې په هکله تاریخپوه پوهاند ډاکتر محمد حسن کاکړ او د سیاسي علومو استادانو لکه روستار تره کي او نوروهم ډیرې لیکنې کړې دي چې دا کرښه د افغانانو لپاره حقوقي حیثیت نه لري. د ډیورند کرښه د افغانستان د یو قوم، سمت او ژبې مساله نه ده بلکې دا ملي مساله ده او د افغانستان ملت به پر دې مساله نهایي پریکړه کوي. دلته خبره د افغانانو ده نه د هغه کسانو چې افغانستان او د افغان کلمه نه مني.
که بحث دا وي چې دا شخړه څنګه حل شي، دا سمه ده ځکه دا شخړه د افغانستان او پاکستان د ولسونو په ګټه نه ده خو ( لویه خو) دا شخړه هغه وخت حل کیدلی شي چې په افغانستان کې قوي او ولسواکه حکومت حاکم وي او د یوې روښانه پروسې له لارې پر در مساله بحثونه وشي او د حل لار ورته پیدا شي. د حل لار هم په یوه مرحله کې نه شي پیدا کیدلی بلکې په څو مرحلو کې پیدا کیدلی شي.
زما په اند په لومړۍ مرحله کې دا مهمه ده چې په افغانستان کې ثبات رامنځته شي او د ثبات په نتیجه کې قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام موجود شي.
دویمه مرحله کې پاکستان په خپله پالیسې کې تغییر راوړي چې غیر دولتې مسلحې ډلې به د بهرنۍ پالیسي یا ستراتیژیک عمق د پالیسې پر اساس د افغانستان پر ضد نه کاروي څو اعتماد جوړونه رامنځته شي.
په درېیمه مرحله کې، د ډیورند کرښې په امتداد کې اقتصادي فرصتونه، ازاد تګ او راتګ رامنځته شي چې د خلکواقتصاد ښه شي لکه اروپا چې بیا د سرحد اهمیت راټیت شي. کله چې دا سیمې په اقتصادي لحاظ وتړل شوې نو بیا بحث کیدلې شي.
څلورم، د ډیورند فرضې کرښې په امتداد کې د حل لپاره له خپل وخت او زمان سره داسې یو قوي مشر لکه محمد موسی شفیق ته اړتیا ده چې د هلمند د اوبو مساله یې د ایران سره حل کړه. هغه وخت په موسی شفیق ډیر اعتراضونه چپیانو کول خو نن هغه تړون بهترین تړون و. زما په اند، داسې یو تړون له پاکستان سره هم په اوږده مهال کې په کار دی.
ولې مرحله یي حل ته اړتیا؟ ځکه ځینې دا فکر کوي چې که ډیورند کرښه له پاکستان سره ومنل شي نو د پاکستان دښمني به له افغانستان سره ختمه شي. دا ځوانان د مسایلو له عمق نه خبر نه دي. د ډاکتر اشرف غني له جمهور رئيس کیدو نه د مخه یو ځل د افغانستان، پاکستان او هند تر منځ غیر رسمي، ټرک ټو Track-II مجلس په لوړه کچه په استانبول کې و چې په دغه مجلس کې علي احمد جلالي، امرالله صالح، ډاکترعمر زاخیلوال، احسان ضیا، شکریه بارکزۍ او ما برخه درلوده. لست مې ټول په یاد نه دی خو یاد داشتونو کې یې لرم چې یو کس دوه نور هم وو.
هندیانو دا مساله مطرح کړه چې د افغانستان او پاکستان تر منځ اختلاف په څه کې دی؟
ما ورته وویل چې درې مسالې د دواړو هیوادونو ترمنځ د ثبات لپاره مهمې دي چې یوه یې د ډیورند مساله ده، دویمه یې مرکزي او جنوبي اسیا ته د تجارتي مالونو د تګ او راتګ مساله ده او بله د اوبو مساله ده. دا دریواړه مسایل ترهغه پورې حل کیدلی نشي چې په افغانستان کې ثبات، قانونمند او مشروع حکومت نه وي. کله چې ثبات رامنځته شي، بیا یو قانوني، ولسواکه او باثباته حکومت کولی شي چې د یوې روښانه او شفافې پروسې له لارې له پاکستان سره د دغو مسایلو په هکله توافق ته ورسیږي.
دا چې پاکستان ولې په افغانستان کې د بې ثباتۍ پلوی دی او د حکومتونو مخالفې ډلې تقویه کوي، په دې موږ هم نه پوهیږو ځکه که دوی د دغو دریواړو مسایلو حل کول غواړي نو باید په افغانستان کې لومړی ثبات او بیا قانونمند، مشروع او ولسواکه حکومت شتون ولري ځکه دا مسایل د ضعیفه حکومتونو او یو څو اشخاصو او سیاسي ډلو له خوا نشي حل کیدلی. خو داسې ښکاري چې پاکستان غواړي د انګریزانو د سیاست غوندې د افغانستان د بهرنۍ پالیسې کنترول په لاس کې ولري. که افغانستان له نړۍ سره روابط ساتي، هم باید د اسلام اباد د لارې وي او که نړۍ غواړي چې د افغانستان سره روابط وساتي، هغه هم باید د اسلام اباد د لارې وي او دا ډول پالیسي د افغانستان هیڅ حکومت ته قابل د قبول نه ده.
د ځینو ځوانانو دا فکر، چې د ډیورند مسالې په منلو سره به هر څه له پاکستان سره حل شي، سم نه دی.هیڅ یو حکومت له پاکستان سره دا نه شي منلی چې داخلي ازادي به لري او بهرني روابط او اقتصادي فعالیتونه به د اسلام اباد له لارې تر سره کوي.
یو مثال تاسې ته راوړم. د دیپلومات رسنۍ په قول، په ۲۰۲۳زکال کې هند پاکستان ته ۶۲۷ میلیونه ډالره صادرات درلودل. همداشان د امریکا متحده ایالاتو د سولې انستیتوت د تحقیق پر اساس، پاکستان په ۲۰۲۳زکال کې ۱.۲ میلیارده ډالره صادرات هند ته درلودل خو پاکستان د واګه بندر له لارې د افغانستان تجارت ته اجازه نه ورکوي او هم هند ته اجازه نه ورکوي چې د دغه بندر له لارې افغانستان ته صادرات ولري. هند او پاکستان په خپلو کې تجارت لري خو افغانستان ته اجازه نه ورکوي چې په دې لار تجارت ولري. دا ولې ځکه چې پاکستان غواړي د افغانستان اقتصادي او سیاسي کنترول په لاس کې ولري او دا د منلو وړ نه ده.
که دا بحث وکړو چې افغانستان د ډیورند کرښې قرباني دی نو په دې پنځو لسیزو کې په میلیونونو افغانان شهیدان، بېکوره او مهاجر شول او افغانستان په هر لحاظ وروسته پاتې شو او دا لړۍ لا اوس هم روانه ده نو هیڅ یو عاقل او بالغ انسان، حکومت او حاکمه ډله به دا کرښه په رسمیت ونه پيژني ځکه له دومره قربانیو وروسته د دې کرښې پیژندل د املوکو په تول د فیسبوک د یو څو کسو په خوله هیڅکله تر سره کیدلی او خرڅیدلی نه شي.
لومړی، پاکستان د انګریزانو د پالیسي په اساس چې تفرقه واچوه او حکومت وکړه، غواړي د افراطیت د مخنیوي په نوم له ځینو هیوادونو نه د تیرو پنځو لسیزو په شان نوې پروژې تر لاسه کړي. پخوانۍ پروژې د افراطیت د تقویه کولو او هم د افراطیت د ځپلو پروژې وې چې ټولې مستندې شوې او کتابونه پرې لیکل شویدي. یعنې پاکستان د افغانستان په ورانولو او جوړولو کې ګټه کړې ده.
خو د تیرو پنځو لسیزو تجربو پر اساس، پاکستان په نړۍ او سیمه کې د پخوا په شان ستراتیژيک دوستان نه لري. له پاکستان سره د ټولو هیوادونو روابط د راکړې ورکړې په اساس دي چې په خاصو شرایطو کې د پاکستان سره مرسته کوي خو دا شرایط د پخوا په څیر نه دي چې امریکا، غرب، چین او عربو سل په سلو کې ټولې پروژې د پاکستان له لارې عملي کولې. هر هیواد که له افغانستان سره کومه پریکړه کوي، یا مثبت او منفی تعامل لکه طالبان یې چې اوس لري، دغه هېوادونه یې له اسلام اباد نه مستقل تر سره کوي. نړۍ او د سیمې هیوادونه مجبور نه دي چې د پخوا په شان هر څه د اسلام اباد له لارې تر سره کړي.
دویم، پاکستان د جنرال ضیاءالحق له وخت نه د افراطي ډلو د جوړولو او کنترول لپاره د بیلابیلو ډلو ایجادول پیل کړل او ضیاء الحق دا تجربه په ۱۹۷۰زکال، په اردن کې د فلسطینیانو د ټکولو په وخت کې چې د تور سپتمبر جګړې(Black September Conflict) په نوم یادیږي، تر لاسه کړې وه. ضیا الحق د فلسطینیانو د ټکولو په جګړه کې د رول په لوبولو سره مشهور او له عربو سره یې روابط جوړ او د پاکستان مشرتوبیې تر لاسه کړ. ضیا الحق د مجاهدینو اووه ګونې او درېګونې ډلې جوړې او یو په بل وټکولې.
درېیم، پاکستان اوس هم د طالبانو په منځ کې ډلې، ګروپونه او اشخاص لري. پاکستان افراطیان په ښو او بدو ویشي. زما په اند د پاکستان نوې لوبه دا ده چې تاجکستان، ازبکستان، چین او روسې ته قناعت ورکړي چې پاکستان به هغه افراطي ډلې چې د دوی د حکومتونو په ضد لکه حزب تحریر، د شرقي اسلامي ترکستان ډله، د ازبکستان اسلامي تحریک او داعش دي، وټکوي او په عوض کې په افغانستان کې د پاکستان رول ومني؛ لکه څنګه یې چې امریکا ته د طالبانو په راتګ سره قناعت ورکړ چې طالبان د امریکا ګټې په ښه توګه خوندي کولی شي.
د دغې نوې پروژې د پلیتابه لپاره، پاکستان په سیمه ییزه او نړیواله کچه سیاسي او اقتصادي ملاتړ، افغاني سیاسي ډلو او په خلکو کې د انګیزې ایجادولو ته اړتیا لري. د ضیاءالحق د پالیسۍ له مخې، د پاکستان استخبارات غواړي افغانان سره وویشي او له اصلي مسایلونه (چې افغانستان د نیابتي جګړو مرکز نه شي، په افغانستان کې مشروع، ولسواکه او قانونمند حکومت رامنځته شي چې ملي او نړیوال مشروعیت پیدا کړي څو، افغانان نور د جنګونو قرباني نه شي) توجه بلې خواته واړوي.
څلورم، په تیرو پنځو لسیزو کې پاکستان په افغانستان کې قومي، سمتي، ژبني او مذهبي اختلافونو ته زیاته لمن ووهله او د همدغه اختلاف له لارې یې خپلې پروژې عملي کړې. طالبان یې اول په دې نوم تقویه کړل چې د جمهور ریيس کرزي حکومت د شمالي ټلوالې په لاس کې دی او پښتانه په حکومت کې برخه نه لري نو طالبان ځکه د حکومت په وړاندې جنګیږي. د یو شمیر افراطي پښتنو د پاکستان دغه سندره چې ځینې یې اوس هم د طالبانو د حمایت په پلمه زمزمه کوي، سمه نه وه. ډیرې مهمې څوکۍ د جمهور ریيس کرزي او هم د جمهور ریيس محمد اشرف غني په دور کې له پښتنو سره وې. که پنځو تاجکو، ازبیکو، هزاره وو فساد کړې وي، یا له خپل قدرت نه سوء استفاده کړې وي، همداسې پنځو پښتنو هم دا کارونهکړي دي. د جمهور ریيس کرزي او جمهور ریيس محمد اشرف غني په شمول، زیاتو پښتنو هم د پښتون له ادرسه څوکۍ تر لاسه کړې دي لکه څنګه چې نورو قومونو د خپلو قومونو په نوم څوکۍ تر لاسه کړې وې. نه د تاجکو مشرانو او نه د ازبیک او هزاره وو مشرانو او نه د پښتنو مشرانو خپلو قومونو ته څه کړیدي بلکې هرچا تر خپله وسه د قوم په نوم امتیاز اخستی دی. حتا لیکوالانو او مدني فعالانو هم د قومونو په نوم سهم اخستی او فساد کړی دی. ځینو به بیا دا مثال راوړ، چې پښتانه په حکومت کې صلاحیت نه لري، یا محافظه کار دي او داسې نور بیهوده دلایل.
وروسته پاکستان دا انګیزه خپره کړه چې د افغانستان حکومت د امریکا لاسپوڅی او د طالبانو جنګ د بهرني اشغال پر وړاندې دی. د بهرنیانو په ضد یې تبلیغاتي انګیزه دومره قوي کړله چې د افغانستان د حکومتونو مشرانو، سیاسیونو، وکیلانو، لیکوالانو، رسنیو او مدني فعالانو همدا د پاکستان سندرې زمزمه کولې چې باالاخره جمهوریت سقوط شو. (د دغه بحث په هکله به مستند تفصیل زما په کتاب کې چې د لاس لاندې دی وړاندې شي.)
طالبانو په زرګونو افغانان چې زیات یې د افغانستان کدرونه وو، په دې نامه ووژل چې دوی له اشغالګرو سره مرسته کوي حال دا چې پخپله یې له اشغالګرو سره تماسونه درلودل او اوس یې هم لري. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مرستیال، عباس ستانکزي پرون په ډیر قهقرا سره وویل چې دوی له امریکا سره دوستي ته حاضر دي. دوی خو ویل چې له کافرو او یهودو سره دوستي حرامه ده او په دې نامه به یې انتحارونه، انفجار او وژل کول. ایا اسلام بدل شوی او که دوی له اسلام نه اوښتي دي؟
په هر حال، پنځم، کله چې پاکستان په دې پوه شو چې بهرنیان له افغانستان نه وځي او طالبان قدرت نیسي نو لومړی یې د پاکستان د اوسني خاص استازي، صادق خان په مرسته کوښښ وکړ چې د طالبانو او غیر پښتنو مشرانو ترمنځ جوړ جاړی او روابط ایجاد کړي. صادق خان، مزار، هرات او کابل کې له غیر پښتنو مشرانو سره مسلسل مجالس درلودل او حتا له احمد مسعود سره یې، چې هغه وخت لا هیڅ مطرح نه و او نه یې کومه دولتي د نده او یا سیاسي مشرتوب درلود، هغه په کور کې ولیدل ځکه دوی اوږده او ثابته ستراتیژي درلوده. د همدغو پټو تماسونو او د امریکا له خوا سیاسي مشرانو ته د دانې ورکولو له امله د دوحې خبرې ناکامې شوې او طالبانو بیا قدرت ونیوه. البته د سقوط نور داخلي دلایل هم شته چې هغه د ښې حکومتولې خرابوالی او د قانون نه تطبیق و.
شپږم، طالبانو په لومړي سر کې دا فکر وکړ چې دوی دنیا ماته کړې او کاذبه انګیزه یې خپلو جنګیالیو ته ورکړه. طالبانو د تیر دور له تېروتنو او د پاکستان له دوه مخیو کړنو او پالیسیو عبرت وانخست. د دې لپاره چې پاکستان طالبان بدنامه کړي، لومړی یې دا هڅه وکړه چې طالبان افغانانو ته داسې معرفي کړي چې دوی د پاکستان په مرسته قدرت ونیوه؛ طالبان د پاکستان لاسپوڅي دي. په سرینا کې د فیض حمید د پيالې اوچتول او کابل ته د مولانا فضل رحمن او ملا تقي سفرونه او د پلاویو تګ او راتګ یې زیات کړ.
دې کې هیڅ شک نشته چې طالبانو د پاکستان په حمایت او زور قدرت ونیوه خو د دې تر څنګ له ډیرو طالبانو سره د پاکستان پر ضد روحیه هم موجود وه ځکه د طالبانو ډیر مشران په پاکستان کې وژل شوي، بندیان شوي او بې عزته شوي دي.
شپږم، پاکستاني ملایانو د طالبانو مشرانو ته داسې مشورې ورکړې چې تاسې په دنیا کې یوازیني کسان یاست چې اسلامي نظام مو قایم کړ. ټول بشري او انساني ارزښتونه د اسلام خلاف دي او جمهوریت د افغانستان لپاره زهر و. د طالبانو نا معلومه مشر ملا هبت الله هم د همدوی په مشورو داسې کړنې او فرمانونه صادر کړل چې طالبانو خپل اعتبار په ملي او نړیواله کچه له لاسه ورکړ. لکه څنګه چې پاکستان نه غوښتل مجاهدین د شوروي اتحاد له یرغل وروسته قوي حکومت جوړ کړي، همدا لوبه یې له طالبانو سره بیا وکړه. له بده مرغه افغانان د خپلو کمزوریو له امله همیشه له یوې سوړې نه څو څو ځله چیچل شویدي.
اووم، په اوس وخت کې دا واضح حقیقت دی چې د پاکستان پوځ او حکومت د تیرو پالیسیو له امله له سختو سیاسي، اقتصادي او امنیتي ستونزو سره مخامخ دي، نو پاکستان غواړي چې د سیمې او نړۍ هیوادونه بیا په ځان ورمات او د افراطيت د ټکولو په نوم، حمایت او پروژې تر لاسه کړي.
زما په اند، د طالبانو حکومت په اوسني شکل دوام نشي کولی، نو پاکستان بیا غواړي چې په زوړ رباب نوي تارونه وغځوي او پخواني جهادي قوماندانان تقویه کړي. دا چې ولس له طالبانو نه په تنګ راغلی خو ولس له پخوانيو جهادي قوماندانانو او اکثره سیاسیونو نه هم ښې خاطرې نه لري، نو پاکستان اوس بلې نوې ستراتیژۍ ته اړتیا لري.
اتم، د هرې پروژې د پلي کولو لپاره اکټران، انګیزه او ولسي حمایت مهم دی. دا چې پخوانې اکټران او قوماندانان د ولس په منځ کې حمایت نه لري نو د دوی لپاره د نوې انګیزې ایجادول مهم دي. که څه هم د پاکستان له ایجاد نه وروسته د افغانستان هیڅ یو حکومت، حتا د طالبانو او مجاهدینو په شمول چې پاکستان رامنځته کړل، د ډیورند فرضې کرښه په رسمیت نه ده پيژندلې خو پاکستان ته د تفرقه واچوه او نفوذ په سیمه کې زیات کړه، نوې انګیزې لپاره د ډیورند فرضې کرښې مسالې مطرح کول مهم دي.
نهم، ولې دا مساله مهمه ده ځکه پاکستان غواړي چې د طالبانو پر ضد د غیرپښتنو سیاسي مشرانو، ډلو او د مقاومت په نوم حرکتونو حمایت تر لاسه او هغوی استخدام کړي. د دې لپاره چې د غیر پښتنو په منځ کې دغو مشرانو ته انګیزه ایجاد کړي نو د ډیورند فرضې کرښې مطرح کول ښه انګیزه ایجادولی شي.
پاکستان ځینو غیر پښتنو ته داسې وانمود کوي چې پاکستان د افغانستان له نورو قومونو سره ستونزه نه لري او د پاکستان ستونزه یوازې له پښتنو سره د ډیورند د فرضې کرښې د نه منلو په اساس ده. دا چې د افغانستان ټول مشران، له استاد رباني او حبیب الله کلکاني پرته پښتنانه وو، نو دا هغوی وو چې له پاکستان سره یې اختلاف درلود نو ځکه پاکستان د تیرو حکومتونو په ضد اسلامي ډلې تقویه کولې. که افغانستان د ډیورند کرښه په رسمیت وپیژني نو پاکستان له افغانستان سره هیڅ ستونزه نه لري.
پاکستان ځینو غیر پښتنو ته دا هم وایي که افغانان لوی افغانستان غواړي نو بیا تاسې هم لوی خراسان او لوی هزارستان جوړولی شئ.
پاکستان غیر پښتنو ته دا هم وایي چې د ډیورند کرښې مساله د ټولو افغانانو مساله نه ده بلکې دا یوازې د فرضې کرښې دواړو غاړو د پښتنو له خوا مطرح کیږي نو که افغانستان د ډیورند کرښه په رسمیت وپيژني، افغانستان کې به جنګ ختم او افغانستان به ګل و ګلزار شي.
پاکستان د غیر پښتنو، په خاصه توګه د تاجکو او ازبکو ځینو سیاسي او مدني فعالانو په منځ کې دا مساله زیاته مطرح کوي او وایي چې تاسې د ډیورند د فرضې کرښې د نه منلو له امله قرباني شوي یاست. همدا علت دی چې ځینې دوه مخي سیاسیون، اپرچونستان، رسنۍ او مدني فعالان وایي چې د دوی لپاره ډیورند کرښه مهمه نه ده او دا رسمي سرحد دی او دوی له پاکستان سره هیڅ مشکل نه لري.
د پاکستان نوی خاص استازی، صادق خان د همدې پروژې لپاره بیا مؤظف شوی دی. په لومړي ځل چې صادق خان خاص استازی و، هغه وخت یې له پاکستان سره د غیر پښتنو مشرانو اړیکې جوړې کړې او د جمهوریت د سقوط په وخت کې تاسې ولیدل چې ټول صحیح سلامت پاکستان ته انتقال شول.
لسم، اوس پاکستان بیا دا مساله رامنځته کړې چې د غیر پښتنو مشرانو لپاره انګیزه جوړه کړي چې که تاسي د ډیورند کرښه ومنئ نو دوی به له طالبانو سره د همه شموله حکومت په نوم په قدرت کې شریک کړي او یا به د جنګ له لارې دوی ته قدرت بیا وسپاري.
یوولسم، دا چې پاکستان به په دې برخه کې بریالی کیږي یا نه هغه جدا بحث دی ځکه په تیرو پنځوسو کلونو کې پاکستان د افراطیت د رامنځته کولو او ځپلو په اساس ډیرې پروژې واخستې او خپل اقتصاد یې پرې تقویه کړ، خو د پاکستان دوه مخی سیاست نړۍ ته او په خاصه توګه امریکا ته اوس معلوم دی. زما په اند، فکر نه کوم چې پاکستان په اوس وخت کې د هیڅ یو هیواد با اعتماده او با اعتباره ستراتیژیک دوست وي.
دوولسم، د پورته دلایلو په اساس، پاکستان غواړي نوې انګیزه او نوې پروژه تر لاسه کړي او د ډیورند فرضي کرښې مطرح کول د افغانانو د نفاق او د دوی د پروژې د عملي کولو لپاره ښه سوژه ده.
له بده مرغه، پاکستان غواړي د افغانانو په منځ کې له دوه مخو سیاسي څیرو سره چې کلونه د پاکستان له خوا تقویه شوي، بیا معامله وکړي. له تیر یوه کال راپه دیخوا پخواني جهادي قوماندانان پاکستان ته تګ او راتګ کوي او هغوی ته بیا د فعالیت زمینه مساعدوي.
د دغو پټو خبرو بوی اوس رسنیو ته هم راووت او د مؤثقو منابعو له قوله، پاکستان دغو قوماندانانو ته د چترال، نورستان او بدخشان له لارې د نظامي فعالیت زمینې مساعدولو وعده هم کړې ده خو دا چې دا قوماندانان د پخوا په څیر نفوذ نه لري، نو د دوی د نفوذ او ملاتړ د زیاتیدو لپاره یې د ډیورند کرښې مساله بیا رامنځته کړې ده او طالبانو باندې فشار راوړي چې یا د پاکستان هر څه ومني او د دوی لاسپوڅو ته په حکومت کې ځای ورکړي او یا طالبان بل جنګ تیارې ونیسي. دا دواړه مسایل د افغانانو په ګټه نه دي.
دیارلسم، څه پکار دي؟. زما په اند، اول، د افغانستان ټول سیاسیون باید په خاصو مسایلو لکه ډیورند کرښې، د افغانستان حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا او نورو ملي ارزښتونو په هکله واحد نظر رامځته کړي. د هر سیاسي جریان مشر که غواړي چې ملي سیاست وکړي، اول باید ورته د افغانستان یووالی، ګټې او ځمکنۍ بشپړتیا لومړیتوب ولري. د خپلو غړو متنارع فیه مسایل لکه ډیورند مساله په کلکه رد او حتا داسې افراد او اشخاص له خپلو حرکتونو نه وکاږي او په واضح ووایي چې دوی د دوی په حرکت کې غړیتوب نه لري او د دوی له څرګندونو سره مخالف دي.
په دویم قدم کې، د یو پراخه چتر د رامنځته کیدو لپاره په خاصوټکو باندې ملي توافق رامنځته شي. د دغه توافق د ایجاد لپاره افغانان باید د بهرنیانو مرستو ته په طمع ونه اوسي چې هغوی به دوی راټول او حمایت به یې وکړي. دا کار افغانان بې له هیڅ مرستې او مادي امکاناتو تر سره کولی شي. د ملي چتر د رامځته کیدو لپاره د پروژو اخستلو اړتیا نشته.
درېیم، طالبان هم باید پوه شي چې د دوی حاکمیت په دې ډول دوام نه شي کولی او انجام یې بیا داخلي او نیابتي جګړې دي. دوی باید د یوه بین الافغاني ډیالوګ لپاره زمینه مساعده کړي څو افرادو ته له امتیاز ورکولو پرته، د نظام د مشروعیت لپاره د ولس په خوښه زمینه مساعده کړي. کله چې ولسي مشروعیت رامنځته شو، نړیوال مشروعیت پخپله رامنځته کیږي.
په نهایت کې دوه لارې دي چې یا به د قانوني ولسواکه نظام لپاره زمینه مساعدیږي او یا به افغانستان بیا د نیابتي جګړو میدان ګرځي. دا جګړې د چا په خوښه نه پيل کیږي او د سیمې او نړۍ رقابتونه دا جګړې پخپله رامنځته کوي.
په سیاسي ژوند او دندو کې هر کس مخالفان او پلویان لري. ننګرهار ولایت د افغانستان له مهمو ولایتونو دی او هلته د پاکستان، ایران او هند درې کونسلګرۍ دي. دغه کونسلګرۍ د ویزو ورکولو تر څنګ د جاسوسي مرکزونه هم وو او د مشرقي په سیمه کې یې نفوذ درلود. اکثره والیانوله دغو کونسلګریو سره یو جوړجاړی درلود او زه د خپل یونیم کلن ماموریت په وخت کې یوې کونسلګرۍ ته نه لاړم او نه مې له دغو کونسلګریو نه د ویزو، سکالرشیپونو او یا نورو مرستو وغوښتنه کړې ده.
کله چې ننګرهار کې والي شوم، د ننګرهار وضعیت داسې خراب و چې حتا د جلال اباد ښار د سقوط احتمال هم و او د ننګرهار په پوهنتون کې د داعش او طالبانو بیرغونه جګیدل. د ننګرهار په اداره کې د تروریستي او سیمه ییزو هیوادونو د مداخلې تر څنګ د ادارې په داخل کې هم لوی چیلنجونه د سیمې وکیلانو، زورواکانو او متنقذینو ایجاد کړي وو او له هغه ننګرهار نه چې د علم او فرهنګ زانګو وه، د زوراکۍ، د افراطي فکر د رشد، فساد، قاچاق او نورو راپورونه خپریدل.
د ننګرهار د امنیتي او ملکي ادارو د همغږۍ او د ولسونو د حمایت په نتیجه کې مو د ننګرهار له ۲۲ ولسوالیو نه د طالب او داعش او نورو افراطي ډلو لمن ټوله کړه او ننګرهار بیرته د ثبات په خوا روان شو. پاکستانۍ کلدارې له څو لسیزو وروسته بندې او افغانۍ رواج شوې. د غازي امان الله خان، پادشاه خان، قصر او د سپين جومات ودانیو او تقریبا ۱۱ سوه لویو او وړو پروژو جوړول پيل شول چې زیاتې دا پروژې تکمیل هم شوې.
البته دا طبعیي ده چې د هر چا د ماموریت په دوره کې ستونزې هم وي او دا د دې معنا نه لري چې سل په سلو کې هر څه مو سم کړل بلکې د سمولو په طرف مو مثبت قدمونه کېښودل او د همدغه ثبات له امله، ننګرهار له اخري ولایتونو وو چې سقوط شو. البته کله چې یو مامور دومره کارونه تر سره کوي، که په زرګونو پلویان ولري نو یو څو مخالفین هم لري.
تورخم ته زما د تګ په هکله ما په خپل کتاب کې او هم هغه مهال او وروسته په کراتو وضاحت ورکړی خو ځینې بیا د پاکستان او د ځینومخالفو حلقو د تبلیغاتو په اساس تورخم ته زما تګ داسې مطرح کوي چې ګوندې زه د تورخم دروازې د افتتاح لپاره ورغلیی وم او د ډیورند کرښه مو په رسیمت وپیژندله.
پاکستان پلوې او یا نا خبره حلقې همدا تګ د ډیورند فرضې کرښې د منلو د ثبتوت لپاره یو دلیل وړاندې کوي چې دا سمه نه ده.
اول تورخم، د ظاهرشاه له وخت نه راپه دیخوا لکه مخکې مې چې یادونه وکړه، دیفکټو موجود و او دواړو خواوو ته هره اونۍ په صفري نقطه کې د سرحدي قواو مجلسونه تر منځ تر سره کیدل چې سیمه ییزې ستونزې، د خلکو او موټرو او لاریو د تګ او راتګ مسایل حل کړي. د چارواکو تګ تورخم ته کومه نوې خبره نه وه. پخوا به ځینو والیانو د AF په موټرو کې پیښور ته هره اونۍ تګ او راتګ کاوه.
کله چې ننګرهار کې والي شوم نو یوه مهمه مساله په تورخم د لاریو تګ او راتګ و چې په زرګونو لارې دې خوا ولاړې وې ځکه د پاکستان له خوا به که د ورځې زر لارۍ راتللې نو د افغانستان له خوا به یې پنځه سوه لاریو ته د تګ اجازه ورکوله. دې مسالې د سیمې پر اقتصاد او د افغانستان پر صادراتو بد اغیز درلود او تورخم د دواړو خوا امنیتي مسوولینو او نورو ادارو لپاره لکه ګمرک، دفساد یوه لویه عایداتي منبع وه. د ملکانو، ترانسپورت، امنیتي ادارو، وکیلانو تر والیانو پورې د هرچا سهم معلوم و.
لومړۍ کار مې چې وکړ محلي ګروپونه که هغه د ملکانو وو، که د دوکاندارانو او ترانسپورتي شرکتونو وو لغو کړل او مسوولیت مو سرحدي قواوو ته وسپاره چې د تګ او راتګ سهولت برابر کړي. دویمه مساله مې دا مطرح کړه چې که د افغانستان له خوا پنځه سوه لاریو ته اجازه ورکوي نو د پاکستان له خوا هم باید پنځه سوه لاریو ته اجازه ورکړي. کله چې مو دا بندیز ولګاوه د تورخم هغه خوا دلاریو قطار تر جمرود پورې ورسید او د هغه خوا د تجارانو او لاریو د مالکانو اوازونه اوچت شول.
همغه و چې کله د پاکستان صدراعظم کابل ته سفر درلود نو د تورخم د لاریو د تګ او راتګ مساله چې زیات تاوان یې پاکستان خواته و ځکه د هغوی لارۍ مرکزي اسیا ته په خپل وخت نه شوای رسیدای، مطرح کړې وه. په دغه مجلس کې چې په کابل کې شوی و، زه نه وم او کابل کې دا فیصله شوې وه چې تورخم او هم نورو بندرونو کې تګ او راتګ باید ۲۴ ساعته شي چې د لاریو بیروبار جوړ نه شي. د دغو مراسمو د افتتاح لپاره به د پاکستان صدراعظم او جمهور ریيس محمد اشرف غني هم راځي.
کله چې زه په پاکستان کې د افغانستان د سفیر عاطف مشعل له لارې خبر شوم او هغه جلال اباد ته راغی چې جمهور ریيس هم راځي، ما د جمهور ریيس د راتګ مخالفت وکړ او ملي امنیت سلاکار ډاکتر محب، د محلي ادارو ریيس متین بیګ او چارو ادارې مشر ډاکتر فضلي ته مې خبر ورکړ چې د جمهور ریيس راتګ ښه خبره نه ده ځکه مخالفان به له دغه راتګ نه د پروپاګند په توګه سوء استفاده وکړي نو دا د ترانسپورت مساله ده او د ترانسپورت وزیر دې راولیږي.
ډاکتر فضلي او متین بیګ له دې مسالې نه خبر نه وو او ډاکتر محب وویل چې پر دغه اړخ یې موږ فکر نه دی کړې نو دی به یې له جمهور ریيس سره مطرح کړي چې رانه شي. همغه و چې جمهور رییس تورخم ته رانغی او په عوض یې د ترانسپورت وزير، یما یاري راولیږه. د جمهور ریيس نه راتګ پخپله د پاکستان صدراعظم ته توهین و چې یو وزیر هلته لاړو. زه هم له وزیر سره د پروتوکول پر اساس تللی وم او کوم پټ او مخفي تګ نه و بلکې رسنۍ وې او موږ له تورخم نه دې خوا خبري کنفرانس ورکړ او حتا په خبرې کنفرانس کې مو د پاکستان له صدراعظم سره ګډون ونه کړ.
هلته د تورخم دروازه نه وه بلکې د پاکستان صدراعظم یو کلینک د افغانانو لپاره او هم د ترانسپورت ترمینل افتتاح کړ چې مونږ هم هلته ولاړ و.
پاکستان د بارډر لفظ استعمالوي او مونږ همیشه فرضي کرښه ځکه دا د اختلاف مساله ده.
اوله خبره دا ده چې دا تګ پټ او مخفی تګ نه و. نه کوم سند شته چې لیکل شوي وي او موږ ته هدایت د جمهور رییس له خوا راکړل شوې وي چې موږ د تورخم د دروازې د افتتاح لپاره هلته لاړ شو.
دویمه مساله دا ده چې د ترانسپورت وزیر له ما نه مخکې تلل و، خو هغه څوک نه یادوي او زما نوم دا ځینې ښکته پورته کوي او د تورخم عکس اچوي. لکه مخکې مې چې یادونه وکړه، افغانۍ رواج شوې، د داعش او طالبانو نفوذ په ننګرهار کې نهایت کم شو او د پاکستان ډیرې پروژې نه عملي کیدلې. پاکستان او د هغوي ډنډورچیان او مدني هاها ډلو غوښتل چې تورخم ته زما ورتګ او یا د کرونا د قرنطین مساله د تبلیغاتو وسیله وګرځوي او ما تر تاثیر لاندې راولي. دا ډول تبلیغاتو او پروپاګند په ما کوم تاثیر نه درلود او خپل کار ته مو دوام ورکاوه. په ننګرهار کې زه ۹ ځلې له مرګونو بریدونو بچ شولم.
درېیم، که خبره د تورخم د دروازې افتتاح وای نو خامخا به زما عکس العمل بل وای. خو بیا هم د یو والي او وزیر په تګ، د ډیورند د فرضې کرښې رسمیت پیژندنه ثبوت کیدلی نه شي او نه د ډیورند فرضې کرښې په رسمیت پیژندنه د والي او وزیر خو څه کوې، د جمهور ریيس صلاحیت هم نه دی. دا مساله د افغانستان د ولس ملي مساله ده او د افغانستان ولس به یې د یو قانونمند، مشروع او ولسواکه حکومت په موجودیت کې د خبرو، د لویې جرګې یا منتخب پارلمان او ریفرنډم د پریکړو له لارې حل کوي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان لا هم د نړۍوالې انزوا په څپې کې ډوب دی. د طالبانو د دویمې واکمنۍ را وروسته د هېواد د داخلي او خارجي سیاستونو او شرایطو په اړه ګڼې ستونزې راپورته شوې، چې د نړۍوالو اړیکو د خرابېدو، د بشري حقونو د نقض، تاریخي کډوالي او د اساسي قانون د نشتوالي لامل شوي دي.
افغانستان اوس مهال د یو نامعلوم او پیچلي برخلیک سره مخ دی، چې د دې خاورې سیاسي، ټولنیز او اقتصادي حالت یې له سخت کړکېچ سره مخ کړی دی.
۱. د نړۍوال مشروعیت نشتوالی
په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو حکومت لا هم د نړۍوالې ټولنې له خوا په رسمیت نه دی پېژندل شوی. نړۍواله ټولنه په دې باور ده چې طالبان د ښځو او اقلیتونو د حقونو په برخه کې نړۍوالې غوښتنې نه پوره کوي او همدارنګه د سیاسي ګډون، بیان ازادۍ او د اساسي قانون د جوړښت په برخه کې یې لازم ګامونه نه دي اخیستي.
• د نړۍوالې ټولنې د فشارونو او شرطونو سربېره، طالبانو د یو ټولشموله حکومت د جوړولو لپاره مثبت ګامونه نه دي پورته کړي.
• د رسمیت پېژندنې نشتوالی د دې لامل شوی چې افغانستان د نړۍوالو مرستو، پانګونو او اقتصادي فرصتونو څخه محروم شي، چې د خلکو پر ژوند یې سترې منفي اغېزې لرلي دي.
۲. پر ښځو زده کړو او کار ته د لاسرسي بندیز
د ښځو د حقونو وضعیت په افغانستان کې د نړۍوالې ټولنې لپاره د اندېښنې یو اساسي ټکی دی.
• طالبانو په سیستماتیک ډول ښځې د زده کړو، ټولنیز ژوند او کار له حقونو محرومې کړې دي. ښځې د متوسطو ښوونځیو، پوهنتونونو او د عامه برخو له ډېری دندو څخه منع شوې دي.
• دا بندیزونه نه یوازې د ښځو د ژوند لپاره یو لوی خنډ دی، بلکې د افغانستان د اقتصادي ودې او ټولنیز پرمختګ لپاره هم ستر زیان دی.
۳. د بشري حقونو سرغړونې
د بشري حقونو نقض په افغانستان کې یوه دوامداره ستونزه ده.
• نیونې، شکنجې، اعدامونه او د خلکو د ازادۍ محدودیتونه هغه مسایل دي چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال په بېساري ډول زیات شوي دي.
• د بیان ازادي په جدي توګه محدوده شوې، خبریالان او مدني فعالان په خطر کې دي او د خلکو حقونه په پراخه کچه تر پښو لاندې کېږي.
۴. د اساسي قانون نشتوالی
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ له تحول وروسته، طالبانو د افغانستان پخوانی اساسي قانون منسوخ کړ، خو د بدیل په توګه یې نوی قانون وړاندې نه کړ.
• د اساسي قانون نشتوالی د هېواد سیاسي او قانوني جوړښت بې ثباته کړی دی. دا حالت د خلکو ترمنځ د بې باورۍ او د حکومت د مشروعیت د کمښت سبب شوی دی.
• د شریعت تر عنوان لاندې د طالبانو له خوا د قوانینو نافذول له نړۍوالو معیارونو سره په ټکر کې دي، چې د خلکو ورځنی ژوند یې نور هم سخت کړی دی.
۵. له نامعلوم برخلیک سره مخ هېواد
افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې د یو نامعلوم برخلیک سره مخ دی.
• د اقتصاد زوال، د بشري مرستو کمښت او د بېوزلۍ کچه چې په بېساري ډول لوړه شوې، د خلکو ژوند یې له سخت حالت سره مخ کړی دی.
• د ځوانانو ناامیدي زیاته شوې او ډېر خلک غواړي چې له هېواده ووځي. دې حالت د خلکو ټولنیز او رواني وضعیت نور هم خراب کړی دی.
• د طالبانو حکومت په دې توانېدلی نه دی چې د افغانستان لپاره یو روښانه لوری وټاکي یا د خلکو اړتیاوې په کافي اندازه پوره کړي.
د افغانانو کډوالي؛ تاریخي بحران
په تېرو کلونو کې د افغانانو کډوالي د یوې جدي نړۍوالې ستونزې په توګه راڅرګنده شوې.
• د طالبانو د واکمنۍ په بیا راتګ سره، په میلیونونو افغانان د سیاسي بېثباتۍ، اقتصادي ستونزو او د بشري حقونو د سرغړونو له امله اړ شول چې خپل کورونه پرېږدي.
• د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې د نړۍ د هغو هېوادونو په ډله کې دی چې د کډوالۍ تر ټولو لوړه کچه لري. ډېری افغانان ګاونډیو هېوادونو لکه؛ ایران او پاکستان ته کډه شوي، په داسې حال کې چې یو شمېر نورو لوېدیځو هېوادونو ته د پناه غوښتلو هڅه کړې ده.
• د کډوالو لپاره په ګاونډیو هېوادونو کې حالت ورځ تربلې سختېږي. په ځانګړي ډول په پاکستان کې افغان کډوال د جبري ایستلو، ناوړه چلند او بېسرنوشتۍ سره مخ دي.
غربت؛ یوه بېپایانه فاجعه
په افغانستان کې غربت په بې ساري ډول زیات شوی، چې علتونه یې د اقتصادي کړکېچ دوام، د نړۍوالو مرستو کمښت او د داخلي ادارې ناکامۍ ګڼل کېږي.
• د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د څانګې د راپورونو له مخې، د افغانستان څه باندې ۹۰ سلنه خلک د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي.
• په هېواد کې د کار فرصتونه تقریباً له منځه تللي، په ځانګړي ډول د ښځو لپاره چې زده کړو او کار ته لاسرسی نه لري.
• د اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د بهرنیو پانګونو او نړۍوالو مرستو کمښت هغه عوامل دي چې د غربت کچه یې لوړه کړې ده.
د افغانانو پر ژوند د کډوالۍ او غربت اغېزې
د کډوالۍ او غربت دوامداره بحران د افغانانو په رواني، ټولنیز او اقتصادي ژوند ژورې منفي اغېزې کړې دي.
• د کډوالو لپاره د ښوونې او روزنې، روغتیايي خدماتو او نورو لومړنیو اړتیاوو نشتوالی د خلکو ژوند له سخت حالت سره مخ کړی دی.
• په افغانستان کې د غربت زیاتېدو د خلکو د خوړو خوندیتوب په خطر کې اچولی دی. نېږدې ۲۷ میلیونه انسانان د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي، د ماشومانو خوارځواکي، روغتیايي ستونزې او د ژوند د نورو اساسي اړتیاوو نشتوالی ورځ تربلې جدي کېږي.
د نړۍوالې ټولنې مسوولیت
د افغانانو کډوالۍ او غربت په نړۍواله کچه د همکارۍ غوښتنه کوي.
• نړۍواله ټولنه باید د افغان کډوالو ملاتړ لپاره اوږدمهاله او اغېزمنې برنامې وړاندې کړي، څو هغوی د جبري ایستلو او ناوړه چلند له خطرونو څخه وژغورل شي.
• په افغانستان کې د بشري حقونو د خوندي کولو، د ښځو د زده کړو او کار لپاره د زمینې برابرولو او د اقتصادي پرمختګ لپاره د هڅو ملاتړ اړین دی.
پایله
په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان له نړۍوالې انزوا، کورنیو ستونزو او د بې ثباتۍ له دوام سره مخ دی. د ښځو او اقلیتونو د حقونو نقض، د اساسي قانون نشتوالی او د خلکو د ژوند ورځنی خراب حالت هغه مسایل دي چې د افغانستان راتلونکی یې له جدي ګواښونو سره مخ کړی دی.
که څه هم د نړۍوالې ټولنې فشارونه دوام لري، خو طالبان لا هم د اصلاحاتو لپاره جدي اقدامات نه کوي.
د افغانستان د دې کړکېچ حل د یو ټولشموله حکومت، د بشري حقونو درناوي، او د نړۍوالې ټولنې سره د مثبت تعامل په وړاندې د طالبانو د دریځ بدلون ته اړتیا لري.
د شوروي اتحاد پر وړاندې د افغانستان د مجاهدینو ملاتړ، له پاکستان سره همکاري، او د سړې جګړې په اوږدو کې د ستراتیژیکو موخو ترلاسه کول د هغه د میراث یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.
د شوروي یرغل او د امریکا غبرګون
په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد ځواکونو پر افغانستان یرغل وکړ. دا یرغل د شوروي د کمونیسټي نظریې د پراختیا لپاره یوه هڅه ګڼل کېده، چې په نړۍواله کچه یې د امریکا او لویدیځ لپاره ستر ګواښ رامنځته کړ.
د افغانستان د کمزوري حکومت د سقوط په درشل کې شوروي هڅه وکړه، چې خپل نفوذ ټینګ کړي او افغانستان د خپل سیاسي او نظامي بلاک برخه وګرځوي. جيمي کارټر چې په دې وخت کې د امریکا ولسمشر و، د دې یرغل په غبرګون کې د افغانستان د مجاهدینو ملاتړ د خپلې ستراتیژۍ یوه مهمه برخه وګرځوله.
د مجاهدینو سره د جيمي کارټر مرسته
د جيمي کارټر ادارې د مجاهدینو ملاتړ لپاره د “برژینسکي د ستراتیژۍ” په نوم یوه ځانګړې تګلاره غوره کړه. د دې تګلارې موخه دا وه چې د شوروي اتحاد پر وړاندې د افغانستان په غرونو کې د مقاومت ډلو ملاتړ وشي.
پاکستان کې د دغو مجاهدینو لپاره روزنځایونه جوړ شي او د مالي امکاناتو تر څنګ یې تبلیغاتي او روایتي ملاتړ وشي.
د امریکا استخباراتي ادارې (CIA) له لارې د مجاهدینو لپاره وسلې، روزنه، او مالي مرستې برابرې شوې. دا مرسته د پاکستان له لارې ترسره کېده، چې په سیمه کې د امریکا ستراتیژیک ملګری ګڼل کېده.
مجاهدینو جيمي کارټر ته د “مهربانه ملاتړي” په سترګه کتل، ځکه چې د هغه ملاتړ د دوی د مبارزې لپاره حیاتي ګڼل کېده. د هغه په مشرۍ امریکا د دې لپاره کار وکړ چې د شوروي ځواکونه په افغانستان کې د یوې اوږدې جګړې په لومو کې بند کړي، کوم چې د دوی لپاره ستر اقتصادي او سیاسي زیان واړاوه.
له پاکستان سره همکاري
پاکستان د شوروي یرغل پر وړاندې د امریکا د ستراتیژۍ یوه مهمه برخه وه. د پاکستان د پوځ او استخباراتي ادارې (ISI) د امریکا د مرستو په تطبیق کې کلیدي رول درلود. د کارټر په وخت کې امریکا پاکستان ته پراخې مالي او نظامي مرستې برابرې کړې، ترڅو د مجاهدینو د ملاتړ لپاره یوه خوندي لاره برابره کړي.
د پاکستان د نظامي واکمن ضیاالحق حکومت د امریکا سره په دې ستراتیژیکه همکارۍ کې ځانګړی اهمیت درلود. پاکستان نه یوازې د مجاهدینو د ملاتړ لپاره یو مرکز جوړ کړ، بلکې د هغوی د وسلو، تجهیزاتو، او مالي سرچینو د لیږد او تنظیم لپاره یې عملي رول ترسره کړ.
د سړې جګړې ستراتیژیک اړخ
د افغانستان جګړه د سړې جګړې یوه مهمه جبهه وه. جيمي کارټر په دې باور و، چې د افغانستان جګړه کولی شي د شوروي اتحاد لپاره یوه اوږدمهاله ستونزه رامنځته کړي او د دوی ځواک او نفوذ محدود کړي.
د شوروي ځواکونو لپاره د افغانستان جګړه یوه ستړې کوونکې جګړه وګرځېده، چې په پایله کې یې په ۱۹۸۹ کال کې له افغانستانه وتل ترسره شول.
د کارټر په دوره کې د دې ستراتیژۍ عملي کولو لومړني ګامونه پورته شول، خو د هغه د ولسمشرۍ دوره د دې لپاره کافي نه وه چې د جګړې پایلې وګوري. د هغه پالیسیو د رونالډ ریګن په دوره کې هم دوام وکړ، چې د شوروي ځواکونو د ماتې او وتلو لپاره لار هواره کړه.
د مجاهدینو د جوړښت پیل
د جیمي کارټر د ملي امنیت سلاکار زبګنیو برژینسکي، په دې باور و چې د شوروي پر وړاندې د افغان مجاهدینو ملاتړ کولای شي د امریکا لپاره دوه ګټې ولري:
د کارټر د ادارې اقدامات
د مجاهدینو بریا او پایلې
د کارټر له خوا پیل شوې مرستې د مجاهدینو د بریا لپاره بنسټ کېښود. د شوروي ځواکونو وتل د افغانستان د مجاهدینو د بریا یوه نښه وه، چې په نړۍواله کچه یې د سړې جګړې پر وړاندې د امریکا بریا هم وښوده. که څه هم د دې بریا پایلې د افغانستان لپاره اوږدمهاله ستونزې وزېږولې، خو د شوروي اتحاد د کمزوري کولو لپاره دا یو ستراتیژیکه بریا ګڼل کېږي.
امریکا لا هم د جیمي کارټر دا پالیسي په نړۍوالو قضیو کې د متحده ایالاتو د غښتلتیا اساس ګڼي.
د جيمي کارټر میراث
جيمي کارټر د افغانستان د مجاهدینو لپاره د یوې سترې معنوي څېرې په توګه پېژندل کېږي. د هغه ملاتړ نه یوازې د شوروي اتحاد د پراختیا مخه ونیوله، بلکې د نړۍوال سیاست په ډګر کې یې د امریکا د ستراتیژیکو موخو ترلاسه کولو لپاره لار هواره کړه.
کارټر چې په کورني سیاست کې د خپل نرم او د سولې غوښتونکي شخصیت لپاره مشهور و، په نړۍوال سیاست کې د سړې جګړې په دې پړاو کې یو مهم لوبغاړی پاتې شو.
پایله
د جيمي کارټر هڅې د سړې جګړې په تاریخ کې د یوه مهم پړاو په توګه یادېږي. هغه د افغانستان د مجاهدینو د ملاتړ له لارې د شوروي اتحاد د پراختیا مخه ونیوله او په نړۍواله کچه یې د امریکا ستراتیژیکې موخې ترلاسه کړې.
که څه هم د هغه پالیسیو اوږدمهاله پایلې لرلې، خو د هغه د دورې هڅې د نړۍوال سیاست په ډګر کې د امریکا لپاره د یوې مهمې بریا په توګه پاتې دي.
