انتونیو ګوترېش په افغانستان کې د طالبانو چارې «احمقانه» وبللې

کارل سکاو اسوشېټېډ پرېس خبري اژانس ته په یوې ځانګړې مرکه کې ویلي: «موږ د یو بشپړ طوفاني حالت سره مخ یو، د خوراکي امنیت اړتیاوې په بې‌ساري ډول لوړې شوې، خو د بودیجې له کمېدو سره سره د(ډبلیو اېف پي) مالي سرچینې د ۴۰سلنې کسر سره مخ دي.»

سکاو ویلي، چې په تېرو پنځو کلونو کې د خوراکي اړتیاوو کچه درې برابره زیاته شوې ده. د هغه په خبره، روان کال په ځانګړې توګه د جګړو، سختو اقلیمي پېښو او مالي ستونزو له امله ډېر ستونزمن تېرېږي.

په افغانستان کې د وروستیو زلزلو او وچکالۍ له امله میلیونونه خلک د خوراکي توکو له شدید کموالي سره مخ دي. په پاکستان کې هم وروستیو سېلابونو د میلیونونو خلکو ژوند له ستونزو سره مخ کړی.

د ملګرو ملتونو د دې چارواکي په وینا، د خوړو نړۍوال پروګرام هڅه کوي د ټولنو د ځان‌بسیايۍ پروګرامونه پیاوړې کړي، له نویو سرچینو مرسته ترلاسه کړي او د هرې ممکنې لارې د مرستو د اغېز زیاتولو هڅه وکړي.

خو هغه خبرداری ورکړ، چې که نړۍوال تمویل بېرته لوړ نه شي، نو په راتلونکو میاشتو کې به په ډېرو هېوادونو کې د خوراکي مرستو کمښت د بېوزلو خلکو پر ژوند ویجاړونکي اغېز ولري.

په داسې حال کې چې په افغانستان کې د هرې ورځې په تېرېدو سره د بې وزلۍ او بېکارۍ او همداراز پر ولس د محدویتونو د لګولو ګراف لوړېږي او اوسنی ټول نظام ملا او طالب محوره دی، خو د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت سرپرست له افغان ځوانانو غواړي چې په هر حالت کې افغانستان کې پاتې شي.

ندا محمد ندیم ځوانانو ته په خطاب کې زیاتوی: «حوصله پیدا کړئ که ۵ میاشتې او یا یو کال درته کار نه پیدا کېږي.»

ندیم ټولو افغان ځوانانو ته په خطاب کې یو ځل بیا وویل: «له افغانستان څخه د تېښتې هڅې مه کوئ، د اروپا او لندن افکار پرېږدئ ځوانانو، په دې ممالکو کې تاسو لپاره خیر نشته.»

د یادونې وړ ده، چې د کابل پوهنتون له ۷۵ څانګو ۲ زره او ۱۰۰ زده کړیالان فارغ شول او دغه کسان به هم په دولتي ادارو کې د کار نه موندنې له امله د امکان په صورت کې شاقه کارونو او یا مساپرۍ ته مخه کړي.

دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې ډېری لوستي او نا لوستي افغان ځوانان د بې وزلۍ او بېکارۍ له امله د یوې مړۍ ډوډۍ د پیدا کولو لپاره مرګونو او قاچاقي لارو ته مخه کوي، چې ډېر کم یې مقصد ځای ته رسېږي او ډېری یې بېرته راستنول کېږي او ځينې یې بیا په لارو او اوبو کې مړه کېږي.

دغه لوبه نن ماښام په متحده عربي امارات کې د بنګله‌دېش په توپ وهنې سره پیل شوه او بنګله‌دېش د خپلو ۵ لوبغاړو په زیان سره ۱۵۴ منډې جوړې کړې او افغان اتلانو ته یې د ۱۵۵ منډو هدف وټاکه.

افغان اتلانو بیا په شلو اورونو کې اېله ۱۴۶ منډې جوړې کړې او بالاخره لوبه یې د ۸ منډو په توپیر بایلوده.

افغان اتلانو تر دې مخکې په اسیا جام سیالیو کې په خپله لومړۍ لوبه کې هانګ کانګ ته د ۹۴ منډو په توپیر ماتې ورکړې وه.

د یادونې وړ ده، چې افغان اتلان به د پنجشنبې په ورځ د دغو سیالیو په لړ کې په خپله درېیمه لوبه کې د سریلانکا پر وړاندې د لوبې ډګر ته ښکته شي.

ډان ورځپاڼه لیکي چې لومړي وزیر شریف ویلي، افغان طالبان دې یا له اسلام‌اباد سره همکاري وکړي او په خپله خاوره کې د «ټي ټي پي» او نورو ترهګرو ډلو پټنځایونه له منځه یوسي او که د دغو ډلو د فعالیت زمینه برابروي، نو د سیمې له ادغام او رسمي پېژندنې چانسونه به له لاسه ورکړي.

په مقاله کې لیکل شوي، چې پاکستان په تېرو څو اوونیو کې د «ټي ټي پي» او نورو وسله‌والو ډلو د زیاتېدونکو بریدونو له امله درنه پوځي او ملکي مرګ‌ژوبله لیدلې ده؛ یوازې په وروستیو عملیاتو کې لسګونه امنیتي ځواکونه او وسله‌وال وژل شوي یا ټپیان شوي دي.

د بېلګې په توګه، د شمال لوېدیځ سیمو په وروستیو جګړو کې لږ تر لږه ۱۹پاکستاني سرتېري وژل شوي او د دوی په ګډو عملیاتو کې ګڼ شمېر وسله‌وال هم وژل شوي. دې وضعیت د اسلام‌اباد غوسه راپارولې او پر طالبانو یې بې‌باوره کړی دی.

ډان ورځپاڼه وایي، افغان طالبانو له خپلې خوا پر پاکستان تور لګولی چې د افغانستان په ځینو ولایتونو (ننګرهار او خوست) کې هوایي بریدونه ترسره کوي، چې ملکي مرګ ژوبله لري؛ اسلام‌اباد بیا دغه تورونه ردوي او وايي دا د طالبانو د داخلي نیمګړتیاوو پټولو هڅې دي. دواړو لوریو تر منځ په دې موضوع کې د حقیقت پر څرنګوالي اختلاف دوام لري.

افغان طالبانو په بیا بیا ویلي، چې دوی د نورو هېوادونو پر ضد د بریدونو ملاتړ نه کوي؛ خو د ملګرو ملتونو، څېړنیزو ادارو او استخباراتي څېړنو راپورونه ښيي، چې د «ټي ټي پي» او نورو وسله‌والو ډلو فعالیتونه په افغانستان کې ثبت شوي دي او ځینې وختونه ورته خوندي پټنځایونه هم برابر شوي دي، په ځانګړې توګه څېړنې او د څارنې راپورونه د دغو ډلو د نفوذ او تګ راتګ شتون تایید کړی.

په مقاله کې راغلي، چې پاکستان څو ځله د خبرو او سفرونو له لارې هڅه کړې طالبان قانع کړي؛ د بهرنیو چارو وزیر او لوړپوړي پلاوي کابل ته تللي او د ګډو اقداماتو غوښتنه یې کړې ده. په همدې لړ کې د چین منځګړیتوب او د سیمې د همغږۍ نوښتونه هم شامل وو.

د ترهګرۍ ضد همغږي هڅې د درې واړو هېوادونو تر منځ د مشورو یوه برخه وې، چې موخه یې طالبان رسمي خبرو ته راوستل او هغوی ته د ترهګرۍ پر ضد د عملي ګامونو د اخیستو د زمینې برابرول وو، خو تر اوسه دغه میکانیزم د پام وړ او ثابتې پایلې نه دي لرلي.

په عین حال کې اسلام‌اباد د وسله‌والو پر ضد په ځینو مواردو کې له وینا تېر شوی او په افغانستان دننه کې یې هوايي او ځانګړي پوځي اقدامات ترسره کړي، دا یو داسې عمل وو چې طالبان یې په ځینو ځایونو کې د ملکي مرګ ژوبلې لامل بولي او د دواړو لوریو تر منځ یې ترینګلتیا لا زیاته کړې ده.

ډان ورځپاڼه زیاتوي، چې د «ټي ټي پي» او د افغان طالبانو تر منځ ځینې نظریاتي او ایډیولوژیکي ګډې رېښې شته، چې دا حقیقت د دواړو ډلو د بېلابېلو کړنو د ټینګښت او هم نظرۍ دلیل ګڼل کېږي. که افغان طالبان غواړي له سیمې او نړۍ سره پراخې اړیکې او د رسمي پېژندنې فرصتونه ولري، باید د داسې ډلو پر وړاندې ثابته پرېکړه وکړي او د خپلې خاورې د یوې امنې سیمې په توګه وړاندې کولو تضمین وکړي. ملګري ملتونو او څارونکو څو ځله خبرداری ورکړی چې د تروریستي ډلو شتون د افغانستان نړۍوال تصویر خراب کړی دی.

د ډان ورځپاڼې په مقاله کې راغلي، چې پاکستان باید له طالبانو سره محدودې، څارل شوې او شرط‌ لرونکې ډیپلوماتیکې اړیکې وساتي او په همدې حال کې سیمه‌ییز او نړۍوال فشار په ځانګړې توګه د چین د منځګړیتوب له لارې طالبانو ته باید واضیح پیغام ورکړل شي چې د ترهګریزو ډلو پر ضد جدي اقدام لازمي دی.

د کورني امنیت د لا پیاوړتیا لپاره اسلام‌اباد ته پکار ده چې د سرحدي امنیت، استخباراتو او ګډو عملیاتو موثریت لوړ کړي، ترڅو د ترهګرو نفوذ او تګ راتګ کم شي. د دې ترڅنګ پر کورنیو او ولسي امنیتي سیستمونو باید تمرکز ډېر شي، نه یوازې پر هوایي بریدونو اتکا.

د سیمې هېوادونه (چین، ازبکستان، تاجکستان او نور) کولای شي د شمولیت لپاره یو ګډ چوکاټ وړاندې کړي، طالبانو ته تشویقي بنسټونه برابر کړي او په بدل کې یې د ترهګرو ضد عملي ګامونه وغواړي؛ همدارنګه د سوداګریزو او ترانزیتي بندیزونو او محدودیتونو هدفمند استعمال وکړي څو د غېرقانوني فعالیتونو اقتصادي لړۍ ګډوډه شي.

ډان ورځپاڼه لیکي، پاکستان باید د سنجول شویو شواهدو او د څیړنې له لارې نړۍوالو او سیمه ییزو شریکانو ته په منظمه توګه هغه شواهد وړاندې کړي، چې د دغو ترهګریزو ډلو عملیات له کومو سرچینو سازمان مومي، دا کار به د نړۍوالې همکارۍ بنسټ قوي کړي.

پر طالبانو د فشار زیاتول ښایي هغوی لا سخت‌دریځ کړي، چې دا به د پاکستان دننه وضعیت نور هم خراب کړي او نورو ترهګرو ډلو ته به هم هڅونه وکړي. که پاکستان بشپړ قطع روابط وکړي، دا ښایي طالبان په ننګرهار او نورو سیمو کې د سخت دریځو ډلو ملاتړ ته مجبور کړي او سیمه به لا له پیوستون څخه وګرځي چې دا به د بې‌ثباتۍ پراخېدل، د کډوالۍ ستونزه، اقتصادي زیان، سوداګریزو بندیزونو او احتمالي پوځي مقابلې سبب وګرځي، چې د دواړو هېوادونو او سیمې لپاره ستر تاوان دی.

د طالبان د احصایې او معلوماتو ادارې د خبرپاڼې له مخې، دغه انلاین غونډه د سې شنبې په ورځ (د وږي ۲۵مه) د ایکو سازمان د دارلانشاء په کوربتوب او د دې سازمان د غړیو هېوادونو (افغانستان، ایران، ازبکستان، اذربایجان، ترکیې، قزاقستان، قرغېزستان، پاکستان، تاجکستان او ترکمنستان) د احصاییوي ادارو د عمومي رییسانو په ګډون جوړه شوې وه.

په دې غونډه کې عبدالقاهر حاجي ادریس وویل: «اوس‌مهال زموږ تر ټولو مهم لومړیتوب د نفوسو او کورنیو فهرست‌اخیستنې سراسري ملي سروې ترسره کول دي. موږ باور لرو چې اوسني شرایط د دې مهم کار د ترسره کولو او بریالیتوب لپاره مناسب دي، کوم چې له ۱۹۷۹ کال راهیسې په افغانستان کې نه دی ترسره شوی.»

نوموړي د دې ادارې له لوري د ترسره شویو سروې‌ګانو او په دې برخه کې نورې مهمې لاسته‌راوړنې د غونډې له ګډونوالو سره شریکې کړې او ژمنه یې وکړه، چې د خپل احصاییوي ملي سیسټم د عصري کولو لپاره به اوسني احصایوي میتودونه او ټکنالوژیکي نوښتونه سره یوځای کړي.

په دې غونډه کې غړو هېوادونو د «ایکو د احصایې پنځه کلن ستراتیژیک پلان ۲۰۲۱-۲۰۲۶» د پلي کولو، د ایکو د نوي لید د مسودې پر بنسټ (۲۰۲۶ – ۲۰۳۵) د اقتصادي څېړنو او احصایې (ERS) د نوي کاري پلان د تصویب او د همکاریو د لا پراختیا په تړاو هم بحثونه وکړل.

حاجي ادریس هیله څرګنده کړه، چې د ایکو سازمان د غړو هېوادونو ترمنځ په بېلابېلو برخو په ځانګړي ډول د احصاییوي سروې‌ګانو او نورو لویو احصاییوي پروژو د ترسره کولو په برخه کې د تجربو شریکولو او تخنیکي ملاتړ اړوند همکارۍ لا پراخې شي.

د یادونې وړ ده، چې د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې شاوخوا ۲ میاشتې مخکې په ۱۴۰۴ کال کې د هېواد اټکلي نفوس نږدې ۳۶.۴ میلیونه اعلان کړ او په وینا یې په دې کې ۵۱ سلنه یې نارینه او ۴۹ سلنه یې ښځینه دي.

ویل کېږي، چې په پلازمېنه کابل کې ۶ اعشاریه ۱ میلیون وګړي ژوند کوي او له ډلې یې ۳ اعشاریه ۱ میلیون یې نارینه او ۳ میلیونه یې ښځینه دي.