حنیف اتمر: د طالبانو لویه جرګه کې باید ښځو او سیاسي بنسټونو ته هم اجازه ورکړل شي

اشرف غني د خپلو پاډکاسټونو په لړ کې د پنجشنبې په ورځ په یوه پاډکاسټ کې وویل، « زه ټینګ په دې باور یم چې افغانان اوس پخپله د برېښنا د تولید په څېر لویو پروژو د پلي کولو مسلکي او مالي وړتیا او له نړۍ سره د همکارۍ ژبه لري، خو دا کارونه بې سیاسي مشروعیته ناشوني دي».

هغه د وچکالۍ صورت کې د ایران د اوبو غوښتنې بې ځایه او بې دلیله وبللې.

اشرف غني زیاته کړه، « په ګډو سیندونو باندې باید څیړنې وشي. له دلیل او منطق پرته بې ځایه نیوکې کیږي، افغانستان د وچکالۍ په صورت کې چې اوبه نه لري، نو څنګه اوبه ور کړي».

نوموړی ټینګار کوي، چې اوبه موجودې وي او ایران ته خپله کچه اوبه رسیږي افغانستان ترې هرډول استفاده کولای شي او د هر ډول بند جوړولو حق لري.

مخکینی ولسمشر وايي، د اوبو اوضاع باید په ټوله کې پلانګذاري شي او که یو کس یواړخیز بندونه جوړوي باید د انډولیزو اصولو له مخې تاوان ور کړي.

اشرف غني د برېښنا بندونو د سترو پروژو په اړه وايي، نړۍ چې ددغسې پروژو پلیتابه ته پاملرنه وښوده، شخصي سلیقې او د ځانځانۍ ښامار یې پر وړاندې خنډ شو.

هغه دا نه ده روښانه کړې، چې د چا شخصي سلیقې ددغسې پروژو د پلیتابه پر وړاندې خنډ شوې.

مخکیني ولسمشر په دغه پاډکاسټ کې د افغانستان پر نورو اقتصادي مسایلو، په ځانګړې توګه د برېښنا د پروژو په تړاو خبرې کړې دي.

د اوبو او انرژۍ وزارت ویلي، چې په دې لیدنه کې په افغانستان کې د اوبو او انرژي د پراختیايي پروژو د پلي کولو په اړه خبرې شوې.

د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت په کابل کې د ایران د سفیر له قوله لیکلي، چې ایران هوډ لري له افغانستان سره د اوبو او انرژي د پراختیايي پروژو د پليتابه په برخه کې همکاري وکړي.

په دې لیدنه کې د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزیر او د ایران د استازي ترمنځ د اوبو او وچکالیو په اړه هم خبرې شوې دي.

له طالبانو سره د اوبو او انرژۍ په پراختیايي پروژو کې د ایران د همکارۍ خبر په داسې حال کې ورکول کیږي، چې تاره ایراني چارواکو دغه هېواد ته د هلمند د اوبو د ورتګ په اړه څرګندونې کړې دي.

په افغانستان کې د تاریاکو د بیو لوړېدو اړوند د ملګرو ملتونو د نشه یي توکو او جرمونو ضد ادارې له راپور وروسته د طالبانو کورنیو چارو وزارت د پنجشنبې په ورځ وویل، چې د نشه یي توکو پر ضد یې مبارزه جدي ده.

دطالبانو کورنيو چارو وزارت ویاند عبدالمتین قانع د دغې ادارې وروستي راپور ته په ځواب کې ویلي: « دغه ټولو ته جوته ده چې کله تولید او عرضه نه وي، نو بیه څو برابره لوړیږي».

قانع زياتوي، چې په هېواد کې د نشه يي توکو پروسس، تولید او قاچاق د پام وړ کم شوی او په وړاندې يې جدي مبارزه کوي.

د ملګرو ملتونو د نشه يي توکو او جرمونو ضد دفتر په خپل یوه تازه راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې د تاریاکو بیې په بې ساري ډول لوړې شوې او ستر قاچاقبران ترې ګټه اخلي.

رپوټ چې پرون چهار شنبه خپور شو، ويلي، په افغانستان کې د تاریاکو بیې په ۲۰۲۴ کال کې خورا لوړې شوې او د یو کیلوګرام بیه یې ۷۵۰ امریکایي ډالرو ته رسېدلې وه.

دغه راپور په ډاګه کوي، چې په ۲۰۲۲ کال کې د طالبانو له لوري د نشه يي توکو پر کر د بندیز پرمهال د تاریاکو د یو کیلو ګرام بیه ۷۵ امریکايي ډالره وه او د ۲۰۲۲ کال په پرتله په ۲۰۲۴ کال کې د تاریاکو بیه لس برابره لوړه شوې.

د ملګرو ملتونو د نشه یي توکو او جرمونو ضد ادارې اندیښنه ښودلې او ویلي يې دي، په افغانستان کې د تریاکو د دوامدار کمښت له امله ښايي پیرودونکي او پلورونکي داسې بدیل مخدره توکو ته مخه کړي چې له هیرویینو څخه لا هم زیانمنوونکي وي.

رحمت الله نبیل د ملي مقاومت جبهې او نورو افغان جهادي ډلو له لوري د بلوڅ ازادۍ پوځ د مبارزې غندنه او هغوی ته د ترهګرې ډلې خطاب مکث وړ بللي دي.

نوموړي‌ په اېکسپاڼې لیکلي، چې د پاکستاني نظامیانو د بې عدالتیو پر وړاندې د بلوڅانو مبارزه په ۱۹۸۴ کال پیل شوې ده او دغه مبارزه د پوځ د ظلم، توپيري چلند، د طبیعي زیرمو غصب، د بلوڅ مشرانو هدفي وژنو او په سیاست کې د ونډې نه ورکولو پر وړاندې دوام لري.

نوموړي د ملي مقاومت په نوم جبهه او نور پخواني جهادي مشران چې پر جعفر اکسپریس اورګاډي یې د بلوڅ ازادۍ پوځ برید غندلی پوښتي،« د بلوڅانو پر وړاندې د پاکستاني پوځ ظلم او د افغانستان د خلکو پر وړاندې د طالبانو په بڼه د ورته پوځ د نیابتي ځواکونو ظلم ترمنځ څه توپیر دی؟»

رحمت الله نبیل زیاتوي:« د بلوڅ ازادۍ پوځ او د هغو ترمنځ چې مشروع مبارزین یې بولي او د بلوڅ ازادۍ مبارزه ترهګري بولي او غندنه یې کړې ده، توپير څه دی؟ دواړو ډلو د ظلم او بې عدالتۍ په وړاندې وسله وال مخالفت ته مخه کړې ده.»

نبیل په دې باور دی، چې په دا ډول مسالو کې باید د جګړو تاریخي او ټولیزو ریښو ته په پاملرنې سره عادلانه او بې طرفه غبرګون وښودل شي.

همدارز نبیل ویلي، تر هغه چې پاکستان په نړیوالو سټیجونو د افغانستان په وړاندې د خپلو غلطو پالیسیو په اړه د افغانستان له خلکو بښنه ونه غواړي تر هغه پاکستان ته دوست نه شو ویلی.

دا په داسې حال کې ده، چې د ملي مقاومت په نوم جبهې ویاند علي میثم نظري تېره ورځ په یوه اعلامیه کې د بلوڅ ازادۍ پوځ له لوري پر جعفراکسپریس اورګاډي برید باندې خواشیني ښودلې او بلوڅ ازادۍ پوځ یې ترهګره ډله بللې وه.

یاده رسنۍ په یوه تحلیل کې وايي، د ټرمپ ادارې پرېکړه چې نږدې ټولې بهرنۍ مرستې وځنډوي، ښايي په افغانستان کې د چین مخ پر وده نفوذ نور هم چټک کړي.

د اویغور بیلتونپالو له تېرو شلو کلونو راهیسې له افغان حکومت او ناټو ځواکونو سره د جګړې پر مهال د طالبانو ملاتړ کړی، خو اوس د بدلون نښې ښکاري.

طالبانو له ډېرې مودې راهیسې د ختیز ترکستان اسلامي تحریک (ETIM) غړو ته د استوګنې او قاچاق اسانتیاوې برابرې کړې دي. په بدل کې اویغور بېلتونپالو طالبانو ته مالي ملاتړ برابر کړی او جنګیالي یې ورکړي دي.

نیوزویک جاپان وايي، بل‌خوا چین له طالبانو سره خپلې اړیکې هغه مهال لا پسې پراخې کړې چې دوی په ۲۰۲۱ کال کې واک ته ورسېدل. طالبانو تمه درلوده چې چین به ددوی پراخ سیاسي او اقتصادي ملاتړ وکړي، خو بیجنګ یوازې پر هغو برخو تمرکز وکړ چې د دوی اقتصادي او ستراتیژیکو ګټو ته ګټه رسولی شي.

د یادې رسنۍ د تحلیل له مخې، په تېرو درې نیمو کلونو کې د چین دولتي شرکتونو په افغانستان کې پراخ حضور موندلی دی. همداراز، د چین حکومت طالبانو ته د نړیوال ملاتړ زمینه برابره کړې او خپل نفوذ یې پیاوړی کړی دی.

د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي چارو مرستیال عبدالغني برادر څرګنده کړې: « موږ به هیڅ ځواک ته اجازه ورنه کړو چې د چین پر ضد کوم زیانناک عمل ترسره کړي». د رسنۍ په باور، دا څرګندونې په دې معنا دي چې طالبان د اویغور جنګیالیو پر ضد د چین غوښتنو ته غاړه ږدي.

نیوزویک جاپان د افغانستان انټرنشنل رپوټ ته له اشارې پرته ویلي، چې د رسنیو د رپوټونو له مخې د ختیز ترکستان اسلامي تحریک غړي د بدخشان له شمال‌ختیزې سیمې نه لویدیز ولایت هرات او نورو سیمو ته انتقال شوي دي.

افغانستان انټرنشنل څه موده وړاندې د خپلو سرچینو په حواله رپوټ ور کړی و، چې اویغور جنګیالي د هرات ولایت شیندنډ او نورو سیمو ته لیږدول شوي دي.

خود رسنۍ په باور، د افغانستان دننه سرچینې وایي چې د طالبانو له خوا پر چین بې‌باوري موجوده ده.

د دې بې‌باورۍ لامل دا دی چې چینايي چارواکي د طالبانو حکومت ته د رسمي مشروعیت ورکولو یا د هغوی د تمې مطابق مالي مرستې ته زړه نه ښه کوي. د چین تمرکز یوازې پر سوداګرۍ، د « یو کمربند، یوه لار» پروژې پر وده، او د ختیز ترکستان اسلامي تحریک پر ځپلو دی.

نیوزویک جاپان وايي، بل‌خوا د داعش-خراسان څانګه له اویغور وسله‌والو ډلو سره د اړیکو پیاوړي کولو هڅه کوي.

د ۲۰۲۱ کال د اکتوبر پر۲۱مه په کندوز کې په یوه جومات کې ځانمرګی برید وشو، چې شاوخوا ۷۰ کسان یې ووژل او تر ۱۴۰ زیات نور یې ټپیان کړل. د داعش په اعلامیه کې د بریدګر نوم محمد الایغوري یاد شوی و، چې د هغه د اویغوري اصل ښکارندویي کوي.

همداراز، د جنورۍ پر۲۵مه تخار ولایت کې یو چینايي وګړی ووژل شو. د دغه برید مسوولیت داعش ومانه، خو د یادې رسنۍ په وینا، بریدګر د ختیز ترکستان اسلامي تحریک غړی و. یاده رسنۍ وايي، د دواړو ډلو ترمنځ یوه موافقه موجوده ده، چې که ختیز ترکستان اسلامي تحریک پر چینایانو یا د چین پر ګټو برید وکړي، نو داعش به یې مسوولیت اخلي.