د جرمني حکومت برلین ته د سلګونو افغانانو د انتقال الوتنې لغو کړې

مجاهد دغه چاره له ټرانزیټي او اقتصادي پلوه د طالبانو لپاره مهم ګام بللی دی.

د طالبانو ویاند ویلي، چې د دغې اوسپنیزې کرښې ټول‌ټال اوږدوالی «۷۳۷،۵» کیلومټره دی.

نوموړي دا خبره نه ده کړې، چې په څومره موده کې به د دغې پټلۍ سروې بشپړه شي او کله به یې د جوړېدو عملي چارې پیل شي.

تر دې دمخه د طالبانو ټولګټو وزارت په دې تړاو له درېیو شرکتونو سره د سروې او ډیزاین په برخه کې د دوه سوه مېلیونه افغانیو د قرارداد خبره کړې وه.

د معلوماتو له مخې، د دغې پروژو په لومړۍ برخه کې به د هرات - شینډنډ پر لاره ۱۲۰ کیلومتره اوږدوالي‌ کې او دویمه برخه به یې د شینډنډ - فراه پر لارو سروې او ډیزاین وشي چې دا هم ۱۲۰ کیلومتره اوږدوالی لري.

پاتې درېیمه برخه د فراه مرکز زرنج څخه تر غورغوري پورې، څلورمه برخه کې د غورغوري څخه تر لښګرګاه ښاره پورې او په وروستۍ برخه کې له لښګرګاه څخه تر کندهاره پورې د سروې او ډیزاین دغه پروژې لاسلیک شوې ده.

طالبانو په وار وار د دغه ډول پروژو د پیلېدو او پلي کېدو خبرونه ورکړي؛ خو باورونه دا دي چې په عملي توګه بیا د دغو کارونو د ترسره کولو هېڅ راز نښې نه تر سترګو کېږي.

طالبان غواړي، د دغه ډول پروژو د تړونونو په رسنیز کولو سره پر دغه ډلې د کېدونکو نیوکو څخه د خلکو پام واړوي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د امنیتي همکاریو او سرحدونو چارو ریاست په یو مکتوب کې چې اسلام اباد کې یې خپل سفارت ته لیکلي له افغانانو سره په چمن کې پر کېدونکي چلند اندېښنه څرګنده کړې.

مکتوب کې لیکل شوي، چې د سیف الله ملک خان په نوم د بلوچستان اوسېدونکی او د پاکستان د څارګرې شبکې غړی په چمن کې د کمپیوټر کار په توګه دنده مخ ته وړي او پاکستان ته تلونکي افغانان په بېلابېلو پلمو ځوروي.

په مکتوب کې ویل شوي، سره له دې چې افغانانو سره د تګ قانوني اسناد او ویزې هم وي؛ خو نوموړی کس ترې له لس زرو نیولې تر دېرش زره کلدارو پورې بدې اخلي.

په مکتوب کې راغلي، د پېسو د نه ورکړې له کبله د پاکستان د څارګرې شبکې یاد غړی افغانان ډبوي او بیا یې سخت شکنجه کوي چې ځیني وختونه یې لا زندان ته هم لېږي.

په افشا شوي سند کې دا هم ویل شوي، چې د پاکستان د څارګرې شبکې غړی سیف الله ملک خان افغانان تر څلور ورځو پورې په زندان کې ساتي او بیا له هغې وروسته ترې پنځوس زره کلدارې اخلي او یا یې هم د دوسیې محکمې ته لېږي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په اسلام اباد کې خپل سفیر ته سپارښتنه کړې، چې یاده موضوع د پاکستان له حکومت سره شریکه کړي؛ خو معلومه نه ده، چې پاکستان د طالبانو دغه غوښتنې ته څه ځواب ویلی دی.

تر دې دمخه هم داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې د ډیورڼد پر کرښه د تورخم په ګډون په بېلابېلو لارو کې د پاکستان د امنیتي ادارو د مسوولینو له لوري له افغانانو څخه په ناقانونه پېسې اخیستل کېږي او که یې ورنکړي؛ نو له ستونزو سره یې مخ کوي.

یو شمېر افغانانو دا اندېښنې هم شریکې کړې دي، چې افغانستان ته د بېرته ستنېدو پر مهال هم ترې په تورخم کې پیسې اخیستل کېږي.

نږدې کال وړاندې پاکستانۍ رسنیو خبر ورکړ، چې په تورخم کې د‌ پاکستاني ځواکونو ترمنځ له افغانانو څخه د اخیستل کېدونکو پیسو د وېش پر سر خپلمنځي نښته شوې وه.

تېره میاشت د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان وکړ، چې د دغه هېواد ټولې بهرنۍ مرستې به د ۹۰ ورځو لپاره ودرول شي او د امریکا د نړۍواله پراختیايي اداره (USAID) به له سره وارزول شي. دغه اقدام به پر افغانستان لوی اغېز ولري، ځکه چې امریکا حتی د ۲۰۲۱ کال تر وتلو وروسته د افغانستان تر ټولو لوی مرسته کوونکی پاتې شوی و او د دغه هېواد ۴۳.۹ سلنه بهرنۍ مرستې یې برابرولې.

د امریکا د نفوذ کمزوری کېدل او د چین فرصت

د ساوت چاینا مارنینګ رسنۍ د جینیفر بریک مرتضوي «چې د پټسبرګ پوهنتون د حکومتوالۍ او بازارونو مرکز مشره ده» له خولې لیکلي، چې د امریکا د پراختیایي ادارې USAID تړل کېدل به په افغانستان کې د امریکا د نفوذ کمښت ته لاره هواره کړي.

نوموړې ټینګار کوي، چې واشنګټن له ۲۰۲۱ کال راهیسې یوازې د غبرګون رول لوبولی او خپل تمرکز یې پر بندیزونو او د ترهګرۍ ضد مبارزې ډېر کړی دی.

د نوموړې په وینا، دا حالت چین ته فرصت برابروي؛ خو ښايي چندان لوی فرصت نه وي. بېجینګ که څه هم اقتصادي او ډېپلوماټیک نفوذ ته لېواله دی؛ خو نه غواړي چې افغانستان ته پراخې ژمنې ورکړي. تر اوسه د چین او طالبانو اړیکې زیاتره پر سوداګرۍ، امنیت او پانګونې راڅرخي او د پراختیایي مرستو برخه پکې د پام وړ نه ده.

د چین محتاط دریځ

چین تر اوسه د طالبانو حکومت په رسميت نه دی پېژندلی؛ خو د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د خپل سفیر په استول کېدو یې زرغون څراغونه روښانه کړي او غواړي، چې له کابل سره تعامل ولري.

تېر کال چین طالبانو ته پرته له تعرفې د بازارونو اسانتیاوې برابرې کړې او په ۶.۵ مېلیارد ډالرو یې د کانونو په سکتور کې پانګونه وکړه.

همداراز چین د ۵۴۰ مېلیون ډالرو ارزښت د انرژۍ یو تړون هم له طالبانو سره لاسلیک کړ.

سره له دې د چین پرمختیایي مرستې لا هم محدودې پاتې دي. بېجینګ ځان د یوه لوی مرسته کوونکي په توګه معرفي کوي؛ خو د دغو مرستو جزییات اکثره نامعلوم وي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام له مخې، چین تېر کال ۳۵ زره افغان کورنیو ته ۲ زره ټنه خوراکي مواد لکه بوره، غوړي، چڼې او مالګه ورکړې ده.

مرتضوي وايي: «چین ښايي خپل نفوذ پراخ کړي؛ خو د امریکا ځای هېڅکله نشي نیولی. که څه هم مالي وړتیا لري؛ خو نه غواړي پراخې پرمختیایي مرستې ورکړي».

د امنیتي اندېښنو اغېز

د لانژو پوهنتون استاد ژو یونګبیایو وايي، د چین امنیتي اندېښنې هم د دې لامل شوې چې په افغانستان کې خپلې مرستې ډېرې نه کړي.

د هغه په وینا: «چین به تر هغه وخته پورې خپلې مرستې ډېرې نه کړي؛ څو چې طالبان د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول د ختیځ ترکستان اسلامي تحریک پر ضد خپل دریځ بدل نه کړي او یو ټولګډونه حکومت رامنځته نه کړي».

که څه هم طالبان د سیمې د ثبات ډاډ ورکوي؛ خو چین لا هم د ترهګریزو ګواښونو په اړه اندېښنه لري.

د ۲۰۲۳ کال د جنورۍ په میاشت کې د داعش یوې څانګې د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت ته نږدې ځانمرګی برید وکړ، چې چینایي وګړي یې پکې هدف وګرځول.

سربېره پر دې په پاکستان کې د چین پر پانګونو د بریدونو زیاتوالی چې اسلام‌اباد یې یوه برخه د افغانستان بې ‌ثباتۍ ته منسوبوي؛ د چین او کابل اړیکې اغېزمنې کړې دي.

د هند نفوذ زیاتېدل

په همدې حال کې هند هم هڅه کوي، چې په افغانستان کې خپل نفوذ پراخ کړي.

تېره میاشت نوي ډیلي اعلان وکړ، چې د روغتیا او افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په برخو کې خپلې مرستې زیاتوي.

دغه پرېکړه د هند د بهرنیو چارو وزیر او د طالبانو د بهرنیو چارو د وزیر ترمنځ په دوبۍ کې تر لیدنې وروسته اعلان شوه.

عبدالباسط چې د نانیانګ ټکنالوژۍ پوهنتون څېړونکی دی وايي، چې د USAID وتل افغانستان د چین او هند د نفوذ سیالۍ ته برابر کړی دی؛ خو د هغه په وینا، چین په دې سیالۍ کې تر هند مخکې دی.

نوموړی زیاتوي: «هند به خپل رول وساتي؛ خو ایا کولای شي چې د چین تر کچې نفوذ ترلاسه کړي؟ امکان نه لري».

ایا څوک به د امریکا ځای ونیسي؟

داسې ښکاري چې د امریکا د مرستو د بندېدو له امله افغانستان د سیمه‌ییزې سیالۍ مرکز ګرځېدلی؛ خو تر اوسه هېڅ هېواد – حتی چین – نه غواړي، چې د امریکا د مرستو ځای ډک کړي.

هغه، چاپان ته د خپل سفر په اړه نور جزییات نه‌دي خپاره کړي.

واک ته د طالبانو له بیا راستنېدو وروسته دغه ډله هڅه کوي، چې له هېوادونو سره خپلې اړیکې پراخې کړي؛ خو د دغو هڅو سره، سره بیا هم دغه ډله هیڅ یوه هېواد په رسمیت نه ده پېژندلې.

دغه سفر داسې مهال ترسره کېږي، چې همدا څور ورځې مخکې د هېکرانو یوې ډلې طالب لیکس له‌خوا په خپرو شویو سندونو کې راغلي و، چې د ملا هبت‌الله له اجازې پرته طالب کارکوونکي او چارواکي نشي کولای د زده‌کړو او یاهم رسمي سفر لپاره له هېواده بهر ولاړ شي.

یاد مکتوب چې د «۱۴۰۳ کال د اومې میاشتې په ۱۴مه» نېټه لیکل شوی پکې یادونه شوې، چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د پاکستاني پوځ سره د ورورګلوۍ او ملګرتیا اړیکو ته ژمنتیا لري.

د طالبانو په دغه افشا شوي سند کې ټینګار شوی، چې د افغانستان خاوره به د‌ پاکستان په ګډون د هېڅ ګاونډي او بهرنیو هېوادونو پر ضد نه کارېږي.

پاکستان بیا د طالبانو دغه څرګندونې نه مني او ادعا کوي، چې د افغانستان د خاورې دننه یې د دوی پر ضد جنګېدونکي «ټي ټي پي» وسله‌والې ډلې ته پناه ځایونه ورکړي او خاوره یې د دوی پر ضد کارول کېږي.

د طالب لیکس له لوري د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په دغه افشا شوي مکتوب کې ویل شوي د پاکستان هغه ادعا سمه نه ده، چې ګني افغان طالبانو د خېبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د افغانستان له خاورې پر پاکستاني پوځیانو د سپکو او درنو وسلو بریدونه شوي دي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په ښکاره توګه خړې پړې شوې او دواړه لوریو د لفظي بریدونو تر څنګ د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې سره وسله‌والې نښتې هم کړې دي.

پاکستان په بېلابېلو وختونو کې په نړۍوالو ناستو کې او د هېوادونو سیاسي استازولیو ته له طالبانو شکایت کړی دی، چې پاکستاني طالبان یې په خپل هېواد کې خوندي ساتلي دي.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په خېبر پښتونخوا کې د «ټي‌ټي‌پي» فعالیتونه نه یوازې دا چې چټک شوي؛ بلکې پراخ شوي هم دي او هره ورځ یې له پاکستاني پوځیانو سره د وسله‌والو نښتو خبرونه لاس په لاس کېږي.

په ورته مهال په خېبر پښتونخوا کې یو شمېر سیاست‌والو هم اندېښنې څرګندې کړې، چې د پاکستان د بې غورۍ له کبله د «ټي‌‌ټي‌پي» بریدونو زور اخیستی دی.

ملګرو ملتونو تازه په خپل یو راپور کې طالبان ملامته کړي‌، چې د پاکستان پر ضد یې پاکستاني طالبانو ته په خپله خاوره کې ځای ورکړی او حتی د لوژېستیکي ملاتړ تر څنګ یې د یادې ډلې مالي‌ ملاتړ هم کړی دی؛ که څه هم د طالبانو د روانې واکمنۍ په لومړیو میاشتو کې له «ټي‌ټي‌پي» سره د خبرو اترو لپاره پاکستان خپل څو پلاوي‌ هم کابل ته واستول؛ خو دغو مذاکراتو نه یوازې دا چې چندان پایلې یې ورنکړې بلکې یادې وسله‌والې ډلې لا خپلو فعالیتونو ته زور ورکړی.

افغان طالبانو بیا په وار وار د پاکستان دغه ادعاوې رد کړې او همدا خبره یې کړې، چې د افغانستان خاوره د خپلو ګاونډیو او هېڅ هېواد پر ضد نه کاروي.

د ملګرو ملتونو په تازه راپور کې راغلي، چې حتی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ختیځ ترکستان وسله‌والې ډلې مشر عبدالحق نورستانی چې له القاعده شبکې سره پراخې اړیکې لري په ډاډه زړه کابل کې اوسېږي او له هغه ځایه په سوریه کې خپل جنګیالي رهبري کوي.