له کابل تر طرابلسه؛ امریکا څنګه اسلامي نړۍ په تلپاتې جګړه کې بوخته کړه؟

ویناوالو د مولانا خانزېب د ټولنیزو حقونو لپاره مبارزه وستایله او ویې‌ ویل، چې نوموړی د سولې، امن او عدل غږ و.

مولانا خانزېب تېره اوونۍ په کوزه پښتونخوا کې هغه مهال د نامعلومو وسله‌والو له‌خوا ووژل شو، چې د امن په نامه لاریون لپاره د باوجوړ ښار ته په لاره وو.

د غونډې بل مهم محور، د هېواد پېژندل شوی حماسي او ولسي شاعر مطیع‌الله تراب و. ګډونوالو د تراب شاعرانه ژبه، ولسي روحیه او ملي دردونه وستایل او ویې‌ ویل، چې د هغه ناڅاپي مړینه د افغان فرهنګ لپاره ستره ضایعه ده.

ښاغلی تراب د زړه د حملې له امله په ناڅاپي ډول د خوست ولایت په یوه روغتون کې ساه ورکړه.

ګډونوالو دواړه شخصیتونه د کوز او بر افغانانو د ګډ درد، ارمان او مبارزې استازي وبلل او د هغوی نه شتون یې یوه نه‌جبرانېدونکې خلا و ګڼله.

یاده دې وي، چې مولانا خان زیب د خېبرپښتونخوا په قبایلي سیمه (باجوړ) کې د عوامي نیشنل ګوند یو مخکښ دیني عالم او سیاسي مشر و.

هغه د "امن مارچ" کمپاین پر مهال د موټر سایکل سپرو حملې هدف شو، چې پکې دی او د نوموړي ساتونکی ووژل شول.

همدا ډول مطیع‌الله تراب د ننګرهار د خوږیاڼو ولسوالۍ اوسېدونکی او د پښتو د ملي او حماسي شعر یو وتلی شاعر و.

هغه د زړه حملې له امله د خوست په یوه روغتون کې ساه ورکړه او د تېرې سې شنبې په ورځ یې جنازه ننګرهار ته انتقال شوه او د کلیوالي مشرانو، ادبي شخصیتونو او عامو خلکو په حضور کې خاورو ته وسپارل شو.

د افغانستان د ملي امنیت پخواني مشر رحمت‌الله نبیل د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) د افغانستان د اوسني وضعیت په تړاو پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې د افغانانو برخلیک د ایران د وګړو له برخلیک سره ورته شوی دی.

نوموړي ویلي، چې ایرانیان له لسیزو راهیسې د خپل (معظم مشر) د بدلون او ځای ناستي په تمه دي.

هغه د خلکو همدې اوږدې تمې ته لیکلي: «نه رهبر ځي، نه ژوند ښه کېږي، یوازې دېوالونه لوړ شوي، زندانونه له خلکو ډک شوي او د خلکو دسترخوانونه نور هم خالي شوي دي.»

نبيل ویلي، چې په افغانستان او ایران کې ستونزه د اشخاصو په څېرو نه، بلکي د نظام په جوړښت کې ده.

د هغه په خبره، په دواړو هېوادونو کې دین د واک او ظلم د توجیه وسیله ګرځېدلې: «چېرې چې دین له خپل اصلي ځای، ایمان او اخلاقو له چوکاټ څخه اېستل شوی او د واک، ظلم او تاوتريخوالي د توجیه وسیله ګرځېدلې.»

رحمت الله نبیل په دې باور دی، چې که سیاست د دین جامې واغوندي نه دین پاتې کېږي او نه سیاست جوړېږي: «په دې وخت کې یوازې خلک پاتې کېږي، خلک له زخمي زوړونو او هیلو سره هر ځل د زور، دوکې او دروغو تر سيوري لاندې لا پسي شاتګ کوي.»

د هغه په خبره، که په افغانستان کې اوسنی وضعیت هم د خلکو خوښ نه وي او یوازې يې (د طالبانو امرثاني) ته سترګې نیولي، نو د هېڅ بدلون هیله نه به لري.

نبيل په همدې دواړو هېوادونو کې د بدلون راوستلو په برخه کې د خلکو اږدې تمې او لاس تر زنې ناستي ته په اشارې ویلي: «موږ او ګاونډی د «دوو اخوندانو» تر سيوري لاندې سترګي اسمان ته، زړونه مو له درده ډک او خپله خاوره مو هم نور د عدالت بوی نه لري.»

نوموړي دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې دي، چې له څلورو کلونو راهیسې طالبان د هبت‌الله تر مشرۍ لاندې په افغانستان کې واکمن دي او له څه باندې څلورو لسیزو راهیسې په ایران کې هم اخوندي نظام حاکم دی.

په دواړو هېوادونو کې د ښځو او بشري حقونه تر پښو لاندې کېږي او هېڅوک د نظام پر وړاندې د نیوکې حق نه لري.

ایران د نړۍوالو تر سختو بندیزو لاندې دي او د طالبانو حکومت هم له روسیې پرته د نړۍ د هېڅ یوه هېواد له په رسمیت نه دی پېژندل شوی.

یادې څرګندونې تر هغه وروسته شوي، چې جرمني ۸۱ افغانان، چې ویل کېږي ټول یې مجرمین وو، له دې هېواده اېستلي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې دا له جرمني څخه افغانستان ته د افغانانو د اېستلو دویم پړاو بلل کېږي.

د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ ویاندې روینه شامداساني د ژنیو په یوې خبري غونډه کې وویل: «په جبري ډول د افغانانو اېستل د بشري حقونو د یوې پېچلې او ژورې ستونزې لامل ګرځي.»
هغې د نړۍ پر هېوادونو غږ وکړ، چې د نه اېستلو اصل ته درناوی ولري؛ دا اصل د نړۍوالو قوانینو یوه بنسټیزه ماده ده، چې اجازه نه ورکوي یو کس هغه هېواد ته بېرته واستول شي، چې هلته له شکنجې، بند یا ځورونې سره مخ کېدلی شي.

شامداساني ټينګار وکړ: «دا اصل حتی د هغو کسانو په اړه هم پلي کېږي چې جرمونه یې کړي وي.»
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېرو لوېدیځو هېوادونو افغانستان ته د کډوالو ستنولو لړۍ درولې وه او خپل سفارتونه یې تړلي وو، خو جرمني تېر کال د افغانانو بیا اېستل پیل کړ او د دغه هېواد د پخواني لومړي وزیر حکومت ۲۸ افغان مجرمین وشړل.

برلین ویلي، چې د جمعې د ورځې وروستۍ اېستنه د عامه امنیت لپاره اړینه وه، خو ملګري ملتونه ټينګار کوي چې دا ډول اقدامات هغه کسان له سخت ګواښ سره مخ کوي چې له مخکې یې ژوند ګواښل شوی دی.

دا خبرداری داسې مهال ورکړل شوی، چې افغانستان د ګاونډیو هېوادونو له‌خوا د اېستل شویو افغانانو له پراخ بهیر سره مخ دی. یوازې له جنورۍ میاشتې راهیسې له ایران او پاکستان څخه تر له ۱.۹ میلیونه ډېر افغانان په جبري ډول اېستل شوي دي.

شامداساني وویل، یوازې ایران په تېرو څو اوونیو کې نږدې ۵۰۰ زره کسان اېستلي او د ملګرو ملتونو اټکل دا دی، چې د کال تر پایه پورې به دا شمېره تر ۳ میلیونو ورسېږي، چې د بحران ځپلي افغانستان د ظرفيت نه پورته بوج دی.

هغې وویل: «اوسنی افغانستان د بشري حقونو ژور ناورین سره لاس او ګرېوان دی. هغه کسان چې بېرته ستنیږي، که په خپله خوښه وي او که د زور له مخې، نو یو داسې هېواد ته راځي چې د ژوند د ابتدایي اړتیاوو د برابرولو توان نه لري.»
ملګرو ملتونو یو ځل بیا له ټولو هېوادونو غوښتي، چې افغانستان ته دې د اجباري اېستلو لړۍ بنده کړي او پر ځای دې په ګډه کار وشي، څو د افغان کډوالو او پناه‌غوښتونکو وقار او خوندیتوب خوندي وساتل شي.

یوې برېتانوۍ ورځپاڼې د شنبې په ورځ په یوه راپور کې د دغه هېواد د دفاع وزارت د ویاند له قوله لیکلي: «حکومت به د تاوان د ورکړې یا قانوني دعوا پروړاندې پیاوړې دفاع وکړي او دا یوازې فرضي ادعاوې دي.»

د دغه هېواد دفاع وزارت همداراز ویلي، چې دوی به د اوس لپاره زیانمنو کسانو ته هېڅ تاوان ور نه کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې د برېتانیوي ځواکونو یو شمېر پخواني افغان همکاران چې تازه یې نومونه افشا شوي، ویلي و چې د خپل ځان او کورنۍ د امنیت په اړه ډېر اندېښمن دي.

دوی له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره د خپل هویت د پټ ساتلو په شرط خبرو کې خبرداری ورکړی، چې د زیان رسېدو په صورت کې به نړۍوالو محکمو ته شکایت وکړي.

د ۲۰۲۲ کال په فبرورۍ کې د برېتانیا د دفاع وزارت د یوه کارکوونکي له‌خوا په ناپامۍ سره د دغه هېواد ځواکونو د افغان همکارانو معلومات چې له برېتانیا یې د پناه غوښتنه کړې وه، د یوه برېښنالیک له لارې شریک شول.

د راپورونو له مخې، په دې افشا شوي نوملړ کې نږدې ۲۵ زره کسان شامل دي او په بېلابېلو برخو کې یې له برېتانیوي ځواکونو سره همکاري کړې ده.

صالح د غني هغه پخوانۍ څرګندونې بیا خپرې کړې چې ویلي یې وو، سیاسي منتقدانو یې او د جمهوري نظام مخالفینو "کبر او ناشکري" وکړه.

رنګین دادفر سپنتا چې د ملي امنیت پخوانی سلاکار و، په خپل اېکس کې اشرف غني «ذاتي دروغ‌ویونکی» او «رواني ناروغ» بللی او صالح ته یې خطاب کړی: «زما ملګریه، په تاسو څه شوي؟ د هېواد او ملت لپاره نور بس کړئ.»

سپنتا لیکلي: «تر کومه باید د یوه دروغجن او رواني ناروغ ملاتړ وشي؟ داسې څوک چې ډېرو خلکو ته دا باور پیدا شوی چې ځای یې په دولت کې نه، بلکې په رواني روغتون کې دی.»

له دې سره، رحمت‌الله نبیل چې د ملي امنیت پخوانی رییس و، پر امرالله صالح نیوکه کړې او خپل هغه پرانیستی لیک یې چې په ۲۰۱۹ کال کې یې ورته لیکلی و، بیا خپور کړی دی.

هغه ویلي: «هغه مصیبتونه چې د اشرف غني تر مشرتابه لاندې په تېرو کلونو کې د عمومي اخلاقو پر وضعیت اغېز وکړ، په تېرو پنځوسو کلونو کې بې‌ساري وو. د افغانستان د شریفو قومونو ترمنځ ژور درز رامنځته شو، او وضعیت له عادي حالت څخه فاجعې ته ولاړ. د دولت او ملت ترمنځ بې‌باوري له یوه نازک پله په یو فولادي دېوال بدله شوه.»

امرالله صالح تر دې وړاندې هم د دوحې تړون چې د امریکا او طالبانو ترمنځ شوی و، د پخواني حکومت د سقوط اصلي لامل بللی او د اشرف غني سیاسي مخالفین او جهادي مشران یې د نظام په ړنګېدو کې شریک ګڼلي دي.