د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د اقلیمي بدلونونو په اړه د علمي حقایقو پر بیانولو ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې د دغه حقیقتونو د ناخوښۍ له امله به چوپ پاتې نهشي. ورته مهال د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، افغانستان د اقلیمي بدلونونو له سختو اغېزمنو هېوادونو څخه دی.
ګوترېش د شنبې په ورځ (د لړم ۲۳مه) پر اېکسپاڼه لیکلي، چې د ملګرو ملتونو د سرمنشي په توګه یې په تېرو لسو کلونو کې د اقلیمي بدلونونو په اړه د حقیقت ویلو هڅه کړې ده.
نوموړي ویلي: «کله ناکله دا حقیقت ناارامه کوونکی و او کله ناکله یې هرکلی نه دی شوی؛ خو زما مسوولیت هېڅکله دا نه و چې حقایق د خلکو د خوښې وړ وګرځوم؛ بلکې مسوولیت مې دا و، چې د علمي شواهدو پر بنسټ حقیقت بیان کړم او په ځانګړې توګه هغه مهال روښانه خبرې وکړم چې حقیقت ویل ستونزمن وي».
ګوترېش زیاته کړې: «زه به د حقیقت ویلو ته دوام ورکړم او د هغه لپاره به مبارزه هم ونه دروم».
بل خوا د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام د ۲۰۲۶کال د جون په څلورمه په یوه راپور کې ویلي، چې د ۱۹۵۰کال راهیسې په افغانستان کې د تودوخې منځنۍ کچه شاوخوا ۱،۸ درجې سانتيګراد لوړه شوې او اقلیمي بدلونونه د سېلابونو، وچکالۍ، واورې ښویېدنې او سختو واورینو توپانونو د زیاتوالي لامل شوي دي.
د دغه پروګرام د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې هر کال تر ۲۰۰زرو ډېر کسان د اقلیمي پېښو له امله اغېزمنېږي او د ۲۰۲۵کال له فبرورۍ څخه تر جولای پورې سختو بارانونو او ناڅاپي سېلابونو په بېلابېلو ولایتونو کې مرګژوبله اړولې، زرګونه کسان یې بېځایه کړي او کورونو، کرنیزو ځمکو او بنسټیزو تاسیساتو ته یې زیانونه اړولي دي.
همداراز د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) د ۲۰۲۶کال د جون په پنځمه ویلي، چې وچکالي او د اوبو کمښت په افغانستان کې تر ټولو پراخ اقلیمي ګواښونه دي او د دغه هېواد له نیمایي ډېر وګړي ورسره مخ دي.
د یوناما په وینا، په ننګرهار کې بزګران د کرنیزو حاصلاتو له پرلهپسې زیانونو سره مخ دي او په کندهار، هلمند، نیمروز، زابل او روزګان کې د وچکالۍ، د ورښتونو کمښت او د ځمکې لاندې اوبو د بېکچې اېستلو له امله د اوبو سرچینې له جدي ګواښ سره مخ شوې دي.
یوناما زیاته کړې، چې په ځینو ولایتونو کې سېلابونه کورونه، کرنیزې ځمکې او بنسټیزې اسانتیاوې ویجاړوي؛ په داسې حال کې چې نورې سیمې د اوبو له کمښت سره لاس او ګرېوان دي.
د ملګرو ملتونو د دغه معلوماتو له مخې، د اقلیمي بدلونونو اغېزې په افغانستان کې د کرنې، خوراکي خوندیتوب، د څښاک اوبو او د خلکو پر معیشت مستقیمې اغېزې لري.
په بدخشان کې د مخالفو وسلهوالو ډلو د فعالیتونو د پراخېدو او راتلونکي پسرلي کې د جګړو د زیاتېدو په اړه د طالبانو اندېښنې ډېرې شوې دي. له همدې امله، دې ډلې په دغه ولایت کې د خپل حضور د پیاوړتیا او د امنیتي ګواښونو د مهارولو لپاره یو لړ پوځي او اداري اقدامات پیل کړي دي.
د بېپیلوټه الوتکو د عملیاتو د مرکزونو جوړول، په زیانمنونکو سیمو کې د ځواکونو ځای پر ځای کول، د سرحدي سیمو له اوسېدونکو د نویو ځواکونو ګومارل، د پخوانیو نظامیانو پراخې نیونې او په مرکز او ولسوالیو کې پراخ اداري بدلونونه د دغو اقداماتو برخه دي.
له دې چمتووالي سره هممهاله، د طالبانو مسوول چارواکي په بدخشان کې د مخالفو ځواکونو شتون ردوي او خبرداری ورکوي چې هر څوک یا ډله د دوی پر وړاندې ودرېږي، وبه ځپل شي.
۱. امنیتي ټکان؛ د یفتل ولسوالۍ سقوط او په زیباک کې د جګړو پیل
د روان کال د چنګاښ میاشتې په وروستیو کې د یفتل ولسوالۍ سقوط طالبانو ته لوی امنیتي ټکان ورکړ. په دې پېښه کې یوې داسې جبهې چې تر هغه مخکې یې نوم نه و اورېدل شوی، یوه ورځ سهار د طالبانو تر واک لاندې ادارې، د ولسوالۍ ودانۍ، د امنیې قوماندانۍ او د استخباراتو دفتر ونیول او د پام وړ پوځي وسایل او تجهیزات یې ترلاسه کړل.
د دې پېښې او د طالبانو له ناڅاپي غافلکېدو څو ورځې وروسته، په بدخشان کې بله جګړه وشوه چې د امنیتي خبرونو په سر کې راغله. په دې برید کې د ازادۍ جبهې ځواکونو د زیباک ولسوالۍ د طالبانو پر اډو او مرکزونو بریدونه وکړل.
د دغو نښتو په پایله کې د طالبانو یو شمېر جنګیالي ووژل شول او ټپیان شول. د طالبانو د پوځ لوی درستیز هم سیمې ته ولاړ، څو د ځواکونو د ځای پر ځای کولو او د وضعیت د کنټرول چارې سمبال کړي، خو د دې ولسوالۍ په بېلابېلو برخو کې وخت ناوخت نښتې لا هم روانې دي.
۲. د پخوانیو نظامیانو پراخې نیونې
دغه مهمې امنیتي پېښې په داسې وخت کې وشوې چې د طالبانو د درواز سیمې یو قوماندان جمعه فاتح هم له دې ډلې سرغړونه کړې وه او له دغو بدلونونو وروسته، طالبانو په ټول بدخشان کې د پخوانیو نظامیانو د پراخو نیونو لړۍ پیل کړه. دا نیونې په څو پړاوونو کې د یفتل، شکي، کشم، ارګو او فیضاباد په ولسوالیو کې ترسره شوې.
د وږي میاشتې په وروستیو کې طالبانو په یفتل ولسوالۍ کې ۱۶ کسان د یوې مخالفې جبهې سره د همکارۍ په تور ونیول. څو ورځې وروسته، په ارګو ولسوالۍ کې هم ۱۰ نور کسان د مخالفو جبهاتو سره د همکارۍ په تور ونیول شول.
د تلې په میاشت کې هم ۱۰ کسان، چې یو پخوانی پوځي چې منصور نومېده او د قیوم ملنګ له ملګرو څخه و، د شکي په ولسوالۍ کې پر طالبانو د برید د پلان جوړولو په تور ونیول شول او کابل ته ولېږدول شول.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي چې د پخوانیو نظامیانو د نیولو بهیر په وږي میاشت کې، د طالبانو د نوي والي او امنیه قوماندان له ټاکل کېدو سره هممهاله، ډېر چټک شو او لا هم دوام لري.
۳. د پوځي ټکنالوژۍ پراختیا او د بېپیلوټه الوتکو د عملیاتو د مرکزونو جوړول
په زیباک ولسوالۍ کې د ازادۍ جبهې له بریدونو وروسته، طالبانو د بدخشان هوايي ډګر ته نږدې د بېپیلوټه الوتکو د عملیاتو لومړی مرکز جوړ کړ. ډېر وخت لا نه و تېر شوی چې د دغه ولایت په بله سیمه کې یې دویم مرکز هم فعال کړ. د دغو مرکزونو د جوړولو موخه د بدخشان په مرکز کې د پرلهپسې بریدونو مخنیوی او له سرحدي سیمو څخه د معلوماتو راټولول بلل شوي دي.
خو د طالبانو یوې باوري سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې دواړه مرکزونه، په ځانګړي ډول د زیباک ولسوالۍ په ګډون له سرحدي سیمو څخه د معلوماتو په راټولولو کې چندان بریالي شوي نه دي او له همدې امله، طالبان غواړي په کران او منجان ولسوالۍ کې یو نوی مرکز جوړ کړي.
په ورته مهال په دې ولسوالۍ کې د یوه نوي سرحدي لېوا د ځای پر ځای کولو هڅې هم روانې دي.
پردې سربېره، په بدخشان کې د طالبانو ۲۱۹ «عمر ثالث» فرقې د وږي په میاشت کې اعلان وکړ چې څو «ډيسي» توپونه یې د عملیاتو لپاره چمتو کړي او د دغو وسلو د کارولو لپاره یې ځانګړي کسان هم روزلي دي.
۴. په ملکي او پوځي ادارو کې د هدفمند بدلونونه
د یفتل ولسوالۍ له سقوط شاوخوا یوه میاشت وروسته، د طالبانو مشرتابه د بدخشان لپاره نوی والي او نوی امنیه قوماندان وټاکل او وروسته دغه بدلونونه د ولسوالیو تر کچې هم وغځېدل.
تازه راپورونه ښيي چې په دې وروستیو کې یو شمېر ولسوالان، د پولیسو قوماندانان، د ولسوالیو د استخباراتو مدیران او د فیضاباد ښار د امنیتي حوزو امران هم بدل شوي دي.
د طالبانو د نوې تګلارې له مخې، ټاکل شوې چې د هرې ولسوالۍ اوسېدونکي د هماغې سیمې د اداري او امنیتي مسوولینو په توګه وګومارل شي. داسې ښکاري چې د دې اقدام موخه د احتمالي سرغړونو مخنیوی او پر سیمهییزو ادارو د طالبانو د واک پیاوړتیا ده.
۵. په فیضاباد کې امنیتي وضعیت او د تلاشۍ د پوستو زیاتوالی
په تېرو دوو میاشتو کې د فیضایاد ښار د څو چاودنو له امله د طالبانو امنیتي اندېښنې زیاتې شوې دي. مخالفو جبهاتو د دغو چاودنو مسوولیت منلی او ویلي یې دي چې په بریدونو کې د طالبانو چارواکي، استخباراتي کسان او پولیس په نښه شوي دي.
له دغو پېښو وروسته، په ښار کې د تلاشۍ د پوستو شمېر په بېساري ډول ډېر شوی او دې وضعیت نه یوازې امنیتي فضا سخته کړې، بلکې د ښار د اوسېدونکو پر تګ راتګ او ورځني ژوند یې هم محدودیتونه لګولي دي.
۶. د سرحدي سیمو د ځوانانو او اسماعیلیانو د جذبولو سیالي
د سرحدي سیمو په ځینو برخو کې د ازادۍ جبهې د بریدونو د پراخېدو په غبرګون کې، د طالبانو دفاع وزارت په بدخشان کې د سیمهییزو ځوانانو د ګومارنې د بهیر د پیل خبر ورکړی دی.
ځايي سرچینې وايي چې طالبان په دې بهیر کې تر ډېره د سرحدي سیمو د اسماعیلي اوسېدونکو د ځوانانو پر جذبولو تمرکز کوي. د بدخشان د اسماعیلیانو جغرافیایي موقعیت او د اوسېدو سیمې دغه مذهبي ډله د بدخشان په جګړو کې پر یوه مهم لوري بدله کړې ده.
خو راپورونه ښيي چې مخالفې جبهې، په ځانګړي ډول د ازادۍ جبهه، هم په ورته وخت کې د اسماعیلي ځوانانو او د سرحدي سیمو د اوسېدونکو د جذبولو هڅې کوي. د ځايي سرچینو په وینا، مخالفې جبهې په دې برخه کې تر طالبانو ډېرې بریالۍ شوې دي.
۷. د مخالفو جبهاتو د شتون ردول او د ځپلو ګواښ
په داسې حال کې چې په سیمه کې دا بدلونونه روان دي، د طالبانو د لوړپوړو چارواکو څرګندونې د بدخشان د امنیتي وضعیت له راپورونو سره څرګند توپیر لري.
په بدخشان کې د طالبانو والي رحمتالله نجیب څو ځله په دغه ولایت کې د مخالفو جبهو شتون رد کړی او ادعا یې کړې چې هېڅوک د طالبانو پر ضد د فعالیت توان نه لري.
همدارنګه د طالبانو د پوځ لوی درستیز قاري فصیحالدین هم په دې وروستیو کې د نویو ګومارل شویو ځواکونو د فراغت په مراسمو کې ادعا کړې چې په بدخشان او پنجشېر کې هېڅ مخالف ځواک شتون نه لري. نوموړي ویلي چې په دغو سیمو کې د مخالفو ځواکونو د فعالیت په اړه خپرې شوې ویډیوګانې د پاکستان په غرونو کې ثبت شوې دي.
له کابل څخه بدخشان ته د امنیتي پلاوي سفر
د طالبانو پولیسو د تلې په ۱۲مه د یوه ګډ پلاوي د سفر خبر ورکړ چې د دفاع او کورنیو چارو وزارتونو او د طالبانو د استخباراتو عمومي ریاست استازي پکې شامل وو. دغه پلاوي بدخشان او تخار ولایتونو ته سفر کړی و.
د طالبانو د پولیسو د معلوماتو له مخې، د دې سفر موخه د امنیتي وضعیت ارزونه، د ځواکونو د چمتووالي څېړل، د حساسو سیمو څارنه او د سرحدي سیمو د وضعیت ارزونه وه.
پلاوي په بدخشان کې د کران او منجان ولسوالۍ او په تخار کې د ورسج ولسوالۍ له ځینو سیمو لیدنه کړې ده.
بدخشان د ناورین پر دوهلارې
په بدخشان کې د طالبانو ستونزې یوازې د مخالفو جبهو تر فعالیتونو محدودې نه دي، بلکې دغه ولایت له ګڼو پېچلو داخلي او جوړښتي ستونزو سره مخ دی.
د سرو زرو د کانونو پر سر پټې او ښکاره شخړې، د نشهيي توکو د کرکېلې او قاچاق په اړه لانجې، د طالبانو د قوماندانانو ترمنځ ژور خپلمنځي اختلافونه، په سرحدي سیمو کې د بهرنیو توندلارو ډلو شتون او د خلکو پراخه ناخوښي هغه ستونزې دي چې په دغه ولایت کې یې د طالبانو واکمني له یوې اوږدې او پېچلې ننګونې سره مخ کړې ده.
په بدخشان کې د طالبانو د اقداماتو ټولګه ښيي چې دغه ډله د مقاومت د هستهوو د فعالېدو او د مخالفو جبهو د نفوذ د پراخېدو په اړه ژوره اندېښنه لري.
له بلې خوا، داسې ښکاري چې د طالبانو چارواکي هم دې پایلې ته رسېدلي چې خپلمنځي اختلافونه، د اقتصادي سرچینو پر سر سیالي او د خلکو د ناخوښۍ زیاتوالی د مخالفو جبهو لپاره د ځواکونو د جذب او د نفوذ د پراخولو زمینه برابروي.
په داسې وضعیت کې، بدخشان داسې پسرلي ته نږدې کېږي چې ښايي طالبان پکې له لا جدي امنیتي ننګونو سره مخ شي. د دغو ننګونو کابو کول یوازې د پوځي ځواکونو په زیاتولو، د بېپیلوټه الوتکو د مرکزونو په جوړولو او د امنیتي تدابیرو په سختولو نه شي کېدای.
راپورونه ښيي چې د عراق د تېلو پراخه قاچاق ایران ته کېږي او له هغه ځایه افغانستان او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته لېږدول کېږي. سوداګر او اقتصادي څارونکي وایي، د ایران اسلامي جمهوریت او د طالبانو اداره د نغدو پیسو د ورکړې او ځمکنیو لارو په کارولو سره نړیوال بندیزونه تر پښو لاندې کوي.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت یو پخوانی ډېپلوماټ وایي چې د ایران سپاه پاسداران په دې شبکه کې مهم رول لري او د دغو راکړو ورکړو یوه برخه د پیسو سپینولو او له طالبانو سره د تړلو کسانو د هڅولو لپاره ترسره کېږي.
له عراق څخه افغانستان ته د تېلو د قاچاق او له دې هېواده د منځنۍ اسیا بازارونو ته د هغو د لېږد موضوع وروسته هغه مهال د پام وړ شوه چې د سکای نیوز عربۍ شبکې د عراق د استخباراتي سرچینو په حواله راپور ورکړ چې د دغه هېواد د شمال تېل لومړی ایران ته لېږدول کېږي او وروسته په افغانستان کې پلورل کېږي.
د دغه راپور له مخې، د عراق په کردستان سیمه کې شبکې د کرکوک او سلیمانیه له تېلو ډکو سیمو څخه خام تېل او نفتي توکي قاچاق کوي. د دغو بارونو یوه برخه ایران ته لېږدول کېږي او تر تصفیې وروسته د افغانستان په بازارونو کې پلورل کېږي.
د تېلو باروړونکي ټانکرونه د ایران له ختیځو سیمو څخه د دغه هېواد په ټانکرونو کې د افغانستان پولې ته لېږدول کېږي. له پولو تر اوښتو وروسته، دغه ټانکرونه پولو ته نږدې ښارونو په لویو زېرمتونونو کې خپل بار تشوي. دغه زېرمتونونه افغان خصوصي واردوونکي شرکتونه چلوي.
وروسته بیا نفتي توکي په کوچنیو ټانکرونو کې د افغانستان ښارونو او ولایتونو ته د تېلو د پلورنځایونو او مصرفوونکو لپاره لېږدول کېږي.
د دغو راپورونو په غبرګون کې د عراق د پارلمان مشر هیبت الحلبوسي د یوه لنډمهاله څېړنیز پلاوي د جوړولو امر کړی، څو له کرکوک او د کردستان له سیمې څخه د ایران له لارې افغانستان ته د تېلو د قاچاق په اړه خپاره شوي معلومات وڅېړي. په ورته وخت کې د عراق لومړي وزیر هم په دغه هېواد کې د نفتي توکو د غلا او قاچاق په اړه د څېړنو امر کړی دی.
افغانستان د خپلې اړتیا وړ ډېره برخه تېل له بهرنیو هېوادونو واردوي. ایران، عراق او ترکمنستان د افغانستان د تېلو له مهمو برابرونکو هېوادونو څخه دي.
سوداګر او پانګهوال وایي چې د ایران ډېره برخه تېل د نیمروز او فراه ولایتونو له لارو او د اسلامکلا له بندر څخه افغانستان ته داخلېږي؛ خو د عراق قاچاقي تېل تر ډېره د تورغونډۍ له لارې افغانستان ته لېږدول کېږي.
د نومبر په لومړۍ نېټه په هرات کې د طالبانو سیمهییزو چارواکو اعلان وکړ چې په تېرو شپږو میاشتو کې یې د ټیټ کیفیت له امله د تېلو سلګونه ټانکرونه بېرته ګرځولي دي.
د افغانستان او منځنۍ اسیا په بازارونو کې د عراق ارزانه تېل
اقتصادي څېړونکی حسیب فرامرز وایي، له عراق څخه افغانستان ته د واردېدونکو تېلو اندازه د ایران د تېلو په پرتله کمه ده؛ خو له ایران څخه افغانستان او بیا د منځنۍ اسیا هېوادونو، په ځانګړي ډول ازبکستان ته د تېلو لېږد په پراخه کچه ترسره کېږي.
د هغه په وینا، د روسیې او اوکراین جګړې او د منځنۍ اسیا ځینو هېوادونو ته د تېلو په صادراتو کې ګډوډۍ د سونتوکو بدیلو سرچینو ته د دغو بازارونو اړتیا زیاته کړې ده. په داسې شرایطو کې د ایران او عراق تېل د افغانستان له ځمکنۍ لارې د سیمې بازارونو ته لېږدول کېږي.
هغه وایي، د دغو راکړو ورکړو ډېره برخه په نغدو پیسو ترسره کېږي، څو د نړیوالو بندیزونو له امله رامنځته شوي بانکي محدودیتونه له منځه یوړل شي. د هغه په وینا، تېل له ایران او ترکمنستان څخه افغانستان ته راځي، د حیرتان بندر له لارې د ازبکستان بازارونو ته داخلېږي او یوه برخه یې تاجکستان ته هم رسېږي.
هغه زیاتوي چې د افغانستان کورنۍ اړتیا هم د همدې شبکې له لارې پوره کېږي او د طالبانو له ادارې سره تړلي کسان په دې بهیر کې ونډه لري.
دغه اقتصادي څېړونکی همداراز وایي چې په تېرو وختونو کې امریکا د تېلو د لېږد پر لارو د سپوږمکۍ له لارې څارنه کوله، خو د هغه په باور اوس دغه څارنه د پخوا په څېر نه ده.
د ۱۴۰۳ لمریز کال د لیندۍ په میاشت کې رویټرز خبري اژانس د سرچینو په حواله راپور ورکړ چې په عراق کې د تېلو د یوه پېچلي قاچاقي شبکې له لارې هر کال د ایران او د هغه له ملاتړه برخمنو ډلو ته له یو میلیارد څخه تر درې میلیارد ډالرو پورې عواید ترلاسه کېږي.
د دغو سرچینو په وینا، په عراق، ایران او د خلیج په هېوادونو کې د شرکتونو، ډلو او اشخاصو یوه شبکه په داسې عملیاتو کې ښکېله ده چې له مخې یې د عراق درانه تېل د دغه هېواد د حکومت د سبسایډۍ د تګلارې په ګټې اخیستنې سره په ټیټه بیه د قیر جوړولو کارخونو ته پلورل کېږي.
د لومړي ځل لپاره د عراق د تېلو د باروړونکو اورګاډو لېږد د ایران د کرمانشاه له لارې افغانستان ته پیل شوی دی. ایراني رسنیو د روان کال د زمري په میاشت کې راپور ورکړ چې دغه بارونه د ایران په لوېدیځ کې د کرمانشاه د اوسپنې پټلۍ له لارې د دغه هېواد رېلپټلۍ شبکې ته داخلېږي او وروسته افغانستان ته لېږدول کېږي.
د سوداګریزو شبکو او د طالبانو د ادارې ونډه
یو پېژندل شوی سوداګر چې په دې بهیر کې ښکېل دی او نه غواړي نوم یې په راپور کې خپور شي، وایي چې د افغانستان د واردېدونکو سونتوکو ډېره برخه د ایران او ترکمنستان له لارو برابرېږي.
د هغه په وینا، د ترکمنستان سونتوکي د اقینې بندر له لارې افغانستان ته داخلېږي، په داسې حال کې چې د ایران د تېلو بارونه تر ډېره د نیمروز او فراه ولایتونو له لارو هېواد ته رسېږي.
هغه وایي، له ایران څخه د سونتوکو د وارداتو کچه د پام وړ ده او د عراق د تېلو یوه برخه هم ایران ته تر لېږد او په دغه هېواد کې تر تصفیې وروسته افغانستان ته راوړل کېږي. د نوموړي په وینا، ځینې بارونه په مستقیم ډول له عراق څخه هم لېږدول کېږي.
نوموړی زیاتوي چې د دغو نفتي توکو یوه برخه له افغانستان څخه ازبکستان او تاجکستان ته صادرېږي، ځکه د نورو سرچینو په پرتله یې وروستۍ بیه ټیټه تمامېږي.
دغه سوداګر وایي، دا راکړې ورکړې د بندیزونو د ماتولو په موخه د ایراني او افغان سوداګریزو شبکو له لارې ترسره کېږي. د هغه په وینا، له طالبانو سره تړلي کسان هم په دې بهیر کې ونډه لري او د دغو بارونو د لېږد او سوداګرۍ لپاره اسانتیاوې برابروي.
نوموړی باور لري چې د ایران له لارې د ارزانه سونتوکو پراخ واردات د ترکمنستاني صادرونکو پر سوداګریز دریځ هم اغېز کړی دی.
د ایران د سپاه پاسداران ونډه؛ د پیسو پر ځای د تېلو ورکړه او د طالبانو هڅول
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت یو پخوانی مرستیال وایي چې د ایران د اسلامي انقلاب ساتونکي ځواکونه (سپاه پاسداران) د تېلو او ګازو په سوداګرۍ کې د طالبانو له یو شمېر غړو سره نږدې همکاري لري.
دغه پخوانی دیپلومات چې نه غواړي نوم یې په راپور کې خپور شي، وایي له عراق څخه د تېلو قاچاق نوې پدیده نه ده او اړوندې شبکې یې له کلونو راهیسې فعالیت کوي؛ خو د هغه په وینا، په اوسنیو شرایطو کې د دغې شبکې کارول دوه مهمې موخې لري: «د پیسو سپینول او د طالبانو د مشرانو هڅول».
هغه وایي، سپاه پاسداران د دې بهیر په سر کې ځای لري او له طالبانو سره د همکارۍ یوه برخه د نغدو پیسو پر ځای د تېلو او ګازو په ورکړه ترسره کېږي.
د هغه په وینا، د طالبانو یو شمېر څېرې، د بېلګې په توګه ابراهیم صدر، قیوم ذاکر او د طالبانو د پخواني مشر ملا منصور د کورنۍ یو غړی، په دغو راکړو ورکړو کې ښکېل دي.
دغه پخوانی دیپلومات همداراز ادعا کوي چې په کابل کې د ایران سفارت د پیسو د لېږد لپاره د سرای شهزاده د صرافۍ له شبکې او په هرات کې د طالبانو له سیمهییزو کسانو څخه کار اخلي. د هغه په وینا، د ډالرو قاچاق هم د دې بهیر یوه برخه ده.
نوموړی وایي، ایران د طالبانو له ادارې سره د تړلو کسانو په همکارۍ د نړیوالو بندیزونو له امله رامنځته شوي محدودیتونه ماتوي او د خپلو توکو یوه برخه افغانستان او ازبکستان ته لېږدوي. وروسته دغه توکي په بازارونو کې د افغانستان او ازبکستان د تولیداتو په نوم پلورل کېږي.
د دغه سرچینې په باور، سپاه پاسداران د دغو راکړو ورکړو په همغږۍ کې، د تېلو له لېږد او پلور څخه نیولې د پیسو تر لېږد پورې، مهم رول لري.
هغه همداراز وایي چې د طالبانو د کورنۍ یو شمېر غړي، پخواني چارواکي او پېژندل شوي سوداګر هم په دې بهیر کې ښکېل دي.
دغه پخوانی دیپلومات د طالبانو بانفوذه کسانو ته د تېلو او ګازو د ورکړې دغه کړنلاره «د تېلو او ګازو له لارې هڅول» بولي. د هغه په وینا، د ایران اسلامي جمهوریت له دې لارې هڅه کوي چې د خپلو ګټو د خوندي کولو لپاره د دغو کسانو همکاري ترلاسه کړي.
هغه ادعا کوي چې امریکا له دغه بهیره خبره ده او د ایران له اسلامي جمهوریت سره د طالبانو د قاچاقي همکاریو د درولو لپاره یې پر دې ډلې فشارونه زیات کړي دي؛ خو نوموړي د دغو فشارونو په اړه مشخص جزئیات نه دي وړاندې کړي.
د تهران او طالبانو ګډې ګټې
افغانستان ته د تېلو د قاچاق یوه موخه د امریکا او لوېدیځو هېوادونو له بندیزونو څخه تېښته بلل کېږي. ایران له پراخو نړیوالو بندیزونو سره مخ دی او طالبان هم تورن دي چې له دغو بندیزونو څخه د تېښتې په برخه کې، په ځانګړي ډول له ایران سره د جګړې وروسته، همکاري کوي.
په ایران کې د افغانستان پخوانی دیپلومات شفیق شرق وایي، د ایران اسلامي جمهوریت او د طالبانو پر ادارې د لوېدیځو بندیزونو کچه او څرنګوالی یو شان نه دي.
د هغه په وینا، ایران د اقتصاد او مالیې په بېلابېلو برخو کې له پراخو نړیوالو محدودیتونو سره مخ دی، په داسې حال کې چې پر طالبانو لګېدلي بندیزونه بېل ماهیت او محدوده لري.
شرق باور لري چې تهران او د طالبانو اداره د یوې پټې راکړې ورکړې په چوکاټ کې د افغانستان له سوداګریزو امکاناتو څخه د تېلو د معاملو د دوام لپاره ګټه اخلي.
هغه وایي، په دې کړنلاره کې د عراق تېل د افغانستان په نوم پېرودل کېږي، ایران ته لېږدول کېږي او وروسته د ایراني توکو په نوم د افغانستان او سیمې بازارونو ته صادرېږي.
د دغه پخواني دیپلومات په باور، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د ایران اسلامي جمهوریت د افغانستان له اقتصادي او سوداګریزو فرصتونو څخه د پام وړ ګټه اخیستې ده. هغه دغه اړیکې «دوه اړخیزه راکړه ورکړه» بولي چې دواړه لوري د همکارۍ په بدل کې امتیازات ترلاسه کوي.
د هرات یوه پېژندل شوي سوداګر هم ویلي چې د عراق تېل د ایران له لارې افغانستان ته داخلېږي. د هغه په وینا، د عراق او افغانستان د شرایطو له مخې د تېلو د وارداتو کچه بدلېږي. دغه سوداګر وایي چې له عراق څخه د تېلو لېږد له کلونو راهیسې دوام لري.
د سیمې پر بازارونو او اقتصاد اغېزې
له ایران څخه افغانستان او بیا منځنۍ اسیا ته د سونتوکو د لېږد پراختیا د یوې داسې سوداګریزې شبکې د رامنځته کېدو ښکارندویي کوي چې د څو هېوادونو له پولو اوړي. په دې شبکه کې افغانستان یوازې د سونتوکو د مصرف بازار نه دی، بلکې د ګاونډیو هېوادونو د بازارونو پر لور د نفتي توکو د لېږد د لارې په توګه هم کارول کېږي.
ازبکستان او تاجکستان د دغو بارونو د لېږد له مهمو موخو څخه یاد شوي دي. په داسې حال کې چې د سونتوکو د وارداتو لګښت او د انرژۍ سرچینو ته لاسرسی د سیمې د هېوادونو لپاره مهم دي، د نفتي توکو ټیټه بیه له دې لارې د پېرلو لپاره انګېزه رامنځته کولای شي.
خو د غیررسمي لارو، نغدو پیسو او منځګړو سوداګریزو شبکو کارول د دغو معاملو روڼتیا کموي او د تېلو د اصلي سرچینې او د پلور له لارې د ترلاسه شویو عوایدو معلومول ستونزمنوي.
د ایران، افغانستان او منځنۍ اسیا ترمنځ د تېلو سوداګري د افغانستان د کورنیو اړتیاوو تر پوره کولو پراخه شوې ده. دغه شبکه د تهران لپاره د نفتي توکو د پلور د بازار د پراخولو او د طالبانو له ادارې سره د تړلو سوداګریزو شبکو لپاره د عوایدو او اقتصادي امتیازونو د ترلاسه کولو یوه وسیله کېدای شي.
د بدخشان سیمهییزې سرچینې وایي چې طالبانو د عتیقالله عزیزی په نوم یو پخوانی پوځي او یو صراف نیولي او پهه کابل او لغمان کې یې د دغې ډلې د استخباراتو زندانونو ته لېږدولي دي. د سرچینو په وینا، عتیقالله عزیزی تر یوې میاشتې بېدرکۍ وروسته د طالبانو د لغمان په زندان کې موندل شوی دی.
سرچینو د شنبې په ورځ، د لړم ۲۳مه افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د افغانستان د ملي اردو پخوانی افسر عتیقالله عزیزی شاوخوا ۷۰ ورځې مخکې د فیضاباد له ښاره نیول شوی دی. د سرچینو په وینا، نوموړي تر یوې میاشتې بېدرکۍ وروسته د لغمان د طالبانو له زندانه له خپلو خپلوانو سره ټیلیفوني اړیکه نیولې ده.
سرچینې زیاتوي چې دغه پخوانی پوځي له سیاسي بدلونونو وروسته د کانونو په برخه کې پر کار بوخت و. هغه د سرو زرو په یوه کان کې د کار لپاره درواز ته د سفر پر مهال یوه ټیلیفوني اړیکه ترلاسه کړی وه. په دغه اړیکه کې یوه کس ځان د خوړو نړیوال سازمان کارکوونکی معرفي کړی و او ورته ویلي یې وو چې د پخوانیو پوځیانو لپاره مرستې په پام کې نیول شوې دي او د دغو مرستو د ترلاسه کولو لپاره باید بېرته فیضاباد ته ستون شي.
د سرچینو په وینا، عتیقالله د دغه ټیلیفوني اړیکې له ترلاسه کولو او د بدخشان مرکز ته تر بېرته ستنېدو وروسته بېدرکه شوی دی.
باخبره سرچینې وایي چې طالبانو د نوموړي په دوسیه کې د «شر او فساد» تور ثبت کړی، خو د دغو تورونو جزییات او څرنګوالی په سمه توګه نه دي روښانه شوي. دا پخوانی پوځي د دې پر ځای چې د شمالختیځ زون یا کابل ته ولېږدول شي، د افغانستان ختېځ ته د هغه د لېږد د څرنګوالي او لامل په اړه اندېښنې راپارولې دي.
په یوه بله جلا پېښه کې سرچینو ویلي چې طالبانو د احمدضیا په نوم یو ځوان صراف هم د لړم په ۱۵مه کابل ته د سفر پر مهال د بغلان ولایت په مرکز کې نیولی او په کابل کې یې د دغې ډلې د استخباراتو زندان ته لېږدولی دی. د سرچینو په وینا، احمدضیا د غلامالله زوی دی. پلار یې د بدخشان د امنیه قوماندانۍ د تېلو او روغنیاتو پخوانی امر و چې له طالبانو سره د جګړو پر مهال وژل شوی دی.
د طالبانو په لیکو کې یوې سرچینې هم د دې خبر په تایید سره افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې دغه صراف د ازادۍ له جبهې سره د همکارۍ په تور نیول شوی دی.
سرچینې زیاتوي چې احمدضیا تر دې وړاندې هم په بدخشان کې د طالبانو د استخباراتو له خوا نیول شوی و، خو تر لنډې مودې وروسته بېرته خوشې شوی و. په همدې حال کې د بدخشان اوسېدونکي وایي چې د طالبانو له خوا د نیونو نوې څپه د فیضاباد په ښار کې پیل شوې ده.
د دوی په وینا، د طالبانو استخباراتو د دغه ښار له لومړۍ او دویمې ناحیې څخه هم یو شمېر اوسېدونکي نیولي دي.
د پاکستان بهرنیو چارو وزارت وايي، د اقتصادي همکاریو سازمان(ایکو) د بهرنیو چارو وزیرانو شورا ۳۰مه دوه ورځنۍ غونډه د محمد اسحاق ډار په مشرۍ سبا (یکشنبه) په اسلاماباد کې پیلېږي. تر دې مخکې د دغه وزارت ویاند افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې دغې غونډې ته یې طالبان نهدي بللي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د شنبې په ورځ (د لړم ۲۳مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، د اقتصادي همکاریو سازمان (ایکو) د بهرنیو چارو وزیرانو ۳۰مه دوه ورځنۍ غونډه سبا (یکشنبه - دوشنبه) د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر محمد اسحاق ډار په مشرۍ په اسلاماباد کې پیلېږي.
په خبرپاڼه کې راغلي، د ایکو د وزیرانو له غونډې مخکې به د دغه سازمان د غړو هېوادونو د لوړ پوړو چارواکو غونډه وشي او پهکې به د یاد سازمان فعالیتونه او پروګرامونه وڅېړل شي او بیا به د وزیرانو شورا په غونډه کې پرې بحث وشي.
پاکستان چې د ۲۰۲۶- ۲۰۲۷ کلونو لپاره د ایکو سازمان دورهيي مشري پر غاړه لري ویلي، چې د «یوه پیاوړي ایکو لپاره د سیمهییزپالنې بیا راژوندي کول» تر شعار لاندې د دغه سازمان موخې پر مخ وړي او زیاته کړې یې ده: «د پاکستان مشري به د سیمهییزو مشارکتونو د پیاوړتیا لپاره د سیمهییز اتصال پر پیاوړي کولو او د سیمهییزې یووالي پر ژورولو متمرکزه وي او د لا زیاتې هوساینې، دوامدارې پراختیا او یوې لا ډېرې یو موټي او پیاوړې ایکو سیمې په لور به ګډې هڅې وهڅوي».
سره له دې چې افغانستان د اقتصادي همکاریو سازمان (ایکو) غړی هېواد دی، خو پاکستان د ایکو سازمان د مشر په توګه طالبانو ته په یاده غونډه کې د ګډون بلنه نهده ورکړې، مګر د یادې غونډې لپاره په تابیاوو او په ځانګړې توګه په بنرونو کې د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال درې رنګه بیرغ لیدل کېږي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند سجاد حیدر خان د تېرې یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۷مه) افغانستان انټرنشنل ته وویل: «موږ د ایکو سازمان د کړنلارې لهمخې افغانستان ته بلنه نهده ورکړې».
خو د ایکو سازمان په غونډو کې د طالبانو د استازو ګډون یو شان نهدی پاتې شوی. تر دې مخکې یادې ډلې د ایکو سازمان په ځینو غونډو کې ګډون کړی او ځینو نورو ته نهده بلل شوې.
د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د ۱۴۰۴ کال په چنګاښ میاشت کې د اذربایجان په پلازمېنه باکو کې د ایکو سازمان د مشرانو په اوولسمه غونډه کې ګډون او وینا کړې وه.
د پاکستان لهخوا د ایکو سازمان غونډې ته د طالبانو د نهبللو په غبرګون د طالبان اقتصاد وزارت مرستیال عبداللطیف نظر ویلي، چې سیاسي اختلافونه باید په دغې غونډه کې د دوی د ګډون مخه ونهنیسي او زیاته کړې یې وه: «د ایکو غونډه چې اقتصادي بڼه لري او د اقتصادي همکاریو د پیاوړتیا په موخه جوړیږي، افغانستان باید پهکې ګډون ولري. ان که د سیاسي موضوعاتو په اړه د نظر اختلاف هم موجود وي، د ګډون او حضور لاره باید تړلې پاتې نهشي».
د یادونې وړ ده، چې افغانستان د اقتصادي همکاریو سازمان (ایکو) غړی هېواد دی. ایران، پاکستان، ترکیه، اذربایجان، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان هم د دغه سازمان نور غړي هېوادونه دي.
د امریکا د فډرالي هوايي چلند ادارې اعلان کړی، چې په دغه هېواد کې د الوتکو د الوتنو د سراسري ځنډولو امر له څه باندې څلورو ساعتونو ځنډ وروسته لغو شوی دی. په دې سره الوتکو یو ځل بیا د الوتنو اجازه ترلاسه کړې، خو داسې نهده، چې ټولې الوتنې به سمدستي خپل عادي مهالوېش ته راوګرځي.
د امریکا د ترانسپورټ وزیر شان ډافي ویلي، د جمعې ورځې له پېښو وروسته عادي حالت ته د بېرته ګرځېدو بهیر به وخت ونیسي.
هغه زیاته کړې، چې لسګونه زره مسافر بند پاتې شوي او ښايي ډېری یې اړ شي چې شپه په هوايي ډګرونو کې تېره کړي.
د مخابراتي اړیکو ګډوډۍ او د الوتنو ځنډولو له امله په امریکا کې زرګونه الوتنې له ځنډ او لغو کېدو سره مخ شوې.
فاکسنیوز د «فلایټ اېر» په نوم د الوتنو د څارنې وېبپاڼې په حواله لیکلي، چې د امریکا د فډرالي هوايي چلند ادارې د سراسري ځنډولو د امر له امله د جمعې په ورځ د دغه هېواد دننه، دغه هېواد ته د راتلونکو او ترې تلونکو الوتنو له ډلې څه باندې څلور زره او ۴۰۰ الوتنې لغو شوې دي.
د فلایټ اېر د وروستیو شمېرو له مخې، څه باندې ۱۰ زره نورې الوتنې هم له ځنډ سره مخ شوې دي.
په نړیواله کچه هم دې وېبپاڼې د څه باندې پنځه زره او ۱۰۰ الوتنو لغوه کېدل او د څه باندې ۲۶ زره نورو الوتنو ځنډ یې ثبت کړی دی.
فاکسنیوز ویلي، دغه شمېرې د الوتنو ګډوډۍ ښيي او په دې معنا نهده، چې ټولې لغو شوې یا ځنډېدلې الوتنې د امریکا د فډرالي هوايي چلند ادارې د مخابراتي ستونزې له امله وې.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د الوتنو د ګډوډۍ په اړه ویلي، چې داسې نهښکاري چې دا ستونزه د سایبري برید یا مصنوعي ځیرکتیا له امله رامنځته شوې وي.
هغه زیاته کړې، ښايي دا ستونزه له داسې یوه سیسټم سره تړاو ولري چې پر ځینو زړو او خرابو تجهیزاتو تکیه لري؛ هغه تجهیزات چې ده یې د نوي کولو هڅه کړې ده.
د امریکا د کورني امنیت وزیر مارکوین مولین هم د الوتنو د ځنډولو د پرېکړې په اړه ویلي: «هېڅ سایبري برید نهدی شوی».
هغه زیاته کړې، چې دغه ستونزه له مایکروسافټ سره هم هېڅ تړاو نهلري او څرګنده کړې یې ده: «اوس مهال داسې ښکاري چې وضعیت د سمېدو پر لور روان دی».
هغه زیاته کړې: «موږ د ستونزې د حل لپاره هڅې کوو».
د امریکا د فډرالي هوايي چلند ادارې د جمعې په ورځ په یوه بېساري اقدام کې، د «غیرعادي وضعیت» او «خوندیتوب ته د پاملرنې» له امله په ټول هېواد کې الوتنې وځنډولې.
د دې ادارې په وینا، دغه پرېکړه د هوايي ټرافیک د کنټرول په سیسټم کې د پراخې ګډوډۍ له امله شوې ده.
د امریکا د ترانسپورټ وزیر شان ډافي په ټولنیزو رسنیو کې په یوه پیغام کې د دې ستونزې پخلی کړی او ویلي یې دي، چې «د مخابراتو یوې ستونزې د الوتنو په مسیرونو کې د هوايي ټرافیک د کنټرول ټول مرکزونه اغېزمن کړي دي».
هغه زیاته کړې، چې د فډرالي هوايي چلند ادارې تخنیکي کارپوهان د دې ستونزې د ارزونې په حال کې دي.
د جمعې ورځې د الوتنو ځنډول د امریکا په معاصر تاریخ کې د دې ډول درېیمه سراسري پېښه بلل کېږي.
د امریکا د فډرالي هوايي چلند ادارې تر دې وړاندې هم دوه ځله په ټول هېواد کې الوتنې ځنډولې وې؛ لومړی ځل د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په ۱۱مه، د نیویارک د سوداګرۍ پر نړیوال مرکز له ترهګریزو بریدونو وروسته او دویم ځل د ۲۰۲۳ کال د جنورۍ په ۱۱مه، د دې ادارې په هغه سیسټم کې د ستونزې له امله چې پیلوټانو ته یې د خوندیتوب خبرتیاوې لېږلې.