د استانبول په خبرو کې؛ د طالبانو د مرکچي پلاوي مشر عبدالحق وثیق څوک دی؟

د کډوالو نړۍوالې ادارې له‌خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، د زلزلې له کبله ډېری کورونه په جدي حالت کې دي. د خبرپاڼې له مخې؛ شاوخوا ۶۲سلنه کورونه په بشپړه توګه او ۳۸سلنه برسېرن ویجاړ شوي دي.

خبرپاڼه زیاتوي، تر ټولو زیات تاوان په بلخ او سمنګان ولایتونو کې اوښتی؛ خو کندوز، جوزجان او سرپل ولایتونو کې هم خلکو ته زیانونه اوښتي دي. د کډوالو دغه ادارې ویلي، چې بېړنۍ ډله یې له ۱۵ ټیمونو سره سمنګان او بلخ ولایتونو ته استولې؛ څو د اغېزمنو کورنیو وضعیت معلوم کړي.

د یادې ادارې په خبرپاڼه کې راغلي، د لومړنیو ارزونو له مخې ډېری کورنۍ د ژمي د رارسېدو پرمهال د خوندي پناه ځای او بنسټیزو مرستو د نشتوالي له کبله له ګواښ سره مخ دي. خبرپاڼه زیاتوي، د بېړنیو اړتیاوو په منځ کې خیمې، غیر خوراکي توکي، روغتیایي مرستې، رواني ملاتړ، د ښځو او ماشومانو لپاره روغتیایي کیټونه، د معلولیت لرونکو کسانو لپاره مرستندویه توکي او د زیانمنو کورنیو لپاره نغدي مرستې شاملې دي.

وروستۍ زلزلې د افغانستان په شمال او په ځانګړي ډول بلخ او سمنګان ولایتونو کې خلکو ته درانه زیانونه اړولي دي. د لومړنیو راپورونو له مخې؛ په دغه زلزله کې لږ تر لږه ۲۸کسان مړه او نږدې ۹۵۰ نور بیا ټپیان شوي دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي، د دواړو لورو ترمنځ لومړۍ تیلیفوني اړیکه د متقابل تفاهم او همغږۍ په چوکاټ کې شوې وه چې په‌کې ښاغلي اسحاق ډار د وضعیت په اړه د ناخبرۍ څرګندونه کړې او ژمنه یې کړې وه چې د بشپړې خبرتیا وروسته به بیا اړیکه ونیسي؛ نو له همدې امله د دویم ځل لپاره هم خبرې وشوې.

په خبرپاڼه کې راغلي:« له دې یوه ورځ وروسته د ډار د بیا اړیکې هڅه د بېلابېلو وجوهاتو له امله عملي نه شوه.» یاد وزارت ټینګار کړی، چې د هېوادونو ترمنځ اړیکې باید د متقابل درناوي او په واقعیتونو ولاړ تعامل پر بنسټ وي.

په خبرپاڼه کې دا هم ویل شوي، چې دغه ډول ناسمې څرګندونې د دواړو هېوادونو د ډېپلوماټیک تعامل او د متقابل درناوي اصولو سره په ټکر کې دي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت هیله څرګنده کړې، چې «د ګاونډي هېواد لوړپوړي چارواکي دې د خبرو پرمهال د حقایقو دقیق انعکاس ته پام وکړي؛ ترڅو د اړیکو پر بنسټ د درناوي، تفاهم او مثبتو تعاملاتو اصول ټینګ پاتې شي.»

دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر تېره ورځ د دغه هېواد په مشرانو جرګه کې ویلي و د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د دوشنبې په ورځ له ده سره شپږ ځلې ټلیفوني اړیکه نیولې ده.

انډریکا راټوټ د دغه سفر پرمهال د ملګرو ملتونو له استازو او سیمه‌ییزو چارواکو سره د یاد منار د ساتنې په اړه خبرې کړې دي. هغه ویلي:« دغه تاریخي منار نه یوازې د افغانستان د فرهنګي شتمنۍ برخه دی؛ بلکې د نړۍوالې ټولنې لپاره هم ارزښتناکه میراث ګڼل کېږي، چې ژغورنه یې زموږ ګډ مسوولیت دی.»

انډریکا راټوټ ټینګار کړی، چې نړۍواله ټولنه باید له ځنډ پرته د دغه ۹۰۰ کلن تاریخي منار د زیان رسېدو او له‌منځه تلو ګواښ مخه ونیسي؛ څو دغه میراث راتلونکو نسلونو ته خوندي پاتې شي.

جام منار چې د ۱۲مې پېړۍ په منځ کې جوړ شوی او شاوخوا ۶۵ متره لوړوالی لري، د اسلامي فن او معمارۍ بې‌سارې بېلګه ګڼل کېږي. د جام لرغونی ځای په ۲۰۰۲ کال کې د افغانستان د لومړي نړۍوال میراث په توګه وپېژندل شو. همدارنګه د منار د ساتنې د ناسم حالت او د لوټ کېدو د پایلو له امله، دا د یونسکو د نړۍوال میراث په نوملړ کې ثبت شو.

د ملګرو ملتونو د فرهنګي میراث ساتنې ادارې (یونسکو) له‌خوا پر اېکس پاڼه لیکل شوي چې، دوامداره هڅې او نړۍوال ملاتړ د جام منار د اوږدمهاله ساتنې لپاره اړین دي.

د ایران د ښوونې او روزنې وزارت په یوه نوي مکتوب کې د سیستان‌بلوچستان، فارس، قزوین او قم د ښوونې ریاستونو ته امر کړی، چې د هغو بهرنیو ماشومانو نومونه ثبت کړي چې له زده‌کړو پاتې شوي دي.

په دغه مکتوب کې چې د یاد وزارت د نړۍوالو چارو او بهرنیو ښوونځیو د مرکز رییس محمد سلیمي لاسلیک کړی راغلي، چې د رهبرۍ د عمومي تګلارو او د ښوونیزې شورا د پرېکړې له مخې هېڅ کډوال ماشوم باید له زده‌کړو پاتې نه‌شي.

په یادې لارښوونه کې ښوونځیو ته ویل شوي، د هغو بهرنیو زده‌کوونکو نومونه ثبت کړي چې تېر کال یې زده‌کړې کړې وې او همدارنګه ښوونځي مکلف دي چې د هغو ماشومانو نومونه هم ومني چې د اقامت قانوني اسناد لري.

د هغو ماشومانو په اړه چې اسناد نه‌لري ویل شوي، چې ښوونځي باید هغوی د بهرنیو وګړو د چارو دفترونو ته معرفي کړي؛ څو د «ښوونیز ملاتړ پاڼه» ترلاسه کړي. د مکتوب له مخې؛ دغه پرېکړه د دې لپاره شوې، چې د کډوالو ماشومانو د زده‌کړې پوښښ بشپړ شي او هېڅ ماشوم له ښوونځي پاتې نه‌شي.

یاد وزارت ټینګار کړی، چې د یادو څلورو ولایتونو چارواکي باید د دغه پرېکړې پلي کولو ته جدي پام وکړي. د یادونې ده، چې په ایران کې هر کال د نویو ښوونیزو کلونو په پیل کې د افغان او نورو بهرنیو ماشومانو د نوم‌لیکنې ستونزې راپورته کېږي؛ خو د ښوونې وزارت چارواکي بیا ټینګار کوي، چې «زده‌کړه د ټولو ماشومانو حق دی او هېڅ ماشوم باید له دې حقه بې‌برخې نه‌شي».

یاد افغانان چې شمېر یې شاوخوا ۲زره ښوول شوی، د جرمني د پخواني حکومت له‌خوا د کډوالو د ځانګړي پروګرام لپاره منل شوي وو؛ خو له هغه وروسته چې مېرڅ د ۲۰۲۵کال په مئ میاشت کې د لوموړي وزیر په توګه واک ته ورسېد، د بیا مېشتېدو پروګرام وځنډول شو او د دغه افغانانو قضیې بندې پاتې شوې.

د «اېر بریج کابل» په وینا؛ دغه کډوالو ته د جرمني له لوري یو لیک استول شوی، چې که دوی په جرمني کې له بیا مېشتېدو پروګرام نه وتل ومني؛ نو مالي مرستې او نور امتیازات به ترلاسه کړي.

د لیک له مخې؛ یوه پېغله کولای شي په پاکستان کې ۱۵۰۰یورو ترلاسه کړي او که افغانستان یا بل هېواد ته ولاړه شي؛ ۵۰۰۰یورو مرسته به هم ورسره وشي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت یوې ویاندې د یادې موضوع پخلی کړی او ویلي یې دي، چې دغه وړاندیزونه «په خپله خوښه د بېرته ستنېدو پروګرام» برخه دي. نوموړې ویلي: «کډوالو ته دا امکان ورکول کېږي، چې په خپله خوښه افغانستان یا بل درېیم هېواد ته ولاړ شي.»

د جرمني دغه پروګرام په اصل کې هغو افغانانو ته ځانګړی شوی و، چې له جرمني ځواکونو سره یې کار کړی او د طالبانو له‌خوا له ګواښ سره مخ دي؛ لکه خبریالان، وکیلان او د بشري حقونو فعالان. خو د «اېر بریج کابل» استازې اېوا بایر ویلي، د دوی په معلوماتو کې هېڅ یو افغان د جرمني دغه وړاندیز نه‌دی منلی. نوموړې زیاته کړې، ډېری کډوال د دغه پرېکړې له امله نهیلې شوي دي.

یادې ادارې د یوه افغان کډوال پیغام شریک کړی، چې په‌کې راغلي:«زه پیسو ته اړتیا نه لرم، زه یوازې دا غواړم چې خوندي ژوند وکړم.» یاده دې وي، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې د هغو افغانانو پر ضد د نیولو او شړلو لړۍ چټکه کړې، چې د اوسېدو قانوني اسناد نه‌لري.

د راپورونو له مخې؛ د تېر دوبي پر مهال له ۲۰۰ ډېر افغان کډوال چې د جرمني د بیامېشتېدو پروګرام برخه وو، افغانستان ته شړل شوي دي. که څه هم د جرمني د بهرنیو چارو وزارت په سپتمبر میاشت کې ویلي و، له پاکستان سره داسې «تفاهم» شوی چې د کال تر پایه به په دغه پروګرام کې شامل کسان نه نیول کېږي او نه هم افغانستان ته اېستل کېږي؛ خو د «اېر بریج کابل» د معلوماتو له مخې، د اکتوبر په وروستیو کې بیا هم د دغې ډلې ۱۷ افغانان د پولیسو له‌خوا نیول شوي دي.

دغه بنسټ زیاتوي، د دواړو هېوادونو ترمنځ وروستیو پوځي نښتو د افغانانو وضعیت لاکړکېچن کړی. د جرمني حکومت په تازه لیک کې منلې، چې د بیا مېشتېدو پروسه باید د ۲۰۲۵ کال تر پایه بشپړه شي؛ خو ورسره یې څرګنده کړې چې ښایي ټولې قضیې پر وخت بشپړې نه‌شي.

سره له دې د بیامېشتېدو پروګرام یوشمېر افغان کېس لرونکو د جرمني حکومت پر ضد محکمې ته شکایت کړی. د راپورونو له مخې؛ ۱۴افغانان تېره پنجشنبه د همدې حقوقي پرېکړې له لارې جرمني ته انتقال شوي دي.