د افغانستان د پرځېدلي جمهوري نظام د بهرنیو چارو وزیر محمد حنیف اتمر پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د پاکستان دننه د داعش ډلې د غړي محمد شریف الله نیول کېدل په دغه هېواد کې د ترهګرو ډلو د ملاتړ او حضور په تړاو جدي پوښتنې راپورته کړې دي.
اتمر ویلي، افغانان له هر هغه اقدامه ملاتړ کوي چې پرته له تبعیضه ټول ترهګر او د هغوی ملاتړي عدالت ته راکاږي.
نوموړي ټینګار کړی، چې د شریفالله نیول کېدل په پاکستان کې یو شمېر مهمې پوښتنې راولاړې کړې دي.
هغه زیاته کړې:« څنګه د القاعده پخوانی مشر اسامه بن لادن او د نورو ترهګرو ډلو غړي په پاکستان کې، ان د ښارونو دننه او د پوځیانو اډو ته نږدې پناه مومي؟».
د افغانستان د بهرنیو چارو دغه پخواني وزیر د پوښتنې په ډول لیکلي، چې « ایا دا د پاکستان د پوځ ناکامي ده؛ که د خودسره عناصرو کار او که د پاکستان د دولت د رسمي تګلارې برخه ده؟»
اتمر همداراز د ملګرو ملتونو د څارونکو او بهرنیو ډېپلوماټانو هغو راپورونو ته اشاره کړې، چې ښيي طالبان خپلو بهرنیو متحدینو ته په افغانستان کې پناه ورکوي؛ خو په عین حال کې د داعش خراسان پر ضد پراخ عملیات کوي.
نوموړې پوښتنه کړې: «ایا موږ د دې شاهدان یو، چې په سیمه کې د زورواکو نیابتي ډلو څخه نوی فصل پیل شوی ټيټيپي د پاکستان پر ضد او داعش خراسان د افغانستان پر ضد؟».
اتمر د پاکستان د پوځ پر « دوه مخې تګلاره» اندېښنه څرګنده کړې.
هغه په دې باور دی، چې پاکستان له یو لوري ترهګر روزي، ترې ملاتړ کوي او له بل لوري د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې ادعاوې کوي.
د افغانستان د بهرنیو چارو دغه پخوانی وزیر داسې مهال دغه څرګندونې کوي، چې وړمه ورځ پاکستان د کابل هوایي ډګر کې د ځانمرګي برید یو طراح محمد شریف تر نیول کېدو وروسته امریکا ته سپارلی دی.
پر محمد شریف الله تور دی، چې د ۲۰۲۱ په اګسټ میاشت کې یې د کابل هوایي ډګر ته ځانمرګی برید وروړی و؛ چې پکې د امریکایي ځواکونو په ګډون افغانان هم ووژل شول.
تازه د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد ادعا کړې، چې د پاکستان په بلوچستان ایالت کې د پاکستان د پوځ په ملاتړ د داعش مرکزونه جوړ شوي او یاد هېواد دغه وسلهواله ډله د خپلې وسیلې په توګه کاروي.
په پاکستان کې د کډوالو اداره «JAC» وایي، چې د چهارشنبې په ورځ په اسلام اباد کې شاوخوا ۱۹۰ تنه افغان کډوال چې قانوني اسناد یې هم لرل؛ نیول شوي دي. دغه اداره وایي، دغه نیول شوي کډوال په ناقانونه توګه د اسلام اباد په حاجي کمپ کې ساتل کېږي.
دغې ادارې د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره لیکلي، چې د راجستر شویو افغانانو ناسمه نیونه د ملي او نړۍوالو قوانینو خلاف کړنه دی.
دغې ادارې د اسلام اباد له سترې محکمې د دغه ډول کړنې پر وړاندې د اقدام غوښتنه کړې ده.
خبرپاڼه کاږي:« د ۲۰۲۵ کال د مارچ تر ۳مې نیټې د محکمې د حکم له مخې پولیس د ۲۰۲۵ کال د جون تر ۳۰مې پورې د هغو افغان کډوالو د ځورولو یا په زوره له خپلو کورونو څخه له اېستلو منع شوي، چې مهاجر کارتونه لري.»
خبرپاڼه زیاتوي، د افغان کډوالو وروستۍ نیونه د محکمې د دغه حکم څخه مستقیمه سرغړونه ده.
دغې ادارې دارنګه په اسلام اباد او راولپنډۍ کې د افغان کډوالو د نیونې او ځورونې د پای ته رسولو غوښتنه کړې ده.
په خبرپاڼه کې د یوې سرچینې په حواله راغلي، چې دا مهال له ۶۰ څخه تر ۷۰ پورې افغانان د پیر ودهای پولیسو په حوزه کې بندیان دي او وارث خان، بنی ګاله، صدر، کېنټ، سول لاینز او نصیر اباد پولیسو حوزو ته هم د افغان کډوالو د نیولو امر شوی دی.
له بل پلوه تېره ورځ د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزیر مولوي عبدالکبیر په کابل کې د پاکستان سفیر سره په لبدنه کې ویلي و، چې د جون تر پایه له پاکستانه د ټولو افغان کډوالو اېستل ستونزمن دي؛ ځکه هغوی نشي کولی خپل ټول ژوند او شتمنۍ په دومره لنډه موده کې راټولې کړي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزارت افغان کډوالو ته د ۲۰۲۵ کال د مارچ تر ۳۱مې پورې وخت ورکړی، چې دغه هېواد پرېږدي.
د راپورونو له مخې، د هغو افغانانو د استوګنې موده چې غواړي درېیم هېواد ته لاړ شي، د ۲۰۲۵ کال د جون تر ۳۰مې پورې غځول شوې؛ خو د ۲۰۲۵ کال تر سپټمبر پورې له بل هېواده د ویزې د نهترلاسه کولو په صورت کې هغوی هم ناقانونه کډوال ګڼل کېږي او له له دغه هېواده به و اېستل شي.
نیویارک ټایمز راپور ورکړی، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د پاکستان ستاینه کړې؛ ځکه چې پاکستان د داعش ډلې غړی محمدشریف الله چې په ۲۰۲۱ کال کې د کابل هوایي ډګر مخې ته په ځانمرګي برید کې چې له امله یې امریکایي سرتېري وژل شوي وو، ښکېل و؛ نیولی او امریکا ته یې سپارلی.
راپور کاږي، دا ستاینه ښيي چې کېدای شي امریکا او پاکستان یو ځل بیا د ترهګرۍ پر ضد یو ځای کار وکړي.
اډام واینسټین چې په واشنګټن کې درکوینسي انسټیټیوټ مرستیال دی ویلي: «د ټرمپ دا خبره پاکستان ته مهمه ده؛ ځکه پاکستان غواړي نړۍ ته وښيي چې د ترهګرۍ ضد مبارزه کوي».
نیویارک ټایمز زیاتوي، دا خبر وروسته له هغې خپور شو چې پاکستان محمد شریفالله ونیوه او امریکا ته یې وسپاره.
دا په داسې وخت کې وشول، چې پاکستان هڅه کوي د ترهګرو پر ضد د جګړې لپاره نړۍوال ملاتړ ترلاسه کړي.
اډام واینسټین وايي: «پاکستان یوازې ستاینه نه غواړي؛ بلکې د امریکا لهخوا امنیتي مرسته هم غواړي؛ څو وکولی شي د خپلو دښمنانو، لکه پاکستاني طالبانو تحریک پر ضد مبارزه وکړي». راپور زیاتوي، د کابل هوایي ډګر برید وښوده چې امریکا او پاکستان اوس هم لږ تر لږه د داعش خراسان(ISKP) پر ضد استخباراتي همکاري لري.
نیویارک ټایمیز لیکي؛ د امریکا د بهرنیو چارو نوي وزیر ویلي، واشنګټن ان له طالبانو سره هم ځیني استخباراتي معلومات شریک کړي دي.
مارکو روبیو (د کب په ۳مه) ویلي و، طالبان کله ناکله د القاعده او داعش پر ضد له امریکا سره مرسته کوي.
امریکايي او پاکستاني چارواکو نیویارک ټایمز ته ویلي، امریکا پاکستان ته هغه معلومات ورکړي و چې له مخې یې محمد شریف الله ونیول شو.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د چهارشنبې په ورځ د ټرمپ له دې خبرو مننه وکړه او ویې ویل: «دا زموږ د هڅو پیژندنه ده، چې پاکستان د سیمې په کچه له ترهګرۍ سره مبارزه کوي».
شهباز شریف وویل، «محمد شریفالله د پاکستان او افغانستان ترمنځ پولې ته نږدې د بریالیو عملیاتو په ترڅ کې نیول شوی و».
ټرمپ دا خبرې داسې مهال کړې دي، چې په خېبر پښتونخوا او بلوچستان ایالتونو کې د تېرو څلورو ورځو راهیسې درې ځانمرګي بریدونه شوي دي.
بل خوا د نړۍوال اقتصاد او سولې انسټیټیوټ تازه راپور ښيي، چې پاکستان د ترهګرۍ له اړخه په نړۍ کې دوهم ځای لري او یوازې بورکینافاسو ترې مخکې دی.
نیویارک ټایمز لیکلي، چې په پاکستان کې ترهګریز بریدونه دا مهال د ۲۰۱۴ کال له کچې هم زیات شوي دي.
پاکستان چې له اقتصادي ستونزو سره مخ دی، په ۲۰۲۲ کال کې د عمران خان تر لرې کېدو وروسته سیاسي کړکېچ هم تجربه کوي.
سربېره پر دې، له هغه وخته چې طالبان په افغانستان واکمن شوي په خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې د وسلهوالو بریدونه هم زیات شوي دي.
د ډېپلوماټ مجلې په یو تازه راپور کې راغلي چې د طالبانو دننه د کندهارۍ ډلې «ملا هبتالله اخندزاده او حقاني ډلې سراجالدین حقاني» ترمنځ اختلافات خورا ژور شوي او دا شخړې اوس یو خطرناک پړاو ته داخلې شوې دي.
ډېپلوماټ لیکي چې سراجالدین حقاني متحده عربي اماراتو ته د خپل سفر په لړ کې هحې کړي تر څو له سیمه ییزو هېوادونو ملاتړ ترلاسه کړي. نوموړی غواړي خپلې اړیکې پیاوړې کړي او د املا هبت الله له فشارونو ځان خلاص کړي.
راپور کې راغلي چې چې له شپږو اونیو راهیسې د طالبانو یو شمېر مشران « د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني، د بهرنیو چارو مرستیال وزیر شېر محمد عباس ستانکزي» افغانستان پرېښی او متحده عربي اماراتو ته تللي دي. ملا برادر چې له له دوی سره یو ځای وتلی و، بېرته هېواد ته ستون شوی، خو حقاني او سانکزی لا هم په بهر کې دي.
بلخوا د طالبانو ویاند بیا وړمه ورځ د (کب ۱۵مه) ویلي چې سراج الدین حقاني بېرته هېواد ته ستون شوی او د خپلې ناروغۍ تر درملنې وروسته اوس استراحت کوي ؛خو تر اوسه خپلواکو سرچینو د هغه تګ نه دی تایید کړی.
ژور اختلافات؛ د کندهاري ډلې او حقانیانو ترمنځ بې باورۍ
کارپوهان وایي، چې دا سفرونه د طالبانو دننه د ژورو اختلافونو نښه ده. د ملا هبتالله اخندزاده کندهارۍ ډله، چې زیاتره غړي یې سخت دریځي دیني عالمان دي، د نړۍ والې ټولنې پر وړاندې هر ډول نرمښت سره مخالفت لري.
د سراجالدین حقاني ډله، ملا یعقوب، ملا برادر او ستانکزی بیا غواړي د نړۍ وال ملاتړ خپلولو لپاره انعطاف وښيي او د طالبانو حکومت مشروعیت ترلاسه کړي.
ډېپلوماټ وړاندې کاږي دا اختلافوت هغه مهال لا زیات شول چې د طالبانو مشر پر ښځو او نجونو سخت محدودیتونه ولګول. عباس ستانکزي د خوست په یوه مدرسه کې د ملا هبت الله پر ضد سختې څرګندونې وکړې او ویې ویل: «دا پرېکړې د اخندزاده شخصي خوښه ده او له شریعت سره تړاو نه لري».
ملا هبت الله تر دې وینا وروسته د ستانکزي د نیولو امر ورکړ، خو هغه د ملا یعقوب په مرسته وتوانېد چې افغانستان پرېږدي او متحده عربي اماراتو ته ولاړ شي.
د حقاني د نفوذ کمول؛ ملا هبت الله د خپل قدرت د لویولو په حال کې
ډېپلوماټ مجلې باور څرګند کړی چې د طالبانو مشر غواړي د سراج الدین حقاني واک محدود کړي. نوموړي د تېر کال په نومبر میاشت کې یو فرمان ورکړ، چې له مخې یې د کورنیو چارو، دفاع وزارت او استخباراتي ادارې د وسلو او مهماتو ویشلو څخه منع کړې او دا صلاحیت یوازې په خپل لاس کې واخیست.
همداراز ملاب هبت الله خپل پلویان په مهمو سیمو لکه د کابل بالاحصار کلا او نړۍ وال هوايي ډګر کې ځای پر ځای کړل، چې تر دې دمخه د حقاني شبکې جنګیالیو تر تر واک لاندې وو.
د خلیل حقاني وژل؛ داخلي تصفیه یا د داعش برید؟
تېر کال د ډېسمبر په میاشت کې د سراج الدین حقاني کاکا خلیلالرحمان حقاني ووژل شو. داعش خراسان د برید مسوولیت واخیست، خو ځینو سرچینو دا پېښه «کورنی تصفیه» وبلله.
ډېپلوماټ ته یو هندي چارواکي ویلي، چې دا وژنه د طالبانو مشر له لوري سراجالدین ته دا پیغام ورکړ چې له هغه نافرماني به ورته سختې بدې پایلې ولري.
ډېپلوماټ باور لري چې که څه هم ملا هبت الله د دیني مشروعیت او د قندهارۍ کړۍ په مرسته هڅه کوي چې سراج الدین حقاني له صحنې لرې کړي ؛خو هغه کافي پوځي تجربه لري او له استخباراتي ادارو سره نږدې اړیکې یې د دې لامل کیدلای شي چې ښايي په اسانۍ د طالبانو مشر ته تسلیم نه شي.
دغو ژورو اختلافاتو د طالبانو حکومت راتلونکی لا هم له کړکېچ سره مخ کړی او دا کړکېچ ښايي ژر پای ته ونه رسېږي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له هغو څرګندونو چې له طالبانو څخه د امریکایي وسلو د اخیستلو په تړاو یې مطرح کړې وې، ملاتړ اعلان کړی دی.
د نوموړي وزارت ویاند شفقت علي خان د پنجشنبې پر ورځ (کب ۱۶مه) زیاته کړې چې له طالبانو سره د دې وسلو نشتوالی، د سیمې له امنیت سره مرسته کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي، دغه وسلې چې طالبان وايي په بشپړ ډول د دوی په کنټرول کې دي، پاکستاني وسلهوال یې د دغه هېواد د امنیتي ځواکونو پر وړاندې کاروي.
نوموړي وويل: «دغه وسلې د پاکستان په ترهګریزو بریدونو کې کارول شوي او دا زموږ لپاره د اندېښنې وړ ده. موږ دا موضوع مطرح کړې ده. که امریکا وکولای شي د دې وسلو د اخیستلو لپاره اقدام وکړي، دا به په سیمه کې د ټولیز امنیتي وضعیت له ښهوالي سره مرسته وکړي.»
شفقت علي خان متحدهایالاتو ته د داعش یوه غړي سپارلو ته په اشارې ټینګار کړی چې له امریکا سره د پاکستان امنیتي همکارۍ د ترهګرۍ ضد او استخباراتي همکاریو په ګډون یو روان بهیر دی.
دا څرګندونې له طالبانو څخه د پاکستان ژوره ناخوښي څرګندوي چې په تېرو ۲۰ کلونو کې یې د دغې ډلې په ملاتړ کې پانګونه کړې وه، خو اوس له امریکا څخه غواړي چې پر طالبانو فشار وارد کړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په وار-وار ویلي چې نوموړی غواړي په افغانستان کې د خپل هېواد پاتې شوې وسلې له طالبانو بېرته واخلي.
نوموړي په دې وروستیو کې د خپلې یوې وینا پرمهال د «ډاګ» په نوم یو کس ته دنده ورکړه چې له طالبانو څخه د امریکايي وسلو او تجهیزاتو د بېرته ترلاسه کولو پلان جوړ کړي.
ډېپلوماټ، په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې د طالبانو سختو قوانینو او د عدالت د نړۍوالې محمکې له لورې د لوړپوړو چاوراکو د محاکمې اهمیت په اړه پر خپلې ویب پاڼې مقاله خپره کړې، په دغه مقاله کې د یوې افغانې څارنوالې د ژوند کیسه هم راخیستې چې د طالبانو حکومت کې یې ژوند څه ډول تیریږي.
مقاله کې راغلي د ۲۰۲۵ کال د مارچ په ۴، د جرمني فدرالي حکومت د ښځو په وړاندې د تبعیض د ټولو ډولونو له منځه وړلو کنوانسیون (سي یي ډي ای ډبلیو) لاندې د افغانستان د مکلفیتونو په اړه د بحث لپاره د مدني ټولنې مشورتي غونډه جوړه کړه. دا مشوره د پراخو نړۍوالو هڅو یوه برخه وه چې طالبان د ښځو له حقونو څخه د سختو سرغړونو حساب ورکړي.
د ۲۰۲۴ کال په سپټمبر کې، څلورو غوښتونکو هېوادونو – استرالیا، کاناډا، جرمني او هالنډ – د عدالت په نړۍواله محکمه (ای سي جی) کې د افغانستان پر وړاندې د قانوني تعقیب لپاره یو مهم نوښت پیل کړ.
د جرمني د بهرنیو چارو وزیرې انالینا بیرباک د مارچ په څلورمه په خپلو پرانیستونکو څرګندونو کې پر افغان ښځو د طالبانو د بندیزونو په اړه ژوره خواشیني څرګنده کړه. هغې وویل، «طالبان د افغان ښځو او نجونو لپاره یوه ټولنیزه کوټه جوړوي.
بیربوک د ښځو د حقونو څخه د سرغړونې په اړه د پوهیدو لپاره له افغان مېرمنو سره د مشورې پر اهمیت ټینګار وکړ. هغې دا هم یادونه وکړه چې د(سي یي ډي ای ډبلیو) د قضیې راوستل کیدای شي نه یوازې په افغانستان کې بلکې په ټوله نړۍ کې د ښځو د حقونو د غوښتنې لپاره یو مهم ګام وي، ځکه چې هېڅ دولت د دې کنوانسیون څخه د سرغړونې لپاره محاکمه نه ده کړې.
د افغانستان په وړاندې د(سي یي ډي ای ډبلیو) دوسیه په حقیقت کې د طالب چارواکو لاندې راوستل په هېواد کې د ښځو ناوړه وضعیت په ګوته کوي. د طالبانو واکمنۍ افغان مېرمنې په معاصر تاریخ کې یو له خورا سخت ظلم سره مخ کړې. ښځې او نجونې تر شپږم ټولګي پورې له زده کړو منع شوي، له کار کولو منع شوي او له محرم پرته له تګ راتګ څخه منع شوي دي. عامه ځایونه په زیاتیدونکې توګه د لاسرسي وړ نه دي، او که لاریونونه ترسره کړي د ظالمانه جبر سره مخ کیږي. دې ځورونې افغان مېرمنې له اقتصادي او رواني پلوه زیانمنې کړې دي.
په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه په یوه وروستي راپور کې، د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ د نړۍوالې حساب ورکونې په برخه کې د پرمختګ یادونه وکړه، په شمول د نړۍوالې جنایي محکمې د نیولو امر غوښتنې او د(سي یي ډي ای ډبلیو) کنوانسیون لاندې نوښت چې کیدای شي د ای سي جی په وړاندې قضیه ولري. دا ګامونه د عاملینو د حساب ورکولو او د افغان قربانیانو لپاره د عدالت په لټه کې خورا مهم دي. د نړۍوال حساب ورکونې او عدالت میکانیزمونو ته لاره هواره کول اوس مهال د افغان مېرمنو لپاره یوازینۍ لاره ده. د طالبانو د رژیم پر مهال چې جنسیتي توپیر یې کړی دی، د عدالت او حساب ورکولو لپاره هېڅ قانوني درملنه شتون نلري.
تېر اګسټ، د طالبانو امر بالمعروف وزارت داسې بد قوانین تصویب کړل، چې پر بنسټ یې د ښځو غږ باندې بندیز لګول شوی.
ډېپلوماټ زیاتوي، چې د افغان مېرمنو غږ اوچتولو لپاره زموږ د یوې مشورتي ناستې په ترڅ کې د تهمینه په نوم یوې ښځینه څارنوالې وویل، چې په کور کې بنده پاتې او کار نه شي کولای، د هغې په رواني روغتیا، ماشومانو او کورنی ژوند یې له هر اړخه بده اغیزه کړې ده.
د هغې درې لوڼې، چې له پوهنتون څخه د فراغت په درشل کې وې، اوس خپلې ورځې د هغو شېبو په شمېر تېروي، تر څو بېرته خپلو زده کړو ته ستنې شي، کار پيدا کړي او د خپلې کورنۍ ملاتړ وکړي. تهمینې نه یوازې د خپلو لوڼو بلکې د خپلو دوو زامنو لپاره هم ژور خپګان څرګند کړ. د هغې د کار کولو د نشتوالي له امله د هغې د میړه او لوڼو سره د مالي بار له امله د هغې زامن مجبور شوي چې کار وکړي. هغې ټینګار وکړ چې پر ښځو سخت بندیزونه او د هغوی د اساسي بشري حقونو تر پښو لاندې کول نه یوازې ښځې اغېزمنې کړي، بلکې د کورنۍ نارینه غړو ته یې هم ډېر زیانونه رسولي دي.
هغې وویل له طالبانو مخکې کله چې هغې د څارنوالۍ په توګه کار کاوه، نه یوازې د خپلې کورنۍ سره یې مرسته کوله او له خپل مسلکي موقف څخه یې خوند اخیست، بلکې د ښځو سره یې هم مرسته کوله چې په عامه یا شخصي ژوند کې د دوی د حقونو څخه د سرغړونې لپاره قانوني چلند وکړي. تر نن ورځې پورې، هغه د طالبانو د جنسیتي توپیر پالیسي لاندې ده او د رژیم له کورني تاوتریخوالي او سیستماتیک تاوتریخوالی سره مخ ده. هغه د طالبانو له غچ څخه هم ویره لري، لکه څنګه چې هغې له وروستي جمهوریت سره کار کولو.
له دې ټولو سره سره، د هغې هوډ ثابت دی او هغه لارې لټوي چې د طالبانو په وړاندې مقاومت وکړي. هغه هوډ لري چې د نورو نجونو او ټولنې سره مرسته وکړي.
لکه څنګه چې نورې مسلې سرلیکونه نیسي، د افغانستان او د ښځو د حقونو په اړه بحث په نړیواله کچه خاموش ښکاري. خو د افغان ښځو له فعالانو سره د جرمني د حکومت په کوربهتوب مشورتي کنفرانس دا حقیقت روښانه کوي چې نړۍ لا هم د طالبانو ظلمونه څاري او د نړۍوالو قوانینو له مخې د هغوی د حساب ورکولو هڅې روانې دي.
عدالت او حساب ورکول د افغانانو لپاره د سولې د ترلاسه کولو یوازینۍ لار ده چې له څلویښتو کلونو راهیسې د تل پاتې شخړو سره مخ دي.
د قضیې سیاسي او دیپلوماټیکې اغیزې
د کورنیو محکمو برعکس، ای سي جی د خپلو حکمونو پلي کولو لپاره د پولیسو میکانیزم نه لري. د نړۍوالو قوانینو سره موافقت تر ډېره حده داوطلبانه دی او طالبان امکان نه لري چې یو ناوړه حکم ته غاړه کیږدي. برسېره پردې، لوی قدرتونه ممکن د پلي کولو په پرتله ستراتیژیکو ګټو ته لومړیتوب ورکړي، په بالقوه توګه د طالبانو د حساب ورکولو لپاره نړۍوالې هڅې کمزورې کوي. سربیره پردې، سیاسي ویشونه او د امنیت شورا د دایمي غړو د ویټو واک کولی شي د ملګرو ملتونو له لارې د پلي کیدو مخه ونیسي، په هرصورت، د دې ټولو ننګونو سره سره، په اصل کې، د نړۍوالو حقوقي وسایلو رامنځته کول یوه پیاوړې وسیله ده چې کیدای شي د افغانستان د اصلي واکمنانو لپاره ناوړه سیاسي، ډیپلوماټیک او حقوقي اغیزې ولري.
په داسې حال کې چې د ای سي جي قضیه د جرمونو نړۍوالې محکمې (اس سي سي) په څېر یو جنایي بهیر نه دی، دا د پام وړ سیاسي، ډیپلوماټیک او قانوني وزن لري. د افغانستان په اړه د ای سي جی قضاوت د هېواد لهخوا د(سي یي ډي ای ډبلیو)د تصویب او د ۲۹ مادې د منلو له لارې رامنځته شوی، کوم چې محکمې ته د تړون اړوند شخړو واک ورکوي.
د طالبانو پر ضد حکم کولای شي څو مهمې پایلې ولري
دا قضیه به د طالبانو د سیسټماټیک جنسیتي تبعیض او تعذیب رسمي پیژندنه چمتو کړي، د تبعیض پروړاندې نړۍوال حقوقي چوکاټ پیاوړی کړي او د ورته قضیو لپاره یو مثال رامنځته کړي.
د ای سي جی پرېکړه به د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه په خبرو اترو کې د نړۍوالې ټولنې دریځ پیاوړی کړي، په ځانګړې توګه د (یو این ایس ار ۲۷۲۱) په څېر چوکاټونو کې، کوم چې د نړۍوالو مکلفیتونو سره سم په نړۍوال سیسټم کې د افغانستان ادغام شرط کوي.
د افغانستان راتلونکی به د مدرسو په زیاتیدونکي شمېر، د پاکستان او طالبانو د اړیکو خرابیدل، په منځني ختیځ او اوکراین کې د روانو شخړو او د چین او امریکا تر منځ د اقتصادي رقابت له امله اغیزمن شي. په هرصورت، د ای سي جی قضاوت کولی شي هېوادونه له طالبانو سره د خپلو اړیکو د عادي کولو مخه ونیسي. بېلګې په توګه، که هېوادونه له طالبانو سره د اړیکو د عادي کولو په اړه فکر وکړي، دوی به له لا زیاتې پلټنې سره مخ شي، ځکه چې له یوه داسې رژیم سره ښکیلتیا چې په رسمي توګه د جنسیتي تعذیب له امله غندل شوي، د دوی نړۍوال موقف ته زیان رسوي.
دای سي جی قضیه او د محکمې پرېکړه به هم د افغان مېرمنو حرکت پیاوړی کړي. دا به د مدافع وکیل لپاره یو قانوني بنسټ چمتو کړي، د مدني ټولنې سازمانونو، ژورنالیستانو او د بشري حقونو ډلو هڅو ته به وده ورکړي چې د افغان ښځو د حقونو لپاره مبارزه کوي.
د پناه غوښتنې او بشردوستانه خوندیتوب په اړه، پرېکړه کولی شي د افغان مېرمنو لپاره د پناه غوښتنې ادعاوې اسانه کړي، ځکه چې دا به د هغه ځورونې قانوني پیژندل رامنځته کړي چې دوی ورسره مخ دي او د دوی لپاره به په بهر کې پناه اخیستل اسانه کړي.
سربیره پردې، دا قضیه کولی شي د راتلونکو محاکمو لپاره د اسنادو په برخه کې هم رول ولوبوي. د مثال په توګه، دا کولی شي د طالبانو د سرغړونو رسمي ریکارډ رامنځته کړي.
د ښځو د حقونو د دفاع لپاره یوه ټاکلې شیبه
په داسې حال کې چې د ای سي جی قضیه ممکن سمدلاسه په افغانستان کې شرایط بدل نه کړي، مګر ژور سمبولیک، سیاسي او قانوني وزن لري. دا قضیه په نړۍوالو حقوقي خبرو اترو کې د بدلون نښې رامنځته کوي.