د طالبانو د کرنې وزارت وایي د هېواد په کچه د شاتو مچیو ۳۰زره فارمونه جوړ شوي

اندېشه پر اېکس پاڼه لیکلي، «یو ملت د نېزې په زور نه؛ بلکې د هغو معناوو او مفاهیمو له لارې جوړېږي او بقا مومي، چې خلک یې د بې‌عدالتۍ، ظلم او تبعیض پر وړاندې سر نه ټیټوي.» د هغه په وینا؛ د طالبانو تاریخي بهیر په هېواد او سیمه کې پای ته رسېدلی او د یادې ډلې مشران په دې حقیقت ښه پوهېږي.

هغه زیاته کړې، چې د افغانستان د دولت ـ ملت هویت د سیاست پر ځای پر ګډ فرهنګ ولاړ و؛ داسې فرهنګ چې مېلمه‌پالنه، شعر، موسیقي، کیسه‌وینه، د ښکلا درناوی، د نوروز نمانځنه، د جوماتونو او کلاوو معمارۍ او له اسلامه انساني او معتدل تفسیر په‌کې مرکزي ځای لاره.

اندېشه خبرداری ورکړی: «کله چې موسیقي منع شي، شعر سانسور شي، ښځې حذف شي، ژبې محدودې شي او تاریخ تحریف شي؛ ملت د ړنګېدو پر لور ځي». هغه همداراز ویلي، د طالبانو ایډیالوژي د افغانستان کثرت نه مني او هڅه کوي چې د افغانستان قومي، ژبني او جنسیتي تنوع د یوه سخت، یو اړخیز او تحمیلي هویت سره بدل کړي.

د هغه په وینا؛ د طالبانو واکمني یوازې سیاسي او ټولنیز شاتګ نه؛ بلکې «د فرهنګي رېښو پرې کېدل» دي او دغه ډله د دولت ـ ملت روح له دننه له‌منځه یوړه. اندېشه د هغو روڼ‌اندو، خبریالانو پر رول هم سخته نیوکه کړې، چې د طالبانو تر څنګ ولاړ دي.

هغه ویلي، دغه فرصت‌طلبه هم‌لاري «تر طالبانو هم ډېر ګناهګار دي» او ملت به یې «نه هېر کړي او نه وبښي». هغه په پای کې ټینګار کړی، چې د افغانستان بقا د ټولو خلکو له‌خوا او په ټولو جبهو کې پر مقاومت ولاړه ده؛ «تر څو د ملت روح وژغورل شي او د افغانستان د دولت بقا په نړۍواله ټولنه کې تضمین شي».

د یاد وزارت له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه شات ترکیې، متحده عربي اماراتو، ازبکستان او یو شمېر نورو عربي هېوادونو ته صادر شوي دي. د شاتو مچیو یوشمېر پالونکي او کاروباریان باور لري، چې د کیفیت له پلوه د افغانستان شات ځانګړي دي او باید د دغه سکټور د لا ودې لپاره کار وشي. د طالبانو د معلوماتو له مخې؛ دا مهال تر ۳زرو ډېر کسان د شاتو مچیو پر پالنه بوخت دي.

تر دې وړاندې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت خبر ورکړی و، اوس‌مهال په افغانستان کې د شاتو مچیو ۳زره او ۲۰۰ فارمونه فعال دي چې هر کال ۲زره او ۲۰۰ مټریک ټنه شات تولیدوي.

د شاتو مچیو پالنې ډېری فارمونه د افغانستان په ختیځ په ځانګړي ډول ننګرهار او کونړ کې دي. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې نړۍوال سازمان (FAO) هم په افغانستان کې د شاتو مچیو د پالنې او کاروبارونو د پراختیا په برخه کې د ملاتړ ګڼې پروژې پلي کړې دي. دغه سازمان هیله‌مندي ښودلې، چې په راتلونکو کلونو کې به دغه صنعت لا پراخ او پیاوړی شي.

د یادې ادارې ویاند جلال الدین شمس وایي، چې دا مهال د ۲۳۰ سایټونو کار روان دی. د هغه په وینا؛ واک ته د طالبانو له بیا رسېدو راهیسې په ټول افغانستان کې شاوخوا ۱۵۰۰ مخابراتي سایټونه جوړ شوي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د مخابراتو او ټېکنالوژۍ ادارې تر دې وړاندې ویلي و چې تر ۲۰۲۵ کاله پورې به د افغانستان ټولې ساحې تر خپل مخابراتي پوښښ لاندې راولي. د افغانستان د لرو پرتو سیمو ډېری اوسېدونکي لا هم مخابراتي شبکو ته لاسرسی نه‌لري او په یو شمېر سیمو کې خلک بیا د مخابراتي شبکو له کمزوري فعاليت څخه شکايت کوي.

له بل پلوه طالبانو د جمهوریت پر مهال د افغانستان په یو شمېر لرو پرتو سیمو کې مخابراتي سایټونه نړولي او یا یې هم بند کړي وو.

د پاکستان د کورنیو چارو د دولت وزیر طلال چودري د سهیل اپريدي ورستیو خبرو ته په غبرګونه کې ویلي، چې د افغانستان د رول په اړه د ثبوت غوښتنه له «ترهګرو» سره د خواخوږۍ نښه ده.

هغه ټینګار کړی، چې حکومت به د ملي ضد ترهګرۍ دریځ ته د یوه «ګمراه کوونکي یا مبهم لفظ» اجازه ورنه کړي. چودري ویلي، که څوک هڅه وکړي د «ترهګرو» لپاره پراخه فضا رامنځته کړي یا ورسره نرم چلند وکړي؛ نو دا د منلو وړ نه‌ده.

د پاکستان دغه فډرالي وزیر سهیل اپريدی مخاطب کړی او ویلي یې دي: «که تاسو له دوی سره دومره خواخوږي لرئ؛ نو خپله افغانستان ته ولاړ شئ او یا به موږ ستاسو په تګ کې اسانتیاوې برابرې کړو».

نوموړي همداراز د خیبر پښتونخوا د حکومت پر کړنو نیوکه وکړه او ویې ویل، په ۲۰۲۵کال کې په «ترهګریزو پېښو» کې ۱۲۰۰کسان وژل شوي او ۶۰–۷۰سلنه بریدونه یوازې په خیبر پښتونخوا کې شوي چې د پاکستان په تاریخ کې تر ټولو لوړه مرګ ژوبله ده.

نوموړي ټینګار وکړ، چې هېڅ څوک د «ترهګرو» سره خواخوږۍ پر بنسټ د پاکستان امنیت او خلکو پر وینې د لوبې اجازه نه‌لري. یاده دې وي، چې سهیل اپریدي د یکشنبې په شپه د یوې غونډې پر مهال ویلي و چې حکومت باید د دغه ادعا لپاره شواهد وړاندې کړي چې افغان خاوره د پاکستان پر وړاندې د ترهګریزو فعالیتونو لپاره کارول کېږي.

هغه زیاته کړه، چې نور هېوادونه هم له افغانستان سره پوله لري؛ خو ورته شکایتونه نه‌لري. دغه ویډیو د پاکستان دولتي ټلویزیون (PTV) له‌خوا هم په خواله رسنیو کې خپره شوې ده.

نوموړې داسې مهال نیول شوې، چې په افغانستان کې د شاوخوا څلورو کلونو راهیسې د ښځو پر ټولو ورزشي فعالیتونو بندیز لګېدلی. د سرچینو په وینا؛ د تکواندو د دغه روزونکې د نیولو لامل د طالبانو له هغه بندیزه سرغړونه بلل شوې، چې ښځې یې له هر ډول ورزشي فعالیت څخه منعه کړې دي.

سرچینې زیاتوي، چې د شنبې له سهار راهیسې د یادې روزونکې کورنۍ او خپلوان د هغې د برخلیک څخه بې‌خبره دي او تر دې دمه هیڅ یوې ادارې دوی ته د نوموړې د وضعیت په اړه معلومات نه‌دي ورکړي. دغه حالت د هغې د خپلوانو او په هرات او نورو ولایتونو کې د ورزشي ټولنې ترمنځ پراخه اندېښنه راپارولې ده.

ځايي سرچینې ټینګار کوي، چې د یادې روزونکې نیول د بشري حقونو څخه ښکاره سرغړونه او د لوبغاړو په ځانګړې توګه د ښځینه لوبغاړو پر وړاندې بې‌عدالتي ده. ویل کېږي، چې د دغه روزونکې پلار او یو بل کس چې ورزشي کلپونه لري هم د طالبانو له‌خوا نیول شوي دي.