د پاکستانۍ رسنۍ ادعا: هند د طالبانو له لارې ټي‌ټي‌پي او بلوڅ بېلتون غوښتونکو ته وسلې ورکوي

تر دې وړاندې ټرمپ د اروپايي کمېسیون مشره د «د درناوي وړ مشره بللې وه او ویلي و چې که هوکړه وشي دا به یې د ادارې تر ټولو ستره سوداګریزه هوکړه وي.»

د امریکا او اروپايي ټولنې ځیني نور لوړپوړي چارواکي هم د تخنیکي خبرو لپاره سکاټلېنډ ته رسېدلي دي.

دواړو امریکا او اروپايي ټولنې واړندې خبرداری ورکړی چې که خبرې ناکامه شي نو د یو پر بل په توکو به تعرفې ولګوي.

نوموړي یک‌شنبه (زمري مه) پر خپله اېکس‌پاڼه د پخواني پوځي احمدفهیم حیدري وژلو ته په اشارې لیکلي: «کله چې هدفي وژني دوام لري، خلک نيول کېږي، شکنجه او وژل کېږي، موږ به د طالبانو له‌خوا پر اعلان شوې عمومي عفوه څنګه باور وکړو؟»

ښاغلي فایق زیاته کړې چې د غیر وسله‌والو خلکو وژنه او ځورونه هم له ديني اصولو او هم له نړۍوالو قوانینو سره ټکر لري.

پخوانی پوځي احمدفهیم حیدري جمعه (زمری ۳مه) په کابل کې ناڅرګندو وسله‌والو وواژه. ځیني سياسي شنونکي وايي چې دا کار طالبانو کړی او تر دې مخکې د تېر جمهوري نظام نور پوځیان هم وژل شوي دي.

یوه پاکستاني لیکوال په یوې مقاله کې ویلي چې په افغانستان کې د امریکايي پوځیانو دوه لسیزې حضور، زرګونه مېلیارده ډالري لګښتونو او تر قربانیو وروسته، یو ځل بیا واک ته د طالبانو ستنېدو ثابته کړه چې د متحده‌ایالتونو له لوري د «لوېدیخې بڼې افغانستان» جوړونه یوه ناکامه هڅه وه.

خو د امریکايي پوځیانو وتلو مساله یوازې تر افغانستان محدوده نه وه، بلکې یو له مهمو اغېزو نه یې د پاکستان او امریکا ترمنځ د اړیکو بدلون و؛ هغه هېواد چې د تېرو شلو کلونو په ترڅ کې د امریکا کلیدي متحد بلل کېده، په ځانګړي ډول د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه کې.

مقاله کاږي، سره له دې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور ژور کمښت موجود و، خو د پاکستان د جغرافیایي موقعیت له امله، واشنګټن مجبوره و چې له اسلام‌اباد سره همکاري وکړي. خو کله چې کابل سقوط وکړ او امریکایان بشپړ ووتل، دا اړیکې ژر بېرته سړې شوې؛ هماغسې لکه څنګه چې د شوروي اتحاد پر خلاف د جګړې له پای ته رسېدو وروسته، امریکا پاکستان یوازې پرېښی و.

د امریکا مخکېني ولسمشر جوبایډن د حکومت پر مهال، دا واټن نور هم زیات شو. بایډن د خپلې څلور کلنې دورې په جریان کې هېڅکله د پاکستان له لومړي وزیرانو سره اړیکه ټینګه نه کړه. دغه ډېپلوماټیکه چوپتیا او له دې وړاندې اقتصادي بندیزونه، د امریکا په اړه د پاکستان شکمن ذهنيت نور هم ژور کړ.

هغه مهال چې ډونالډ ټرمپ د خپلې دویمې دورې لپاره بیا سپینې ماڼۍ ته ننوت، سیمه‌ییزې معادلې په ناڅاپي توګه بدلې شوې. شنونکو فکر کاوه چې امریکا به خپل تمرکز پر هند زیات کړي او پاکستان به له پامه وغورځوي؛ خو په افغانستان کې ځینو پېښو دا لوری بدل کړ.

د دغو اړیکو مهمه شېبه هغه وخت راغله چې پاکستان له امریکا سره د استخباراتي همکارۍ په ترڅ کې د کابل پر هوایي ډګر د برید یو طراح تر نیولو وروسته امریکا ته وسپاره. په دې برید کې ۱۳ امریکايي سرتېري وژل شوي وو او ټرمپ له مخکې ژمنه کړې وه چې عاملان به یې عدالت ته راکاږي.

مقاله زیاتوي، اسلام‌اباد نه یوازې په دې کار سره واشنګټن حیران کړ؛ بلکې د ټرمپ د کمپاین له ژمنو سره همغږي عمل یې ترسره کړ. دا کار د دواړو هېوادونو د استخباراتي او سیاسي ادارو ترمنځ د نوې نږدې‌والي لامل هم شو.

همداراز، کله چې د هندوستان او پاکستان ترمنځ په پهلګام کې برید وشو او د دواړو هېوادونو ترمنځ سرحدي شخړې رامنځته شوې، امریکا د تاوتریخوالي د کمېدو او اوربند د منځګړیتوب په برخه کې مهم رول ولوباوه چې اسلام‌اباد یې هرکلی وکړ. تر دې ځایه چې د پاکستان حکومت، ټرمپ د سولې د نوبل جایزې لپاره هم نوماند کړ.

په همدغه سیوري کې کله چې د ایران او اسراییل ترمنځ جګړه روانه وه، ټرمپ د‌ پاکستان لوی درستیز جنرال سید عاصم منیر ته د سپینې ماڼۍ بلنه ورکړه او له هغه سره یې غرمنۍ هم وکړه. اېکسپرېس ټربیون لیکي: «دې اقدام جوته کړه چې پاکستان لاهم د سیمې یو مهم لوبغاړی دی. دې ګام د هند غصه راوپاروله، ځکه هغوی هڅه کوله چې د پاکستان پوځ منفي انځور کړي».

په همدې لړ کې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د پاکستان له بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار سره هم تازه په تازه واشنګټن کې ولیدل. دا لیدنه د څو کلن رکود وروسته، د دواړو هېوادونو ترمنځ لومړنی جوړښتي ډیالوګ و. روبیو، د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې او د سیمې د ثبات لپاره د پاکستان هڅې وستایلې چې دا خبره د هند لپاره د منلو وړ نه وه.

اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې په مقاله کې راغلي، په داسې حال کې چې اسحاق ډار په امریکا کې و، د پاکستان د پوځ مشر جنرال عاصم منیر په بېجینګ کې له چینايي نظامي او ملکي مشرانو سره لیدنې کتنې لرلې. د مقاله پای کې راغلي چې دا هم‌مهاله ډېپلوماټیک خوځښتونه ښيي چې پاکستان هڅه کوي د نړۍ د لویو قدرتونو ترمنځ توازن وساتي. دا هڅې د اقتصادي، امنیتي او جیوپولېټیکي ننګوونو تر سیوري لاندې، د دې هېواد د بقا لپاره تر بل هر وخت مهمې بلل کېږي.

په دغه مکتوب کې ویل شوي، چې پوهنتونونه به وخت پر وخت تر څار او تفتیش لاندې وي او هر استاد یا محصل چې «پر شریعت برابر نه وي» له پوهنتون څخه به واېستل شي.

همداراز په دې مکتوب کې ویل شوي، چې استادان او محصلین باید افغاني جامې واغوندي او اجازه نه لري چې کرتۍ او پتلون واغوندي.

سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو دغه اقداماتو پوهنتون ته د استادانو او محصلینو د تګ انګیزه سخته زیانمنه کړې ده.

تر دې مخکې هم طالبانو له استادانو او محصلینو غوښتي و، چې پوهنتون ته دې له بګړۍ، خولۍ، محلي جامو او یوې قبضه ږیرې سره ورشي.

طالب چارواکو اعلان کړی، چې دا اقدامات د امربالمعروف وزارت د قانون د پلي کولو سره سم ترسره کېږي.

دا قانون له پراخو کورنیو او نړۍوالو نیوکو سره مخ شوی دی، ځکه چې ښځې یې په عملي ډول په کورونو کې بندیانې کړي او تر دې قانون لاندې د ټولنیزو ډلو نیول او ځورول هم ترسره کېږي.

دغه قانون پر رسنیو سخت محدودیتونه لګولي او ټولنیز او کلتوري ازادۍ یې ترې اخیستې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې طالبانو په دولتي ادارو کې هم د ږیرې پرېښودل، خولۍ او د افغاني جامو اغوستل لازمي کړي وو.

کارپوهان په دې باور دي، چې طالبان په تدریجي ډول د ۱۹۹۰ لسیزې خپلې سخت دريځه تګلارې بیا راژوندۍ کوي.

یادې ډلې په هغه وخت کې هم پګړې او افغاني لباس په پوهنتونونو او حتی ښوونځیو کې جبري کړي وو.

د طالبانو له لارښوونو سره سم ماشومان او تنکي ځوانان هم اړ دي، چې لنګوټې وتړي.

په دې خپره شوې مقاله کې راغلي، تر هغه وروسته چې امریکا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له افغانستان څخه خپل وروستي پوځیان واېستل، له پاکستان سره یې اړیکې هم ورو ورو سوړوالی وموند. واشنګټن، چې تر هغې د افغانستان د جګړې لپاره پر اسلام‌اباد ډېره تکیه کوله، له وتلو وروسته یې پاکستان یوازې پرېښود، لکه څنګه چې د شوروي له ماتې وروسته هم ورته وضعیت تکرار شوی و.

تحلیل زیاتوي، چې د بایډن ادارې په څلور کلنه دوره کې هېڅ یو پاکستاني صدراعظم د امریکا له ولسمشر سره خبرې ونه کړې او نه هم د دواړو هېوادونو ترمنځ کوم مهم ډېپلوماټیک تماس ثبت شوی. دا حالت د ډېرو کارپوهانو په اند د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور د بحران ښکارندوی و.

خو مقاله وايي، له هغې وروسته چې ډونالډ ټرمپ دویم ځل ولسمشر وټاکل شو، وضعیت بدل شو. د ټرمپ له واک ته رسېدو شپږ میاشتې وروسته، پاکستان د کابل د ابي ګېټ د خونړۍ حملې یو مهم طراح ونیوو او امریکا ته یې وسپاره. یاد برید چې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د کابل هوايي ډګر ته څېرمه شوی و، ۱۳ امریکايي سرتېري پکې وژل شوي وو.

اېکسپرېس ټریبیون لیکلي: «دغه اقدام د ټرمپ لپاره ډېر ارزښتناک و، ځکه هغه د کمپاین پر مهال ژمنه کړې وه چې د یاد برید عاملین به عدالت ته سپاري.» د همدې مرستې له امله، ټرمپ په خپله لومړۍ وینا کې له پاکستانه ستاینه وکړه او دا حالت د دواړو هېوادونو ترمنځ د استخباراتي او سیاسي اړیکو د بیا پیل لامل شو.

تحلیل وړاندې لیکي، چې د مې میاشتې د پېښو پر مهال کله چې د پهلګام له برید وروسته د هند او پاکستان ترمنځ تاوتریخوالی زیات شوی و، امریکا د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوربند د منځګړیتوب رول ادا کړ. پاکستان د امریکا دا رول وستایه، خو هند د واشنګټن هڅې ننګولې.

له دې سره سم، پاکستان ډونالډ ټرمپ د سولې نوبل جایزې ته هم نوماند کړ، ځکه چې اسلام‌اباد د هغه رول د زړورې رهبرۍ او د سولې د هڅو په توګه تعبیر کړ.

مقاله زیاتوي، چې دا اوونۍ د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار سره په یوه رسمي غونډه کې ولیدل. دغه لیدنه چې له څو کلونو وروسته تر سره کېږي، د دواړو هېوادونو د اړیکو د بیا فعالېدو څرګندونه ده. روبیو د ترهګرۍ پر ضد د پاکستان هڅې وستایلې، چې دا خبره د هند لپاره د ناخوښۍ وړ بلل شوې ده.

په ورته مهال، د پاکستان د پوځ مشر فیلډ مارشال سېد عاصم منیر په بېجینګ کې د چین له لوړپوړو مدني او نظامي چارواکو سره لیدلي، چې دا ښيي اسلام‌اباد هڅه کوي له سترو قدرتونو سره یو متوازن دریځ وساتي.

اېکسپرېس ټریبیون لیکلي: «د ایران او اسراییل د جنګ په منځ کې، د ټرمپ له لوري د پاکستاني پوځ مشر ته د غرمې ډوډۍ ورکول دا پیغام لري، چې پاکستان لا هم یو مهم سیمه‌ییز لوبغاړی دی.»

دغه مقاله په پای کې وایي، چې پاکستان له ټولو ستونزو سره سره د نړۍوالو سیاستونو په ډګر کې خپلې ورقې ښې لوبوي او هڅه کوي، چې له بې‌باورۍ، فشارونو او سیمه‌ییزو ننګونو سره متوازن برخورد وکړي.