د یوسف وفا زوی د کابل امنیه قوماندانۍ د «منطقوي کنټرول» مدیر ټاکل شوی

د طالبانو دغه ویاند په یوه خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې ‏په یادو پروژو کې د زابل مرکز قلات سب‌ سټېشن او د کندهار ختیځ سب‌ سټېشن د پاتې چارو بشپړول او همداراز له کجکي برېښنا تولیدي فابریکې څخه د کندهار ختیځ سب ‌سټېشن پورې د ۱۱۰کېلوولټ برېښنا لېږد مزي غځول شامل دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې ‏په یادو پروژو باندې نږدې یو میلیارد افغانۍ لګښت راځي، چې سلګونه زره نوي پېرودونکي به له برېښنا برخمن شي.

طالبان وایي، چې د يادو پروژو په بشپړېدو سره به د کجکي برېښنا تولیدي فابریکې ټوله برېښنا په اساسي ډول جذب او صنعتي، سوداګريزو او کرنیزو سکټورونو ته به د اړتیا وړ برېښنا برابره شي.

طالبان په داسې حال کې د کاري فرصوتونو د رامنځته کولو خبره کوي، چې په افغانستان کې ورځ تر بلې د فقر، بې وزلې او بې‌کارۍ کچه مخ په لوړېدو ده.

تر دې وړاندې د افغانستان د اقتصادي مطالعاتو مرکز په یوه خپور کړي راپور کې وویل، چې د طالبانو سختو تګلارو او ناسم اقتصادي سیسټم، مېلیونونه کورنۍ د فقر تر کرښې لاندې راوستې دي او د هغوی ژوند یې سخت بې ثباته کړی دی.

د افغانستان د اقتصادي مطالعاتو مرکز د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو او نړۍوالې انزوا له امله د سلګونو زرو لوستو کارګرانو کډوالۍ او په افغانستان کې کار کولو ته د بهرنیو پانګه‌والو نالېوالتیا د دغه هېواد اقتصاد نور هم کمزوری کړی دی.

بل خوا د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام په يو راپور کې ويلي، چې د امريکا د بشرپاله مرستو ځنډ د افغانستان د زيانمنو وګړو د خوراکي خونديتوب لپاره ستر ګواښ دی.

دغه سازمان خبر ورکړی، چې دوی یوازې شپږ مېلیونه افغانانو ته د خوړو رسولو وس لري او د بودجې د نشتوالي له کبله نه شي کولای، چې اته مېلیونه نورو افغانانو ته چې د لوږې ګواښ سره مخ دي مرستې ورسوي.

یاد سازمان همدا راز خبر ورکړی، چې د روان ۲۰۲۵ کال تر اګسټ میاشتې پورې د افغانانو سره د بېړنیو مرستو لپاره ۵۵۵ مېلیونه امریکایي ډالرو ته اړتیا لري.

دغې ادارې په یوه خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې په ستانه کړل شویو کډوالو کې ۵۵۳ د ACC کارت لرونکي او ۱۰۲۲ تنه بې اسناده کسان شامل دي.

خبریالانو ته په لېږلو معلوماتو کې یادې ادارې زیاته کړې، چې تر دې مهاله یې ۵۲۶۴۱۵ تنه افغان کډوال له دغو لارو خپل هېواد ته استولي دي.

بلخوا د طالبانو د ریاست‌الوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي پرون مازدیګر د ملګرو ملتونو د سرمنشي له مرستیال ټام فلیچر سره په لیدنه کې غوښتنه کړې، چې ملګري ملتونه دې په جبري توګه له ګاونډيو هېوادنو د افغانانو د بېرته ستنولو په مخنیوي کې جدي اقدامات ترسره کړي.

د یادولو وړ ده، چې د کډوالو د بنسټونو د راپورونو له مخې پاکستان له ۲۰۲۳ کال نه تر اوسه نږدې یو مېلیون افغان کډوال جبري افغانستان ته ستانه کړي دي.

ملګرو ملتونو او د بشر حقونو نړۍوالو سازمانونو د افغان کډوالو پر وړاندې د پاکستان دغه اقدام ناقانونه او نا انساني بللی او له دغه هېواد یې په وار - وار غوښتي، چې د جبري اېستلو دا لړۍ ودروي.

تر اوسه پورې پاکستان بیا دغه غوښتنو ته مثبت ځواب نه دی ورکړی.

هغه د اندېښنې په څرګندولو سره ویلي، چې دغه اړتیاوې داسې مهال پېښیږي چې خپله ملګري ملتونه او شریکان یې د مرستو د تمویل له کمښت سره مخ دي.
نوموړي دغه څرګندونې د دوشنبې په ورځ خبریالانو ته په خبري ناسته کې کړې دي.
ښاغلي دوجارېک د خپلو خبرو پرمهال افغانستان ته د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر مشر ټام فلیچر د سفر په اړه هم معلومات ورکړي دي.
د اوچا مشر ټام فلیچر چې اوس هم په کابل کې دی، د دغه سفر په لړ کې وړمه ورځ یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي، د دغې ډلې د اقتصاد وزیر دین محمد حنیف او د طالبانو د ریاست الوزرا اداري مرستیال سلام حنفي سره لیدلي وو.
نوموړي د دغه لیدنو پرمهال له طالب چارواکو سره د اقلیمي بدلون، له پاکستانه د افغان کډوالو د اېستلو دوام، ناامنۍ او مخدره توکو سره د مبارزې په برخه کې خبرې اترې کړې وې.
ښاغلي فلیچر پر اېکس پاڼه کاږلي و، چې د افغان مېرمنو وضعیت لاهم خورا کړکېچن دی.
هغه په ټینګار سره ویلي، چې د نجونو د زده‌کړو او د دوی بشپړ ګډون پرته د افغانستان پرمختګ ناشونی دی.

له بل پلوه په افغانستان کې د ښځو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو د یوه نوي راپور موندنې ښیي، چې تر ۷۰ سلنه ډېرې مېرمنې بشري مرستو ته د لاسرسي په برخه کې له ستونزو سره مخامخ دي.

د راپور له مخې، په بشرپاله ادارو کې د بشري ځواک په توګه د ښځینه کارکوونکو کمښت او د طالبانو له‌خوا د ښځینه‌وو په تګ راتګ محدودیت د دغې ستونزې اصلي لاملونه دي.

هغه د دوشنبې په ورځ (غويي ۸مه) زیاته کړې چې افغان سوداګر د پاکستان له‌خوا د لګول‌شویو محدودیتونو له امله د ایران له بندرونو څخه کار اخلي. د نوموړي په وینا، هغوی په عمده ډول ماشیني او نور توکي له بندر عباس او چابهار څخه واردوي.

کمین‌زاده وايي چې عباس بندر د افغان سوداګرو د مالونو د راواردولو لپاره یو له مهمو بندرونو څخه دی، خو پر ایران، په ځانګړي ډول پر دغه بندر، لګول شوي بندیزونه د افغان سوداګرو کاروبار هم اغېزمن کړی دی. د هغه په خبره، چابهار له بندیزونو څخه معاف دی.

په دې وروستیو کې داسې راپورونه خپاره شوي چې پر امریکا د ډونالډټرمپ له واکمنېدو او پر ایران د واشنګټن د نویو بندیزونو تر لګېدو وروسته، چابهار بندر هم په دغو بندیزونو کې شامل دی.

کمین‌زاده زیاته کړې چې د اورلګېدنې پر مهال د افغان سوداګرو ځینې مالونه په عباس بندر کې وو، خو د دغو مالونو د کچې په تړاو یې جزییات نه دي ورکړي. هغه وايي چې سوداګر لا هم په بندر کې خپلو سوداګریزو مالونو ته لاسرسی نه‌لري.

هغه د لومړنیو معلوماتو په حواله ویلي چې چاودنه او اورلګېدنه په هغه سیمه کې رامنځته شوې چې حساس توکي په کې ساتل کېدل. هغه هیله‌مندي ښودلې چې د افغان سوداګرو مالونه ډېر زیانمن نه شي.

د افغانستان د کانونو او صنايعو خونې مشر همداراز وايي چې هېواد يې د سوداګرۍ او ترانزېټ لپاره بديلې لارې پیدا او له قزاقستان، د منځنۍ اسيا له هېوادونو او چين سره يې سودګریزې اړيکې پراخې کړې دي.

دا په داسې حال کې ده چې د عباس بندر ستراتیژیک رجایي بندر د شنبې په ورځ د یوې قوي چاودنې شاهد و چې له امله یې پراخه اورلګېدنه رامنځته شوې او اور لا هم نه دی مړ شوی. ایران د پېښې د لاملونو د ارزونې لپاره یوه ځانګړې کمېټه جوړه کړې، خو کره معلومات لا هم نه دي روښانه.

نوموړي په ​​ازبکستان کې له یوه نندارتونه د لیدنې پرمهال وویل: «ډیری سوداګریز توکي به ښايي کیمیاوي سره، تیل او ګاز، د اوسپنې فلزات، سکاره او نور وي.»

افغانستان، ازبکستان او پاکستان د ۲۰۲۱ کال په فبروري کې د ۵۷۳ کیلومټره اورګاډي پټلۍ د جوړېدو لپاره یو تړون لاسلیک کړی چې په وچه کې ایساره مرکزي اسیا به د افغانستان له لارې له سویلي اسیا سره ونښلوي. ازبکستاني او روسي چارواکو ویلي چې د ټرانس-افغان اورګارډي پټلۍ به په ۲۰۲۶ کال کې بشپړه شي.

د روسیې د لومړي وزیر مرستیال د دوشنبې په ورځ له انټرفاکس خبري اژانس سره په خبرو کې وویل: «د روسیې او ازبکستان د اورګاډي شرکتونو او د دواړو هېوادونو د ڼرانسپورټ ادارې د ټرانس-‌افغان اورګاډي د پروژې پر جوړېدو کار کوي. په دې پروژه کې د مزار شریف، هرات، دلارام او کندهار په ګډون د لوېدیځو لارو او د ترمز، نایب‌اباد، لوګر او خیرلاچي په ګډون د ختیځو لارو لپاره د ارزونې برخه شامله ده.»

ازبکستان په ۲۰۲۳ کال کې ویلي و چې د دې پروژې د پلي‌کېدو لپاره یې له څو هېوادونو سره تړونونه لاسلیک کړي دي. د دې پروژې اصلي هېوادونه ازبکستان، افغانستان او پاکستان دي. د ۲۰۲۴ کال په اپرېل کې مسکو ته د ازبکستان د ولسمشر شوکت میرضیایف له سفر وروسته، روسیه هم په دې پروژه کې شامله شوې ده.

د یادونې ده چې د ټرانس-افغان اورګاډي پټلۍ موخه دا ده چې اروپايي ټولنه، روسیه، ازبکستان، افغانستان، پاکستان، هند او د سوېل ختیځې اسیا هېوادونه له یو بل سره ونښلوي.

د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت تر دې مخکې اټکل کړی و چې د دغې اورګاډي پټلۍ جوړول به لږترلږه پنځه کاله وخت ونیسي او شاوخوا ۴.۸ مېلیارد ډالر لګښت به پرې راشي.

ټاکل شوې چې د طالبانو په ګډون د اړوندو هېوادونو استازي او چارواکي به د روسیې د کازان په راتلونکې غونډه کې د دې مهمې سیمه‌ییزې پروژې د پلي‌کېدو په تړاو وغږېږي.