په داسې حال کې چې د نوي ښوونیز کال له پیل سره لاهم د افغان نجونو او ښځو پر زده کړو د طالبانو بندیزونه دي، په افغانستان کې د اروپایي اتحادیې استازولۍ ټینګار کړی چې د زده کړو برابري د هېواد د دوامداره پرمختګ لپاره حیاتي ده.
اروپایي اتحادیې د یکشنبې په ورځ وویل چې دوی د افغان نجونو د زده کړې له حقه ملاتړ کوي.
په افغانستان کې د اروپایي اتحادیې استازولي باور لري چې لوستې ښځې د خپلې پوهې او مهارتونو په کارولو سره د یو پیاوړي، باثباته او خپلواک افغانستان په جوړولو کې مهم رول لري.
د طالبانو د پوهنې وزارت لهخوا د نوي تعلیمي کال د پیل له اعلان سره دا بندیز چې نجونې له زده کړو محروموي، خپل څلورم کال ته داخل شو. طالبانو د کابل په یوه ښوونځي کې د زنګ وهلو مراسم ترسره کړل، خو د نجونو ښوونځیو د بېرته پرانیستلو په اړه یې هیڅ یادونه ونه کړه.
تر دې مخکې د ملګرو ملتونو فرهنګي ادارې یونسکو ویلي و چې د طالبانو محدودوونکې پالیسۍ تر اوسه ۱.۵میلیونه افغانې نجونې له زده کړو بېبرخې کړې دي.
دې ادارې اندېښنه ښودلې او خبرداری یې ورکړی، چې که دا بندیزونه دوام وکړي تر ۲۰۳۰کال پورې به له زده کړو د محرومو نجونو شمېر له ۴میلیونو واوړي.
له دې سره هممهاله، یو شمېر نړیوالو ادارو د طالبانو دا پرېکړه غندلې او له هغوی یې غوښتي چې د ښځو او نجونو پر مخ دې د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې بېرته پرانیزي.
د بښنې نړیوال سازمان له طالبانو غوښتنه کړې چې د افغان ښځو او نجونو پر ضد له تبعیض ډکو پالیسیو ته د پای ټکی کېږدي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي هم ټینګار کړی چې طالبان باید د نجونو د زده کړو د بندیز له امله ځوابو ویونکيوګرځي.
خو طالبان د نړیوالو غبرګونونو پروا نه لري او د نجونو زده کړې د افغانستان داخلي موضوع بولي.
د طالبانو د امربالمعروف او شکایتونو اورېدو وزارت په یوې خبرپانه کې ادعا کړې، چې د «کب په میاشت» کې یې پنځوس تنه مېرمنې له جبري نکاح او کورني تاوتریخوالي څخه ژغورلي دي.
د طالبانو دغه وزارت وایي، په دغو مېرمنو کې یې ۲۲تنه د جبري نکاج له ګواښ سره مخ وې او ۳۰کسه نورې بیا د کورني تاوتریخوالي له امله ځورول کېدې چې دوی ژغورلې دي.
یاد وزارت ادعا کړې، چې د ښځو د شرعي حقونو د ورکړې اړوند ۸۴ قضیې یې تېره میاشت حل کړې دي چې پکې ۳۲ قضیې د مهر او میراثونو اړوند هم وې.
طالبان داسې مهال ښځو ته د شرعي حقونو د ورکړې خبره کوي، چې دغه ډلې د اسلامي شریعت خلاف ښځې له کار کولو منعه کړي او نجونې یې د ښوونځيو او پوهنځیو له زدهکړو هم محرومې کړې دي.
د دې ډلې مشر نه یوازې د زدهکړو په برخه کې؛ بلکې د کار په ګډون په بېلابېلو برخو کې پر ښځو سخت بندیزونه لګولي دي.
د طالبانو د امربالمعروف وزارت خبرپاڼه زیاتوي، چې د دوی محتسبینو په بېلابېلو ولایتونو کې له سوداګرو او کاروباریانو سره تېره میاشت ۲۸ اصلاحي ناستې کړې دي؛ څو د توکو بیې کنټرول کړي.
همدا راز زیاته شوې، چې د غیر شرعي کړنو او خرافاتو په تور یې اتلس تنه کوډګر هم نیولي دي.
د طالبانو دغه وزارت خبر ورکوي، چې تېره میاشت ورسره شاوخوا ۱۰۰۰ شکایتونه ثبت شوي چې له ډلې یې یوازې ۹۴ حل شوي او نور یې لا پاتې دي.
نیوکې دا دي ،چې د طالبانو محستبانو څخه هم پراخه شکایتونه شوي؛ خو دغه ډله د خپلو متحسبانو د افراطي او سپکاوي ډک چلند پر وړاندې هېڅ ډول اقدام نه کوي.
که څه هم د طالبانو امربالمعروف او شکایتونو اورېدو وزارت ځان د شکایتونو مسوول بولي؛ خو په هېواد کې د همدوی له محتسبانو او کارکوونکو خلک په تنګ راغلي دي.
له دې وزارت او کارکوونکو څخه په بېلابېلو ولایتونو کې خلک سرټکوي او پرې تور پورې کوي، چې له خلکو سره له سخت دریځۍ ډک چلند کوي.
د دغه وزارت محتسبان ان په لارو کوڅو کې هغه کسان چې ږېرې یې خریلې وي ودروي او سپارښتنې ورته کوي، چې ږیېې پرېږدي؛ ان په ځینو ځایونو کې یې خلک د ږېرې خریلو له امله رټلي هم دي.
دغو محتسبانو نایان منع کړي، چې د خلکو ږېرې به نه خروي او نه به هم د سینګار په ډول خلکو ته وېښته جوړوي.
دا ډله همدا راز په ښارونو کې ټکسي چلوونکي څارې او هغه مېرمنې له موټرو ښکته کوي، چې د محرم په توګه ورسره د کورنۍ نارینه غړی نه وي ناست.
دغې چارې د هغو مېرمنو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی، چې د کورنۍ نارینه غړي نه لري او په ځانګړې توګه کونډې مېرمنې له دې حالت څخه خورا اندېښمنې دي.
د افغانستان د پارلمان مخکینۍ غړې فوزیه کوفي کابل ته د امریکا د پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد د سفر په اړه ویلي:« هغه کسانو چې هېواد تورو تیارو ته ټېل وهلی، اوس افغانستان ته سفر کوي او یو وار بیا د راتلونکي جوړولو هڅه کوي. عدالت چېرته دی؟»
دا په داسې حال کې ده، چې (د کب په ۳۰مه) د امریکايي زندانیانو د خلاصون لپاره زلمی خلیلزاد د امریکايي پلاوي په ترکیب کې کابل ته تللی و.
تر هغه وروسته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې امیر خان متقي د بنديانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر له ځانګړي استازي اډم بوايلر او د افغانستان لپاره د امریکا له پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد سره کتلي دي.
خو اغلې فوزیه کوفي دغه څرګندونې کابل ته د زلمي خلیلزاد تر سفر وروسته پر اېکس پاڼه کړې دي.
هغې په دغه یادښت کې دارنګه د نجونو د زدهکړو یادونه هم کړې ده.
نوموړې کاږلي، په افغانستان کې نوی ښوونیز کال پیلېږي؛ خو نږدې څلور کاله کېږي، چې نجونې د طالبانو لهخوا له زدهکړو منع شوې دي.
هغې زیاته کړې:« تر ټولو دردناکه د هغو کسانو ننداره ده، چې هېواد یې تورو تیارو ته ټېل وهلی.»
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته، نږدې څلور کاله کېږي چې له شپږمو ټولګیو پورته نجونې له زدهکړو محرومې شوې دي او تازه یو بل ښوونیز کال هم د دغو نجونو پرته پیل شو.
تازه د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو نړۍوال صندوق اندېښنه ښودلې، چې په سږني ښوونیز کال کې د طالبانو د بندیزونو له کبله په ټول افغانستان کې شاوخوا ۴۰۰ زره نجونې ښوونځي ته له تګه محرومې شوې دي.
د افغانستان د پخوانۍ مشرانو جرګې مشر فضل هادي مسلمیار وایي، یو بل کال هم نوی شو، خو لا هم افغان نجونې د ښوونځي د زنګ په انتظار په کورونو کې بندیانې ناستې دي.
مسلمیار وایي: «تعلیم یوازې یو انساني حق نه، بلکې له تعلیم سره د یوه هېواد پرمختګ، خوشحالي، سوکالي، سرلوړي او روښانه راتلونکی تړلی دی.»
د هغه په وینا، له نړۍ سره د سیال کېدو په موخه باید افغانان په خپلو خویندو، لوڼو او زامنو زده کړې وکړي او ځوان نسل ته کاري، تعلیمي او د زده کړو په برخه کې باید هر اړخیز فرصتونه برابر شي.
مسلمیار زیاتوي: «تعلیم د یوې کورنۍ، ټولنې، هېواد او په ټوله کې د یوه فرد انساني، اساسي او حیاتي حق دی، چې د جهالت پر وړاندې د مقابلې عالي وسیله او د ټولنې او کورنۍ د تربیت، سوکالۍ او ډاډمن راتلونکي تضمین دی.»
د نوي کال په رارسېدو سره په افغانستان کې ښوونځي پرانیستل کېږي، خو سږ کال هم د نجونو پر مخ د ښوونځیو د خلاصېدو په اړه کوم څرک نه لیدل کېږي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي رېچارډ بېنېټ د نوي زدهکړه ییز کال په مناست پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي و: «لکه څنګه چې افغانستان کې ښوونځي بیا پرانیستل کېږي، نجونې او ښځې د طالبانو د جنسیتي ځورونې له امله له شپږم ټولګي پورته له زده کړو څخه محرومې دي. حساب ورکول اړین دي، غوره کیفیت لرونکې، جامع زده کړو ته په مساوي ډول لاسرسی، د بشري حقونو درناوی دی.»
بلخوا، د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو نړۍوال صندوق اندېښنه ښودلې، چې په سږني تعلیمي کال کې د طالبانو د بندیزونو له کبله په ټول افغانستان کې شاوخوا ۴۰۰زره افغانې نجونې ښوونځي ته له تګ محرومې شوې دي.
تر دې واړندې په کور دننه او بهر کې یو شمېر پېژندل شویو مشرانو هیله څرګنده کړې وه، چې نوی تعلیمي کال به د خوښیو کال وي او د نجونو پر مخ به د طالبان له لورې پر زده کړو بندیز پای ته ورسېږي.
تازه د بښنې نړۍوال سازمان وايي، په افغانستان کې د نوي تعلیمي کال له پیلېدو سره طالبانو نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو منع کړې دي.
دغه سازمان زیاتوي، چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونخي بندول د توجیه وړ نه دي او دا له بنسټیزو بشري حقونو سرغړونه ده.
د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي هم د نوي کال په مناسب د طالبانو حکومت باندې غږ وکړ، چې د نجونو او ښځو پر مخ د زده کړو بندیز پای ته ورسوي.
طالبان له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې د تېر په څېر د نجونو او ښځو پر وړاندې د زده کړو دروازې وتړلې، همدا ډول یې د ښځو په کار او سیاسي ګډون بندیز ولګاوه، ترڅنګ یې د سفر او تفریح په برخه کې ښځې محدودې کړې او تر ډېره یې اړ کړې چې په کورونو کې پاتې شي.
د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو سخت بندیزونه په کور دننه او نړۍواله کچه له سختو غبروګونو سره مخ شول، خو دغه غبرګونونو تر اوسه د طالبانو په دریځ کې کوم بدلون نه دی راوستی.
د بښنې نړیوال سازمان وايي، په افغانستان کې د نوي تعلیمي کال له پیلېدو سره طالبانو نجونې له شپږم پورته ښوونځیو منع کړې دي. دغه سازمان زیاتوي چې له شپږمه پورته د نجونو ښوونخي بندول د توجیه وړ نه دي او دا له بنسټیزو بشري حقونو سرغړونه ده.
د بښنې نړیوال سازمان د سویلي اسیا څانګې نن د وري ۲مه په اېکسپاڼه کې لیکلي چې طالبان باید ټولو نجونو ته اجازه ورکړي، چې ښوونځیو ته لاړ ې شې او له دوی سره له توپیري چلند لاس واخلي.
دغه سازمان له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې پیاوړي ګامونه پورته کړي؛ ترڅو سملاسي د حساب ورکونې یو پیاوړی میکانیزم رامینځته کړي او طالبان د بشري حقونو د سرغړونو حساب ورکړي.
په همدې حال کې د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو نړیوال صندوق هم اندېښنه ښودلې، چې په سږني تعلیمي کال کې د طالبانو د بندیزونو له کبله په ټول افغانستان کې سږ کال یواځې شاوخوا ۴۰۰ زره افغانې نجونې ښوونځي ته له تګ محرومې شوې دي.
د یاد سازمان اجراییه رییسې کاټرین راسل اندېښنه ښودلې، چې د دغو بندیزونو له کبله له زدکړو د محرومو شویو نجونو شمېر ۲.۲ میلیونو ته ورسید.
هغه وایي: «که دا بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي؛ نو څلور میلیونه نجونې به له ښوونځیو ته له تګ پاتې شي.»
نه یوازې په نړیواله کچه بلکې په کور دننه افغانان هم د نجونو د زدکړو بندیزونو خورا اندېښمن کړي او ځینې مجبور شوي، چې د خپلو لوڼو د زدکړو لپاره هېواد پرېږدي.
طالبانو په اقغانستان کې د نجونو د زدکړو پر ملاتړ هر ډول ناستې ولاړې بندې کړې دي.
دغې ډلې استخباراتو د نجونو د زدکړو او بشري حقونو یو شمېر هغه فعالان زنداني او شکنجه کړي چې د ملا هبتالله دغه دریځ یې په رسنیو او عامه ځایونو کې ننګولی و.
د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو نړۍوال صندوق اندېښنه ښودلې، چې په سږني تعلیمي کال کې د طالبانو د بندیزونو له کبله په ټول افغانستان کې شاوخوا ۴۰۰ زره افغانې نجونې ښوونځي ته له تګ محرومې شوې دي.
د یاد سازمان اجراییه رییسې کاټرین راسل اندېښنه ښودلې، چې د دغو بندیزونو له کبله له زده کړو د محرومو شویو نجونو شمېر ۲.۲ میلیونو ته ورسید. هغه وایي: «که دا بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي؛ نو څلور میلیونه نجونې به له ښوونځیو ته له تګ څخه پاتې شي.»
د یونېسف دغه مشرې اندېښنه څرګنده کړې، چې دا حالت د افغانستان پر راتلونکي ناوړه اغېزې لري.
کاټرین ویلي، په اوږد مهال کې به د زده کړو دغه بندیزونه د افغانستان روغتیایي سېسټم او اقتصاد سخت زیانمن کړي چې له کبله به یې د ښځو ژوند هم لا نور له ستر ګواښ سره مخ شي.
یونېسف وېره لري، چې د دې حالت دوام په جبري توګه د ودونو تر څنګ په کم عمرۍ کې د نجونو د ودولو لپاره لاره پرانېزي چې د هغوی پر روغتیایي او رواني وضعیت بدې اغېزې لرلی شي.
د نجونو د زده کړو مخنېوي سره تړلې یوه بله اندېښنه دا ښودل شوې چې د ښځینه کارکوونکو د کمښت سبب ګرځي او همدا راز د لازمو روغتیایي اسانتیاوو څخه یې نورې هم بې برخې کوي.
د دغه سازمان د اټکل له مخې، د دې بندیز له امله به هر کال ۱۶۰۰ میندې د ولادت پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړي، او تر ۳۵۰۰ زیات نوي زیږېدلي ماشومان به مړه شي.
له طالبانو د یونېسف غوښتنې
د یونیسف اجراییه رییسې ټینګار کړی، چې د افغان نجونو د زده کړو مخنیوی به د هېواد د راتلونکي نسلونو لپاره ناوړه پایلې ولري.
نوموړې وویل: «طالبان نه شي کولای د خپل نفوس نیمایي برخه له زده کړو بېبرخې کړي. ټولې نجونې باید بېرته مکتبونو ته ولاړې شي. زده کړې یوازې اساسي حق نه دی، بلکې د یوه باثباته، پرمختللي او هوسا ټولنې جوړولو یوازینۍ لار ده.»
یونېسف له طالبانو په کلکه غوښتي چې پر نجونو او ښځو روان بندیزونه ژر تر ژره پای ته ورسوي ؛خو ښکاري چې د طالبانو مشر ملا هبتالله په تېر کې هم دغه ډول غوښتنو ته چندان ارزښت نه دی ورکړی.
د ملګرو ملتونو دغه سازمان ټینګار کړی چې له دې بندیزونو سره سره خپلو تعلیمي پروګرامونو ته دوام ورکړی، چې له مخې یې ۴۴۵ زره ماشومانو ته د زده کړې زمینه برابره کړې چې ۴۶ سلنه یې نجونې دي.
همدا راز یې ډاډ ورکړی، چې د ښځینه ښوونکو د پیاوړتیا لپاره یې هم ځنې پروګرامونه پلي کړي دي.
د نجونو زد کړې او د طالبانو داخلي کړکېچ
د طالبانو ترمنځ په ښکاره د نجونو زده کړو پر سر د ژورو اختلافاتو خبرې کېږي.
د سراج الدین حقاني په مشرۍ د حقاني ډله د ملا هبتالله له دغو بندیزونو سره جوړ نه دي او تل یې غړو په خپلو څرګندونو کې د خپل مشر له لوري لګول شوي بندیزونه غندلي دي.
نږدې دوه میاشتې وړاندې په خوست کې د حقاني شبکې غړی او د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال مولوي محمد نبي عمري د نجونو یوې دیني مدرسې ته د زده کړو د بندیز په برخه کې د ناتوانۍ اوښکې تویې کړې.
د ټولنیزو رسنیو کارونکو ویل، چې د نجونو زده کړو په مسله کې نور طالبان د ملا هبتالله دریځ نه شي بدلولی او یوازې د ناچارۍ اوښکې ورپاتې دي.
له دې ور هاخوا په همدې خوست کې د طالبانو د بهرنیو چارو مرستیال وزیر عباس ستانکزي هم د خپل مشر د خلاف څرګندونې وکړې او د نجونو زده کړو د بندیز په مسله کې یې د هغه دریځ د اسلامي شریعت خلاف وبللو.
عباس ستانکزي ملا هبتالله تورن کړی، چې د خپل شخصي طبعیت له مخې یې د ښوونځیو دروازې تړلې دي او دا ډول کړنې یې په «کاذب غرور» کې شمېرل کېږي.
تر دې څرګندونو لا ورځ تېره نه وه چې ملا هبتالله د هغه د نیول کیدو امر وکړ؛ خو عباس ستانکزي وار دمخه کړ او له کابله یې متحده عربي اماراتو ته پښې سپکې کړې.
د طالبانو د بهرنیو چارو دا مرستیال وزیر اوس له یوه نامعلوم برخلیک سره مخ دی او د ملا هبتالله د نیول کیدو له ویرې تر دوه میاشتو تېریدو وروست هم بېرته هېواد ته نه دی ستون شوی.
غبرګونونه او د طالبانو کاڼه غوږونه
طالبانو د خپلې لومړۍ واکمنۍ په څېر په ۲۰۲۱ کې تر واک ته رسیدو وروسته نه یوازې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر ښوونځیو بندیز ولګاوه بلکې د پوهنتونونو دروازې یې هم پرې بندې کړې.
د روان کال په جنورۍ میاشت کې د افغانستان په ګاونډ اسلام اباد کې د اسلامي هېوادونو استازي «په مسلمانو ټولنو کې د نجونو زده کړې» تر عنوان لاندې په یو نړۍواله غونډه کې راڅرګند شول ؛خو طالبان له بلنې سره سره دغه غونډه کې ګډون ونه کړ.
د اسلامي هېوادونو استازو د طالبانو له لوري د نجونو پر زده کړو او ښځو روان بندیزونه له اسلام څخه په واټن کې وبلل او پرې غږ یې وکړ چې ژر تر ژره دا ستونزه اوار کړي.
د نوبل د سولې جایزې پښتنې ګټونکې ملالې یوسفزۍ پر طالبانو نیوکه وکړه، چې د خپل سختدریځې مذهبي فکر له مخې یې پر نجونو زده کړې بندې کړي او د «پښتنو په دودونو» کې د زده کړې خلاف هېڅ نه شته.
همدا راز د لوېدیځو هېوادونو په ګډون د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو د ملا هبتالله له لوري د نجونو پر زده کړو شته بندیزونه غندلي؛ خو د طالبانو مشر پرې غوږونه کاڼه کړي دي. که څه هم د یادې ډلې ویاند ذبیح الله مجاهد څو څو ځله رسنیو ته وویل، چې د زده کړو دغه بندیز تر «امر ثاني» پورې دی؛ړخو اوس د هغه پر دغو خبرو هم افغانان چندان باور نه کوي.
نه یوازې په نړۍواله کچه بلکې په کور دننه افغانان هم د نجونو د زده کړو بندیزونو دغه مسلې خورا اندېښمن کړي او ځینې مجبوره شوي، چې د خپلو لوڼو د زده کړو لپاره هېواد پرېږدي.
طالبانو په هېواد کې د نجونو د زده کړو پر ملاتړ هر ډول ناستې ولاړې بندې کړي دي.
دغه ډلې د نجونو د زده کړو او بشري حقونو یو شمېر فعالان چې د ملا هبتالله دغه دریځ یې په رسنیو او عامه ځایونو کې ننګوولی و، د دغه ډلې د استخباراتو له لوري زنداني شوي او تر سختو شکنجو لاندې هم نیول شوي دي.