له بلې خوا د رواني سلامتۍ کمزوری فرهنګ، په دې اړه د عامه پوهاوي نشتون، روغتیایي اسانتیاوو ته نه لاسرسی د رواني روغتیا پر وړاندې ګواښونه نور هم زیات کړي دي.
د رواني ناروغیو ډاکټره رضوانه رحیمي وایي چې د رواني روغتیا نه موخه پر خپل رواني وضعیت، احساساتو، او کړنو واک او کنټرول لرل دي په داسې ډول چې یو نفر وکولی شي د یو څه په هکله پریکړه وکړي، د ستونزو پر وړاندې د مقاومت او له ستونزو وروسته بېرته د ځان رغولو وړتیا ولري.
د نوموړې په وینا دا اړینه نه ده چې هر انسان باید سل په سلو دا هرڅه وکړی شي بلکه همدا چې حالاتو سره د عیارېدو وړتیا ولري کافي دی.
د اغلې رحیمي په وینا له علمي پلوه رواني روغتیا د انسانانو له عمومي روغتیا څخه یوه نه جلا کېدونکې برخه ده چې ټول وجود ترې اغیزمنېدلی شي.
ډاکټره رحیمي وایي یو انسان چې بشپړه رواني روغتیا ولري باید مثبتې کړنې، پر ځان باور او د ښو اړیکو جوړولو وړتیا أکې څرګنده وي.
هغه د رواني ناروغیو د پیدا کېدو او لاملونو په هکله وایي چې بیلابیل لاملونه کولی شي په رواني ناروغیو کې اغیز ولري لکه ارثي او بیولوژیکي مسایل، د ژوند ډول او چاپیریالي اغیزې، د خپګان او اندیښنو نا سالم مدیریت، پر ځان نا باوري، منفي باورونه، ټولنیز عوامل، کډوالۍ، کلتوري محدودیتونه، هغه عوامل دي چې د انسانانو رواني روغتیا ترې اغیزمنیدلی شي.
هغه افغانستان کې د رواني روغتیا په هکله وایي چې افغانانو تر ډېره ټولیزه ټروما تجربه کړې د هغې په وینا په دغه هېواد کې د نا سالم رواني وضعیت تر ډیره عمده لامونه ټولنیز، چاپیریالي، او کلتوري مسایل کیدی شي چې په وینا یې په ټولنیز او چاپیریالي مسایلو کې جګړې، بې وزلي، کډوالۍ، اقلیمي اغیزې او په فرهنګي او کلتوري اړخ کې یې ناسم رواجونه، محدودیتونه او بندیزونه راتلي شي.
څه موده وړاندې ملګري ملتونه او د «ریچ» څېړنیزې ادارې په یوه نوي تحلیلي ارزونه کې خبرداری ورکړی چې د لوږې، بېځایه کېدو او وچکالۍ دوام د افغانانو رواني روغتیا له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د راپور له مخې، په افغانستان کې ۲۱،۹ میلیونه کسان بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه وېبپاڼې «ریلیف» له خوا د خپرې شوې ارزونې له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان ۴۵ سلنه وګړي له سخت بشري ناورین سره مخ دي. په دې برخه کې د خوړو ناامني تر ټولو مهم لامل بلل شوې او اټکل کېږي چې ۱۷،۴ میلیونه کسان به د لوږې له سخت بحران سره مخ شي.
همداراز، د «لا نینا» پدیدې له امله رامنځته شوې وچکالۍ د افغانستان ۱۲ ولایتونه سخت اغېزمن کړي او ۳،۴ میلیونه کسان یې په مستقیم ډول زیانمن کړي دي.
د رواني روغتیا او رواني ـ ټولنیز ملاتړ برخې شنونکي وايي، د عاید له لاسه ورکولو، بېځایه کېدو او پر ښځو او نجونو د سختو محدودیتونو له امله پرلهپسې رامنځته شويو ستونزو پر افغان ټولنې بېسارې رواني فشار راوستی دی.
د راپور له مخې، ماشومان، ښځې، معلولیت لرونکي کسان، د پاخه عمر لرونکي او بېځایه شوي کسان په اوسنیو شرایطو کې له تر ټولو لوړې رواني زیانمننې سره مخ دي.
ښځې له رواني اړخه د زیانمنو له ډلې
د رواني برخې کارپوهان وایي چې ښځې د بیولوژیکي جوړښت له اړخه هم له زیانمنو ډلو څخه ګڼل کیږي. د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د امیندوارۍ پر مهال او له زېږون وروسته رواني روغتیايي ستونزې په ځانګړي ډول خپګان ډېر عام دی او له هرو پنځو ښځو یوه په دې موده کې له رواني ستونزې سره مخ کېږي. په افغانستان کې هم له هرو پنځو کسانو یو له رواني روغتیايي ستونزې سره ژوند کوي.
افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته ښځې او نجونې له شپږم ټولګي پورته د لوړو زده کړو منع دي او همداراز دغې ډلې د ښځو په کار کولو، ازاد تګ راتګ، پارکونو او تفریح ځایونو ته د هغوی په تګ راتګ هم بندیز لګولی چې د خلکو په وینا دغې چارې د ښځو پر رواني روغتیا خورا منفي اغیزي کړې دي.
ملکه(مستعار) چې د کابل د خیر خانې مېنې اوسېدونکې ده افغانستان انټرنشل پښتو ته وایي چې د طالبانو له راتګ وروسته په ژور خپګان اخته شوې ده، نوموړې د خپلې دغې ناروغۍ اصلي لامل د طالبانو سخت دریځی او له کار او دندې د ښځو محرومیت ګڼي، هغه وایي چې د طالبانو له راتګ وړاندې د اوبو او انرژۍ وزارت کار کوونکې وه خو د طالبانو له راتګ وروسته په کور کیناسته هغه وایي هیله یې لرله چې تر لوړو دندو ورسیږې خو په وینا یې د طالبانو له راتګ وروسته یې هیلې له خاورو سره خاورې شوې او اوس پر رواني ناروغۍ اخته ده.
هغه وایي ډیر کوشش کوي چې له دې وضعیت څخه ځان وژغوري خو په وینا یې اوس مهال ښځو ته چاپیریال هیڅ دې ته ندی برابر چې دا بشپړه روغتیا تر لاسه کړي.
د هغې په وینا:«نه سپورټ لپاره چیرې تلی شو، نه تفریح لپاره ان اوس چې له حجاب سره وځو هم د نیول کېدو له ډار سره مخ یو نو بیخي له کوره نه وځو او دغه زندان کې ناست یو.»
ډاکټره رضوانه رحیمي افغانستان کې د رواني خدمتونو په برخه کې وایي چې په دغه هېواد کۍ رواني درملنې ته د خلکو لاسرسی ډېر محدود دی او د رواني متخصصینو کمښت او د رواني روغتیایی مرکزونو محدود شمیر دغې برخه کې د خلکو په ځانګړي توګه ښځو لپاره لاسرسی لا ستونزمن کړی.
نړۍوالې ټولنې په وار وار له طالبانو غوښتي چې پر ښځو او نجونو شته بندیزونه لري کړي خو طالبان ادعا کوي چې ښځو ته یې «د شریعت تر سیوري» حقوق او ازادي ورکړې.
د روغتیا نړۍوال سازمان شمېرې ښیي، چې هر کال په نړۍ کې ۲۰ مېلیونه کسان د ځان وژنې هڅه کوي. دغه سازمان وايي، ځان وژنه که څه هم یوه نړۍواله پدیده؛ خو تر نږدې اتیا سلنو پورې یې په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې پېښېږي.
افغانستان کې هم دې وروستیو کې د ځان وژنې راپورنه ډیر شوي دي دې وروستیو میاشتو کې له بیلابیلو ولایتونو څخه د ځان وژنې په هکله لږ تر لږه په څو اونیو کې د یوې پیښې خبر اوریدل کیږي.
روانه میاشت په ټولنیزو رسنیو یوه خپره شوې ویډېو کې یو ځوان ښکاريده چې د یو ټانکر د ټایر لاندې ځان غورځوي او ځان وژنه کوي.
فرانس۲۴ په یوه تازه راپور کې وايي، په افغانستان کې د ښځو د ځانوژنې پېښې د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلې دي. د دغه راپور له مخې، په هرو ۱۲ تر ۲۴ ساعتونو کې د یوې ښځې د ځانوژنې راپور ورکول کېږي.
د روان کال وږي په ۶مه، د هلمند د سنګین ولسوالۍ په یو روغتیايي مرکز کې یوې قابلې له دندې څخه د ګوښه کېدو وروسته د زهرو ګولۍ خوړلي وې او ځان وژنه یې کړې وه.
همداراز په همدې ورځ یو بل ځوان په ننګرهار کې یو ځوان بهر ته د تګ لپاره د کورنۍ له خوا د پیسو د نه ورکړې وروسته ځان وژلی و.
د همدې میاشتې په ۳۰ مه، هم د فراه ښار د درېیمې حوزې په سیمه کې یو کس لومړی زهرجن توکي خوړلي و او وروسته یې ځان زندۍ کړی و.
فرانس۲۴ وايي، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد بلل شوی چې د ښځو د ځانوژنې شمېر پکې د نارینهوو په پرتله لوړ ښودل شوی او په دغو پېښو کې ځینې نجونې یوازې ۱۱ یا ۱۲ کلنې دي.
روغتیايي کارپوهان وایي، ځانوژنه یوه پېچلې پدیده ده چې د ګڼو رواني، ټولنیزو او اقتصادي عواملو د یوځای کېدو له امله رامنځته کېدای شي. کله ناکله، هغه کسان چې له سختو رواني فشارونو سره مخ وي او د خپلو ستونزو د حل لپاره بله لاره نه ویني، د ځانوژنې له فکرونو سره مخ کېدای شي.
په افغانستان کې هم بېوزلي، رواني ستونزې، کورنی تاوتریخوالی، ټولنیز فشارونه او ځینې ناسم دودونه د هغو عواملو له ډلې کېدای شي چې د خلکو پر رواني روغتیا منفي اغېز کوي.
د روغتیا د نړۍوال سازمان د افغانستان برخې مشر ډاکټر اېډوېن سېنېزا سالوادو شنبه( د تلې۱۸مه) د رواني روغتیا نړۍوالې ورځې په مناسبت خپاره کړي پیغام کې د افغانستان خلکو ته ډاډ ورکړی چې د رواني روغتیا د ښهوالي په برخه کې یوازې نه دي او ټینګار یې کړی چې د خلکو د کیسو اورېدل، پاملرنه او ګډ ملاتړ مهم دي.
یاد سازمان په خپاره کړي پیغام کې ویلي: «هره کیسه د اورېدل کېدو وړ ده.» او افغانانو ته یې ژه خطاب ویلي چې: «تاسو یوازې نه یاست.» د روغتیا نړیوال سازمان زیاته کړې چې خلک باید د رواني هوساینې لپاره د یو بل خبرو ته غوږ ونیسي، پاملرنه وکړي او په ګډه ودرېږي.
هر کال د اکټوبر لسمه د د رواني روغتیا د نړۍوالې ورځې په توګه نمانځل کیږي. د رواني روغتیا د نړیوالې ورځې د نمانځلو موخه د رواني روغتیا په اړه د خلکو د پوهاوي لوړول، د رواني ستونزو په اړه د ناسم ټولنیز قضاوت مخنیوی او رواني روغتیايي خدمتونو ته د خلکو د لاسرسي پر اړتیا ټینګار دی.
په افغانستان کې د لسیزو جګړو، ناامنۍ، بېوزلۍ، بېځایه کېدو او ټولنیزو محدودیتونو، په ځانګړي ډول پر ښځو او نجونو د طالبانو لخوا د محدودیتونو له امله، د خلکو رواني روغتیا له ګڼو ننګونو سره مخ ده. له همدې امله، د رواني روغتیا اهمیت ته پاملرنه، د اغېزمنو کسانو ملاتړ او رواني روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي برابرول مهم شمیرل کیږي.
