د طالبانو تر واک لاندې باختر اژانس خبر ورکړی، چې له پاکستان او ایران نه د افغان کډوالو د اېستلو په بهیر کې تېره ورځ چهارشنبه د (تلې ۲مه) ۱۴۹۴ کورنۍ افغانستان ته ستنې کړای شوې دي. دوی وایي، له دې ډلې ۱۲۰۴ کورنۍ د تورخم، سپین بولدک او بهرامچې له لارې له پاکستان نه ستنې شوې دي.
همدا راز له ایران نه بیا د هرات د اسلامکلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۲۹۰ کورنۍ افغانستان ته اوښتې دي. طالبان وایي، دغو ستنو شویو کورنیو ته یې سیم کارټونه او ټرانسپورټي اسانتیاوې هم برابرې کړې دي. هممهاله د ملګرو ملتونو سازمان اندېښنه لري، چې افغانستان وار دمخه د طالبانو په واک کې له بشري ناورین سره مخ دی او د کډوالو د ستنېدو تازه څپې دغه ناورین لا پسې ژور کړی دی.
د یاد سازمان د کډوالو عالي کمېشنرۍ اندېښنه ښوولې، چې دغه تازه ستانه شوي افغانان په خپل هېواد کې د سرپناوو، بېروزګارۍ او فقر له پراخو څپو سره مخ شوي دي. یاد سازمان له مرستندویه ادارو او هېوادونو غوښتي، چې د دغه ناورین د مخنېوي لپاره باید ورسره مرستې وکړي.
پر طالبانو نیوکې دي، چې یوازې په شعاري توګه کډوالو ته د اسانتیاوو برابرولو ادعاوې کوي؛ خو په عمل کې دغه ډله ستنېدونکو ته د خدمتونو په وړاندې کولو او مدیریت کې پاتې راغلې ده.
پاکستان د چهارشنبې په ورځ د اسلامي همکاریو سازمان په ناسته کې ویلي، چې د دغه سازمان د تماس ډلې د غړو هېوادونو له کارپوهانو دې یو ګډ کاري پلاوی جوړ شي؛ ترڅو د افغانستان اړوند ټولو مسایلو لپاره د عملي نقشې په جوړولو کې ګډ کار وکړي او د متقابلو ګامونو یوه لړۍ پرمخ یوسي.
د افغانستان په اړه د اسلامي همکاریو سازمان د تماس ډله په ۲۰۰۹کال کې د جرمني په ملاتړ رامنځته شوې وه او اوس د یاد سازمان له پنځوسو غړو هېوادونو جوړه ده.
په دغه غونډه کې افغانستان ته یو څرګند پیغام هم ورکړل شو او له طالبانو یې وغوښتل، چې پر ښځو او نجونو هغه «بېدلیله» بندیزونه لرې کړي چې د اسلامي اصولو او د اسلامي ټولنو د دودونو خلاف دي. دغه غوښتنه وروسته له هغه راپورته شوه، چې طالبانو د ښځینه لیکوالانو د اثارو پر خپرولو او لوستلو بندیز ولګاوه.
د ملګرو ملتونو عمومي غونډې په یوې څنډه کې د اسلامي هېوادونو سازمان د تماس ډلې د لومړۍ ناستې پر مهال د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د افغانستان په تړاو د خپل هېواد ځینې وړاندیزونه او طرحې شریکې کړې دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په وینا؛ ډار ټینګار کړی چې سیاسي بنبست او د افغانستان اوسنی وضعیت د دې لامل شوی، چې په نړۍواله ټولنه کې خپل حضور نهلري. هغه ویلي: «د اسلامي همکاریو د غړو، د سیمې د شریکانو او ګاونډیانو په توګه موږ باید له دې بستر څخه د هغو نوښتونو لپاره کار واخلو، چې افغانستان د انزوا له حالت څخه وباسي».
نوموړي په خپلو څرګندونو کې وویل، د تماس ډله باید له نړۍوالې ټولنې وغواړي چې افغانستان ته پرته له سیاسي شرطونو بشري مرستې برابرې کړي. همدارنګه، د افغانستان د اقتصاد د ټینګښت، د بانکي نظام د بېرته فعالولو، د سوداګرۍ د اسانتیاوو او د سیمهییز وصل پروژو د عملي کولو لپاره هم هڅې وشي؛ ترڅو د بېکارۍ کچه کمه شي او خلک د فقر له حالته ووځي.
هغه زیاته کړه، چې د طالبانو سره باید د سیمې په ګډون له بېلابېلو لارو د تعامل ملاتړ وشي؛ ترڅو دوی خپلو نړۍوالو ژمنو ته ژمن پاتې شي. نوموړي د ملګرو ملتونو هڅې هم وستایلې، چې د کوکنارو کښت اړوند اوس د بدیلو معیشتونو په برابرولو بوخت دي او باید دغه هڅې دوام وکړي چې افغان بزګرانو ته د راتلونکي لپاره دوامدارې لارې چارې رامنځته شي.
اسحاق ډار زیاته کړه، طالبان باید دې ته وهڅول شي چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د اسلامي اصولو خلاف بندیزونه لرې کړي او خپلې تګلارې په دې برخه کې له سره وڅېړي. د ده په باور؛ له نسبي سولې وروسته اوس وخت رارسېدلی، چې افغان کډوال بېرته خپل هېواد ته ستانه شي او د تماس ډله باید د طالبانو چارواکي دې ته اړ کړي چې د بېرته ستنو شویو کډوالو د ځای پر ځای کېدو لپاره لازم شرایط برابر کړي. نوموړي ټینګار وکړ، چې نړۍواله ټولنه هم باید په دې مسوولیت کې ونډه واخلي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر د دغه ناستې پرمهال یو ځل بیا اندېښنه څرګنده کړې، چې اسلاماباد په افغانستان کې د ترهګرو ډلو پر حضور جدي اندېښه لري. هغه د پاکستاني طالبانو تحریک په ګډون د بلوڅ بېلتون پاله ډلې ته هم اشارې کړې او ویلي یې دي، چې د طالبانو تر سیوري لاندې ښکاره پناه ځایونه لري. هغه همدا راز د ختیځ ترکستان ډلې ته هم اشاره کړې، چې د القاعده شبکې سره نږدې همکاري لري.
هغه خبرداری ورکړی، چې طالبان باید د دغو ترهګرو د مخنېوي لپاره کوټلي ګامونه واخلي او د اسلاماباد شته امنیتي اندېښنو ته ځواب ووایي. اسحاق ډار ټینګار کړی، چې پر افغانستان واکمن باید د پاکستان په ګډون د دوی له خاورې هر ګاونډي ته شته ګواښونه ختم کړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت دوو لوړپوړو چارواکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې واشنګټن د افغانستان په تړاو خپله تګلاره له سره ارزوي. د دوی په وینا؛ اوسمهال د امریکا پرېکړه دا ده، چې بشري مرستې به طالبانو ته نه ورکوي.
دغه چارواکو د افغانستان اوسنی وضعیت له «ناورین» ډک وباله او یو ځل بیا یې ټینګار وکړ، چې په ۲۰۲۱کال کې له افغانستان نه د امریکایي ځواکونو وتل باید مسوولانه او منظم وای.
چارواکو د چهارشنبې په ورځ د (تلې په ۲مه نېټه) زیاته کړه، چې په اوسني وضعیت کې د امریکا دوه ستر لومړیتوبونه له افغانستان سره تړلي دي: «لومړی دا چې افغانستان بیا د ترهګرو لپاره خوندي پټنځای و نه ګرځي او دویم دا چې طالبان باید د برمته نیونې له ډیپلوماسۍ لاس واخلي او امریکایي وګړي بېرته خوشې کړي.»
دوی وویل: «د امریکا لومړیتوب دا دی، چې افغانستان هېڅکله بیا د ترهګرو د روزنې په ډګر بدل نهشي. ولسمشر ټرمپ به د امریکا د خوندیتوب لپاره ټول اړین ګامونه واخلي.»
یادو چارواکو د ټرمپ د ځانګړي استازي اډم بولر وروستي سفر ته چې د برمته شوو امریکایانو د بېرته ستنېدو لپاره یې له طالب مشرانو سره په کابل کې خبرې کړې وې، په اشارې وویل: «دغه موضوع لا هم زموږ د لومړیتوبونو په سر کې ځای لري.»
د ښځو وضعیت
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت چارواکو د افغانستان د ښځو او نجونو وضعیت ډېر د اندېښنې وړ وباله او زیاته یې کړه: «موږ د طالبانو ماهیت پېژنو. هغوی د یوې ترهګرې ډلې په توګه چې د امریکا لهخوا په ځانګړي نوملړ یا د ځانګړو ترهګرو ډلو په نوملړ کې شامل شوي، د بشري حقونو په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو ته هېڅ درناوی نه لري.»
دوی وویل، چې طالبانو د افغانستان په خټیځ کې تر زلزلې وروسته، ښځو ته د ژغورنې او د زلزله ځپلو سره د مرستو لپاره اجازه نهده ورکړې. هغوی وایي، د طالبانو دغه کار د «تراژېدۍ د لا پراخېدو او ډېرې مړینې» لامل وګرځېده چې د خواشینۍ وړ خبره ده.
دغه امریکایي چارواکي پر دې پرېکړه ټینګار کوي، چې بشري مرستې باید د طالبانو تر ګوتو ونه رسېږي او زیاتوي چې متحده ایالتونه په بهر کې له هغو پروګرامونو ملاتړ کوي چې د افغان ښځو او نجونو لپاره برابر شوي دي. د دوی په وینا؛ د اوسني دریځ موخه یې دا ده، چې ډاډ ترلاسه شي «مرستې رښتیا هم اصلي اړمنو کسانو ته رسېږي».
چین
امریکایي چارواکو چین یوه «نړۍواله ننګونه» وبلله او ویې ویل، چې دغه هېواد هڅه کوي خپل نفوذ هر ځای ته وغځوي: «موږ پوهېږو، چې هغوی د افغانستان د کانونو په برخه کې د فرصتونو ارزونه کوي.»
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت دغه دواړو چارواکو ټینګار وکړ، چې متحده ایالتونه د روانو بدلونونو څارنه کوي. دوی د بګرام پوځي اډې په تړاو وویل: «د ولسمشر څرګندونې په روښانه ډول د هغه لیدلوری ښيي. هغه په دقیق ډول څرګنده کړې، چې څه غواړي.»
په افغانستان کې ټرافیکي پېښې او له کبله یې خلکو ته په اوښتې مرګ ژوبله کې د پام وړ زیاتوالی راغلی دی. د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د ټرافیکو په ریاست کې سرچینې وايي، چې د تېرو شپږو میاشتو په لړ کې د ټرافیکي پېښو له امله تر ۱۲۰۰ ډېر کسان مړه شوي دي.
دغه سرچینې وايي، چې دغه شمېره د تېرکال د همدې مودې پرتله ۲۰ سلنه زیاتوالی ښیي.
هڅه مو وکړه، چې په دې اړه د طالبانو تر کنټرول لاندې د ټرافیکو عمومي ریاست نظر هم ولرو؛ خو هغوی په دې اړه له څه ویلو ډډه وکړه.
له بل پلوه د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) معلومات ښیي، افغانستان د هغو هېوادنو په کتار کې راځي چې په کلني ډول پهکې د ټرافیکي پېښو او مرګ ژوبلې کچه خورا لوړه ده. د یاد سازمان د معلوماتو له مخې؛ هرکال په افغانستان کې د ټرافیکي پېښو له کبله زرګونه کسانو ته مرګ ژوبله اوړي.
که څه هم په افغانستان کې ټرافیکي پېښې له پخوا راهیسې یوه جدي مسله ګڼل کېږي؛ خو د افغانستان انټرنشنل موندنې ښیي، چې په تېرو شپږو میاشتو کې دغه ستونزه خورا جدي او د مرګ ژوبلې کچه هېښوونکې ده.
یوازې د تېرې اګسټ میاشتې په وروستیو دوو اوونیو کې په لسو ټرافیکي پېښو کې تر ۲۰۰ ډېر کسان مړه او شاوخوا ۱۵۰ نور ټپیان شوي دي. د اګسټ میاشتې په ۱۹مه نېټه د افغانستان په لوېدیځ هرات کې یوازې په یوې مرګونې ټرافیکي پېښه کې شاوخوا ۸۰ کسان مړه شول. یادې پېښې په پراخه کچه غبرګونونه راوپارول.
د لارو خرابوالی، د موټر چلوونکو بېاحتیاطي، د ټرافیکي اشارو نشتوالی، د سفر پرمهال د یو شمېر موټر چلوونکو له لوري د نشهیي توکو کارونه او په ټوله کې د جدي څار نشتوالی په افغانستان کې د ټرافیکي پېښو د زیاتوالي لوی لاملونه ګڼل کېږي.
یو شمېر افغانان وايي، چې په افغانستان کې د ټرافیکي پېښو د زیاتوالی لاملونه ډېر دي؛ خو د ملامتۍ ګوته تر ډېره د طالبانو حکومت ته نیسي. دوی وايي، هره ورځ د افغانستان له بېلابېلو سیمو د ټرافیکي پېښو او په دغو پېښو کې د مرګ ژوبلې په اړه خبرونه اوري؛ خو داسې څه یې نهدي اورېدلي، چې طالبانو دې د ټرافیکي پېښو له عاملینو سره جدي چلند کړی وي.
دوی وايي، تر هغې چې د ټرافیکي اصولو له سرغړوونکو سره جدي او قانوني چلند ونهشي؛ د یادې ستونزې حل او یا یې کمښت شونی نهدی.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو (د وږي په ۲۴مه) د ټرافیکي چارو د تنظیم او د ټرافیکي پېښو د مخنیوي طرحې د ارزونې لپاره ناسته وکړه. د طالبانو د ریاست الوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي په دغه ناسته کې د ټرافیکي پېښو د مخنیوي لپاره اړونده ادارو ته د ځینو اقداماتو امر کړی و.
د طالبانو د ټرافیک پولیسو عمومي ریاست هم تر دې وړاندې اعلان کړی و، چې په ټول هېواد کې د لیزري څراغونو کارول بند دي. یاد ریاست ویلي و، چې ډېری وخت د ټرافیکي پېښو لامل همدغه لایزري څراغونه دي؛ خو د طالبانو دغه اقداماتو لاتراوسه د ټرافیکي پېښو په مخنیوي کې مرسته نهده کړې.
د کابل یو اوسېدونکی محمد صابر چې په لویو لارو دوامداره سفرونه کوي وايي، موټر چلوونکي په خورا بېاحتیاطۍ سفر کوي او تر ډېره د رامنځته کېدونکو پېښو مسوول همدوی دي.
هغه وایي:« زه څو ځلې له کابل نه هرات او له هرات نه کابل ته راغلی یم، تاسو باور وکړئ که مې وس ورسېږي؛ نو هیڅکله به بیا د دغه لېني موټرو، موټر چلوونکو سره ولاړ نه شم. دوی داسې سفر کوي، چې اصلا د خپلو مساپرو ژوند ورته اهمیت نهلري.»
د هرات ولایت اوسېدونکی سمیع الله (مستعار نوم) د ورته ستونزې په شریکولو سره ادعا کوي، چې طالبان د ټرافیکي پېښو د کنټرول په برخه کې هیڅ جدي نهدي.
هغه وایي:« اوس خو دوی په واک کې دي او په نورو مسایلو کې ښه جدي چلند کوي. ټرافیکي پېښې چې هره ورځ له خلکو ژوند اخلي دوی یې بابیزه ګڼي او تراوسه خو ما داسې څه نهدي اورېدلي، چې د ټرافیکي اصولو له کوم سرغړوونکي کس او یا شرکت سره یې داسې چلند کړی وي چې نورو ته د عبرت او درس وسیله شي.»
په ورته وخت کې ځینې هغه کسان چې د کورنۍ نږدې غړي یې په ټرافیکي پېښو کې له لاسه ورکړي وايي، د حکومت سربېره باید خلک هم دغې ټولنیزې ستونزې ته جدي پام وکړي. دوی وايي، د خپلو عزیزانو د مړینې له کبله یې ژوند له کړاوه ډک تېرېږي.
د هلمند ولایت اوسېدونکی رحمت الله چې څو میاشتې وړاندې یې د کابل- غزني په لویه لار د یوې ټرافیکي پېښې له کبله ځوان ورور له لاسه ورکړی وايي، د ورور مرګ یې هغه او کورنۍ په ملا مات کړي. هغه وایي:« ورور مې په کابل کې زدهکړې کولې او دنده یې هم لرله، څه ناڅه به یې زموږ لاسنیوی هم کاوه، کورته په رخصتۍ راغلی و او غوښتل یې چې بېرته کابل ته ولاړ شي، هغه پر لاره و، چې ټرافیکي پېښه وشوه او د ده په ګډون څلور کسان پهکې مړه شول.»
دا یوازې رحمت الله نهدی؛ بلکې په افغانستان کې سلګونه داسې کورنۍ شته، چې خپل عزیزان یې په ټرافیکي پېښو کې له لاسه ورکړي دي.
هېوادوال وايي، چې د موټر چلوونکو لهخوا ناغېړي او بېاحتیاطي، ګړندی تګ، د سړکونو خرابوالی، د خوندیتابه اصولو او ټرافیکي قوانینو ته نه پاملرنه افغانستان کې د ټرافیکي پېښو ځانګړي لاملونه بلل کېږي؛ خو د دې ترڅنګ د رغنده او منظم ټرافیکي سیسټم او بنسټونو نشتوالي، د ټرافیکي قوانینو نه څارنې او په ځانګړې توګه پر لویو لارو د کنټرول لپاره د مسلکي ټرافیک پولیسو کمښت د ځمکې له لارې سفر خطرناک کړی دی.
د شمېرو له مخې؛ هر کال په ټوله نړۍ کې ۱.۳ مېلیونه کسان د ټرافیکي پېښو له امله مړه کېږي او تر ۵ مېلیونه ډېر ټپیانېږي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت خبر ورکړی، چې د یو لوړپوړي ترکمنستاني پلاوي په حضور کې یې د تور غونډۍ بندر د پراختیا او پهکې د تاسیساتو رغولو پروژه په عملي توګه پیل کړه. دغه وزارت وایي، یاده پروژه به د شاوخوا ۷مېلیونه امریکایي ډالرو په لګښت د یو کال په موده کې بشپړه شي.
د چهارشنبې په ورځ د (تلې ۲مه) د یاد وزارت په خبرپاڼه کې زیاته شوې، چې دغه پروژه په ۵۰جریبه ځمکه کې پلي کېږي. د طالباو د ټولګټو وزارت د اوسپنې پټلۍ مرستیال مولوي محمد اسحاق اخوندزاده دغه پروژه د ترکمنستان او افغانستان لپاره ګټوره بللې ده.
په هرات کې د طالبانو والي مولانا اسلام جار د دغه پروژې د پرانېستلو پر مهال ویلي، چې د دغه پروژې بشپړېدل به د افغانستان پر اقتصادي ودې مثبتې اغېزې وکړي. د تورغوندۍ بندر په هرات ولایت کې له ترکمنستان سره پر پوله پروت دی او د ترکمنستان په ګډون د منځنۍ اسیا له یو شمېر نورو هېوادونو سره د ټرانزیټ او سوداګرۍ په برخه کې مهم بلل کېږي.
د دغه بندر چارې داسې مهال پراخېږي، چې طالبانو د ازبکستان په ګډون د منځنۍ اسیا له یو شمېر نورو هېوادونو سره هم خپلې سوداګریزې او اقتصادي اړیکې ډېرې کړې دي. د کارپوهانو په وینا؛ طالبان په نړۍ کې له سختو بندیزونو او محدودیتونو سره مخ دي او د اړیکو لپاره یوازې د منځنۍ اسیا هېوادونه ور پاتې دي.
باورونه دا دي، چې د منځنۍ اسیا هېوادونو په ګډون روسیه او چین هم د امنیتي مجبوریو له امله طالبانو سره اړیکې پالي؛ ځکه یاد هېوادونه د طالبانو په شتون کې له افغانستان نه ځانته د ترهګرو شته ګواښونه ګوري.
ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر خبر ورکړی، چې دغه ولایت کې د یادې ډلې د عدلیې ریاست په ګډون یو شمېر نورو ادارو د کورونو د کرایو لوړېدو اړوند شکایتونه څېړلي دي. دوی وایي، هېڅڅوک اجازه نهلري چې تر ۱۰سلنې کرایه لوړه کړي.
ننګرهار کې د طالبانو د رسنیز دفتر په خبرپاڼه کې راغلي، که هر څوک له دې کچې کرایه لوړه کړي نو د سرغړونې په تور به یې طالبان خپلو عدلي او قضایي ارګانونو ته ور وپېژني. همدا راز ویل شوي، چې په یوې ناسته کې د جلالاباد ښار اړوند د معاملاتو لارښود د لسو بېلابېلو کورونو کرایې هم ارزول شوې دي.
د طالبانو په وینا؛ دوی به د جلالاباد ښار په ټولو ناحیو کې د معاملاتو لارښود دفترونو ته ورشي او د کرایو د کنټرول څارنه به وکړي. دغه اقدامات په داسې حال کې کېږي، چې افغانستان ته له پاکستان او ایران نه د کډوالو ستنېدو سره سم د کورونو کرایې په بېسارې توګه لوړې شوې دي.
جلالاباد ښار کې بیا له پاکستان نه تازه ستنو شویو کورنیو له کبله د کرایې کورونه په اسانۍ نه پیدا کېږي او که پیدا هم شي؛ نو کرایې یې خورا لوړې وي. نیوکې دا دي، چې طالبانو په بېلابېلو وختونو کې د کورونو د کرایو د کنټرول خبره کړې؛ خو هغه ډول چې په کار ده، دغه مسالې ته یې رسېدنه نهده کړې.
د کورونو کرایې داسې مهال لوړېږی، چې افغانان د طالبانو په واکمنۍ کې له بشري ناورین، اقتصادي ستونزو، بېرزوګارۍ، فقر او له سختې لوږې سره مخ دي. ملګرو ملتونو هم پر دغه وضعیت جدي اندېښنه ښوولې ده.