د ژغورنې نړۍواله کمېټه وايي، په افغانستان کې د خوړو ناورین ژور شوی او دمګړی شاوخوا ۱۷ میلیونه کسان بېړنیو خوراکي مرستو ته اړتیا لري. یادې ادارې ویلي، چې د لوږې د کچې راکمولو لپاره یې په درېیو ولایتونو کې د نغدي او خوراکي توکو مرستې پیل کړې دي.
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې د ارزونو لهمخې، بامیان، کونړ او هرات ولایتونه د لوړې کچې لوږې سره مخ دي.
یادې کمېټې ویلي، چې په یادو ولایتونو کې د بېړنیو خوراکي او ژمنيو توکو مرستې پراخوي.
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې د ارزونو لهمخې، په یادو ولایتونو کې ۹۵ سلنه وګړي کافي خوراکي توکو ته لاسرسی نهلري، ۹۵ سلنه کورنۍ د خپل بقا لپاره قرضونه کوي او د اټکل لهمخې به په ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۱،۲ میلیونه مېندې له شدیدې خوارځواکۍ سره مخ شي.
د ژغورنې نړۍوالې کمېټې د ارزونو لهمخې، نږدې ۳،۷ میلیونه ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ دي او له دې ډلې شاوخوا یوه پر درېیمه برخه یې په شدید حالت کې دي. د دوی په خبره، له ایران او پاکستان څخه د شاوخوا ۳ میلیونو راستنو شویو وضعیت نور هم ژور کړی دی.
یادې ادارې ویلي، چې د لوږې کچې کمولو لپاره په بامیان، کونړ او هرات ولایتونو کې ۳۲۰۰ کورنیو ته د نغدي پیسو او ژمني توکو د مرستې پروګرام پیل کړی دی.
د افغانستان لپاره د ژغورنې نړۍوالې کمېټې رییسه لیزا اوون وايي: «لوږه په افغانستان کې یو پرلهپسې ستر ګواښ دی. که بشپړ تمویل ونهشي نو پایلې به ویجاړونکي وي. نړۍوال باید مخ ونه ګرځوي او بېړنۍ بشري مرستې وکړي، څو افغانان له لوږې وژغورل شي».
یادې ادارې ویلي، چې په افغانستان کې بشري ناورین له نږدې څاري او یو ځل بیا یې پر نړۍوالو د بېړنیو مرستو غږ کړی دی.
د ډېپلوماټ مجلې په یوې څېړنیزې مقالې کې ویل شوي، چې په ایران کې د خلکو پرلهپسې اعتراضونو لړۍ د افغانستان د واکمنو طالبانو لپاره ژوره اندېښنه رامنځته کړې ده. طالبان په ایران کې د کوڅو او سړکونو هغه نښې او علامتونه ویني چې ښايي یوه ورځ د دوی د نظام د نړېدو سبب شي.
په ممقاله کې زیاته شوې، که څه هم د ایران اسلامي جمهوریت لا هم پر واک پاتې دی، خو د هغه مشروعیت په پرلهپسې توګه د مدني مقاومت، کارګري اعتصابونو، د زدهکړیالانو خوځښتونو او د ښځو لهخوا د اجباري حجاب پر وړاندې د سرغړونې له امله کمزوری شوی دی. د مقالې لهمخې، دا هغه بهیر دی چې د بشري حقونو د څار نړۍوالو سازمانونو هم مستند کړی دی.
د مقالې په یوې برخه کې لیکل شوي: «د ایران تجربه ښيي ان هغه حکومت چې څو لسیزې بنسټیز انسجام، پراخ امنیتي جوړښت او سیمهییز نفوذ لري، هم کولای شي په دوامدار ډول له دننه وننګول شي او همدې حقیقت طالبان ژور اندېښمن کړي دي».
له همدې امله، دا ډله د ایران د اعتراضونو اړوند خبرونه په سخت ډول سانسوروي. د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندوی دفتر (یوناما) او د افغان رسنیو د څار بنسټونو د راپورونو لهمخې، طالبانو د سیمې د اعتراضونو خبري پوښښ، په ځانګړي ډول هغه لاریونونه چې ښځې یې محور دي، په جدي ډول محدود کړي دي.
دوه نظامونه، یو استبدادي منطق
طالبان او د ایران اسلامي جمهوریت که څه هم له بېلابېلو تاریخي لارو واک ته رسېدلي، خو دواړه د معاصر استبداد هغه بڼې دي چې پر د دین سیاسي کولو ولاړې دي. طالبان د ۱۹۹۰مو کلونو د افغانستان د کورنیو جګړو پر مهال د یوه وسلهوال اسلامپال غورځنګ په توګه راڅرګند شول، په ۱۹۹۶ کال کې واک ته ورسېدل، په ۲۰۰۱ کال کې د امریکا د پوځي مداخلې له امله نسکور شول او په پای کې په ۲۰۲۱ کال کې د نړۍوالې ټولنې له ملاتړ لرونکي حکومت تر ړنګېدو وروسته بېرته واک ته ورستانه شول. ډېپلوماټ مجله وایي، د طالبانو مشروعیت نه د ولس له رضایت څخه سرچینه اخلي او نه هم له قانوني او اساسي چوکاټونو څخه، بلکې له زور، ایډیالوژیک مطلقپالنې او انحصاري واکمنۍ څخه یې سرچینې راولاړېږي.
برعکس، د ایران سیاسي نظام د ۱۹۷۹ کال له انقلاب څخه وزېږېد؛ هغه انقلاب چې په پیل کې یې د ټولنې پراخ قشرونه د شاهي نظام پر ضد راپاڅول، خو ورو ورو انقلابي تنوع د روحانیت د واکمنۍ ځای ونیوو. واک په انتصابي بنسټونو کې متمرکز شو، سیاسي مخالفت جرم وبلل شو او دین د اخلاقي لارښوونې پر ځای د سیاسي کنټرول وسیله وګرځېد.
په مقاله کې ویل شوي، له تاریخي توپیرونو سره سره دواړه نظامونه په ماهیت کې استبدادي دي، چې د سیاسي مخالفانو ځپل، ایډیالوژۍ ته د قانون تابع کول، په سیستماتیکه توګه د ښځو د حقونو محدودول او د حساب ورکولو وېرول یې ښې بېلګې دي. په مقاله کې ټینګار شوی، چې همدا ګډ استبدادي جوړښت څرګندوي چې طالبان د ایران د اعتراضي بدلونونو نږدې څارنه وکړي او سانسور یې کړي.
هغه الګو چې طالبان وېرولای شي
د طالبانو د اندېښنې یوه مهمه سرچینه د ایران د مدني مقاومت بڼه ده. د ډېرو هغو پاڅونونو پر خلاف چې د «عرب پسرلي» په نوم پېژندل کېږي او په ناڅاپي ډول د کمزورو دولتي بنسټونو په بستر کې راڅرګند شول، د ایران مدني مقاومت تدریجي، ژور رېښهلرونکی او اوږدمهاله دی. دا مقاومت پر لسیزو مدني فعالیتونو، د ښځو غورځنګونو، د کارګرو تنظیم او د زدهکړیالانو پر سیاسي مبارزې ولاړ دی.
په داسې حال کې چې د عرب پسرلي ځینې برخې پر پوځي هڅو یا هم اوږدو کورنیو جګړو ولاړې وې؛ خو د ایران غورځنګ تر ډېره مدني، غېر متمرکز او ټولنیز پاتې شوی دی. د ایرانیانو د ولسي پاڅون ځواک د حاکم رژیم د مشروعیت په لهمنځه وړلو کې و.
د ډېپلوماټ مجلې راپور کاږي، د طالبانو لپاره دا الګو ډېره ګواښوونکې ده. افغانستان هم د ایران په څېر ځوان نفوس، ژورې ټولنیزې نارضایتۍ او د مقاومت اوږد تاریخ لري. د ایران تجربه په ډاګه کوي، چې د یوه استبدادي رژیم کمزوري کېدل حتمي پوځي برید یا وسلهوال پاڅون ته اړتیا نه لري، بلکې کولای شي په تدریجي ډول رامنځته شي.
د طالبانو او د ایران د دولت پرتلنه
سره له دې چې د ایران اسلامي جمهوریت د مشروعیت له بحران سره مخ دی، خو لا هم فعال دولتي بنسټونه، متنوع عایداتي سرچینې او ترینګلې ډیپلوماټیکې اړیکې لري. طالبان بیا دغو کې له هېڅ یوه امتیاز څخه برخمن نه دي.
د نږدې پنځو کلونو واکمنۍ وروسته، طالبانو د روسیې پرته بله ماناداره نړۍواله رسمیت پېژندنه نه ده ترلاسه کړې؛ هغه څه چې د دغه ډلې د حکومتولۍ بنسټیزې کمزورۍ څرګندوي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ټینګار کړی، چې طالبانو نه اساسي قانون جوړ کړی، نه یې ټولګډونه سیاسي بنسټونه رامنځته کړي او نه یې د باور وړ حقوقي نظام جوړ کړی دی.
له اقتصادي پلوه هم افغانستان د کورني فلج حالت سره مخ دی. طالبان له نړۍوالو معیارونو سره سم یو منسجم اقتصادي ستراتیژي نه لري او د هېواد د اقتصاد بقا تر ډېره د ملګرو ملتونو بشري مرستو، نړۍوالو نادولتي بنسټونو او بهرنیو مرستو پورې تړلې ده. د یوناما او نړۍوال بانک د ارزونو لهمخې، له دغو مرستو پرته د افغانستان اقتصاد ان په لږ کچه هم د دوام وړ نه دی.
دا تړاو د طالبانو د واکمنۍ دعوه کمزورې کوي او د هغوی جوړښتي کمزورۍ په نښه کوي.
جنسیتي ځپنې؛ ګډ او بحراني ټکی
د ایران او د طالبانو ترمنځ یو ګډ او روښانه ټکی دا دی چې دواړه د ښځو د ځپلو تګلارې لري. په ایران کې اجباري حجاب او اخلاقي پولیس د سراسري مقاومت پر محور بدل شوي دي. په افغانستان کې طالبانو د ښځو پر وړاندې د نننۍ نړۍ تر ټولو سخت محدودیتونه لګولي دي چې ان پر زدهکړو او ټولنیز حضور یې هم بندیزونه پهکې شامل دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو دا سیاستونه «نهادینه شوی جنسیتي اپارتاید» بللي دي؛ هغه سیاستونه چې د ټولنې نیمایي نفوس په سیستماتیک ډول له ټولنیز، اقتصادي او سیاسي مشارکت څخه باسي. په معاصرې نړۍ کې بل هېڅ دولت په دې کچه جنسیتي حذف نه عملي کوي.
دا سیاستونه نه یوازې د طالبانو ثبات نه پیاوړی کوي، بلکې کورنۍ ټولنیزه انزوا او نړۍوال انزوا یې نوره هم لا پسې ژوروي. د ایران تجربه ښيي، چې پر ښځو روان طالبي محدودیتونه په افغانستان کې د اوږدمهال لپاره د مقاومت مخه نهشي ډب کولای.
پر زدهکړو محدودیتونه او له ګواښه ډک راتلونکی
په افغانستان کې لوړې زدهکړې هم د سقوط پر لور روانې دي. پوهنتونونه نور حتی د ډېرو نارینهوو لپاره هم د هیلې او پرمختګ ځایونه نه دي پاتې شوي او ښځې ترې په بشپړ ډول اېستل شوې دي. دا وضعیت په نورو استبدادي حکومتونو کې هم لیدل شوی.
په ایران کې د زدهکړیالانو غورځنګونو تل د استبدادي واک ننګولو کې مرکزي رول لوبولی دی او طالبان په دې ښه پوهېږي. د طالبانو تعلیمي محدودیتونه یوازې ایډیالوژیکې ریښې نهلري، بلکې د راتلونکو نارضایتيو د مهارولو لپاره یو مخکېنی ګام دی؛ داسې ګام چې درانه اوږدمهاله بیې به یې پرې شي.
د چوپتیا سیاست او سیمهییزه انزوا
د طالبانو لهخوا د کورنیو شخړو او مخالفتونو نه منل، د هغوی وارخطایي لا پسې بربنډوي. سره له دې چې د مقاومت جبهې او د افغانستان د ازادۍ جبهې په څېر ډلې عملا وسلهوال فعالیتونه لري؛ خو طالب چارواکي بیا تل منظم مقاومت ردوي او د «بشپړ ثبات» خبرې کوي.
د ډېپلوماټ مجلې په باور، باثباته دولتونه د تعارض واقعیت مني او سیاسي حللارې لټوي ؛خو استبدادي رژیمونه بیا برعکس دي. دا الګو د ایران د اسلامي جمهوریت د ټولنیزو نارامیو د انکار پخوانۍ تګلارې ته ورته دی؛ هغه تګلاره چې څو ځله ناکامه شوې ده.
په سیمهییزه کچه هم د طالبانو اړیکې له ګاونډیانو سره تر لانجو ډکې دي. پر پولو شخړې، د اوبو پر سر له ګاونډیانو سره مخالفتونه، کډوالي او د ترهګرۍ موضوعات یې له ګاونډیانو سره د اړیکو د ترېنګلتیاوو مهم ټکي بلل کېږي.
طالبان نه یوازې د سیمې د ثبات د ټینګېدو لوبغاړي نه دي ګرځېدلي، بلکې د بېثباتۍ سرچینه شوي هم دي.
که مقاومت تاوتریخوالی ومومي
که په سیمه کې ولسي مقاومت پراخ تاوتریخوالي یا کورنۍ جګړې ته واوړي، د طالبانو دریځ به لا ډېر کمزوری شي. د ایران د دولت په څېر طالبان نه بنسټیزه تابیا لري، نه اقتصادي شالید او نه هم پراخ ټولنیز مشروعیت چې د دغسې مسایلو پر وړاندې مقاومت وکړي. اوږدمهاله بېثباتي کولای شي کورني درزونه ژور کړي، اقتصادي زوال لا زیات کړي او پر بهرنیو مرستو تکیه نوره هم ډېر کړي.
مقاله زیاتوي، په داسې سناریو کې به د طالبانو د واک ړنګېدل چټکتیا ومومي.
د مقالې په پای کې راغلي، که څه هم په ایران کې ولسي مقاومت لا د اسلامي جمهوریت نسکورېدو حالت ته نه دی رسېدلی، خو د استبدادي نظامونو لپاره یې تر دې هم خطرناکه خبره ثابته کړې ده او هغه دا چې «حتی ژور رېښهلرونکي نظامونه هم کولای شي په دوامدار ډول د عادي خلکو لهخوا وننګوول شي».
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت ویلي، چې د افغانستان، ازبکستان او پاکستان ترمنځ د شوې هوکړې لهمخې د افغان ـ ټرانس رېل پټلۍ پروژې د مکان سنجولو پروژې د پیل لپاره بشپړ چمتوالی لري.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت ویاند محمد اشرف حقشناس ویلي، چې څو میاشتې وړاندې د افغانستان، ازبکستان او پاکستان ترمنځ د افغان ـ ټرانس پروژې د امکان سنجولو هوکړهلیک لاسلیک شوی.
نوموړي ویلي، چې د یاد هوکړهلیک د شرط نامې لهمخې طالبان چمتو دي چې د افغان ـ ټرانس رېل پټلۍ د امکان سنجولو چارې پیل شي.
محمد اشرف حقشناس ویلي: «د یادو هېوادونو د تخنیکي ټیمونو د پرلهپسې ناستو وروسته یوه شرطنامه چمتو شوه چې د دې شرطنامې له مخې به د پروژې مطالعات او د امکانسنجۍ چارې په نږدې راتلونکې کې پیل شي. د ټولګټو وزارت د یادې پروژې د کار د پیل لپاره بشپړ چمتوالی لري».
نوموړي ویلي، چې د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت په یاده پروژه کې د ټولو غوښتونکو هېوادونو پانګونې هرکلی کوي.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي و، چې د ټرانس ـ افغان رېل پټلۍ پروژې اړوند ستونزې حل شوې او دمګړی د یادې پروژې د امکان سنجولو کار دوام لري.
د طالبانو تر واک لاندې د کابل پوهنتون له لوري د چاپېریالي پایښت، پېښو او طبیعي زېرمو د مدیریت په کنفرانس کې د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې رییس وویل، چې د چاپېریال ساتنې په برخه کې ورځ تر بلې له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
یاد کنفرانس کې د چاپېریالي پایست، پېښو او طبیعي زېرمو مدیریت کنفرانس کې د ځینو وزارتونو، ادارو، نړۍوالو او داخلي موسسو استازو پهکې ګډون کړی و.
په دغه کنفرانس کې په افغانستان کې د چاپېریالي اغېزو او حللارو په اړه بحثونه شوي دي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې رییس مطیعالحق خالص ویلي، چې ځمکه، هوا او اوبه ټول د چاپېریال برخې دي، چې د یوې برخې په زیانمنېدو نورې برخې هم زیانمېږي.
نوموړي د یاد کنفرانس پرمهال ویلي، چې د پوهنتون د استادانو له لوري ترسره شوې څېړنې به عملي او د خپلې ادارې په پلانونو کې ځای پر ځای کړي.
نوموړي زیاته کړې: «موږ د چاپېریال ساتنې په برخه کې زیاتو څېړنو ته اړتیا لرو چې مدریت يې باید څنګه وکړو؟ زما غوښتنه له محصلینو، استادانو او کدرونو څخه دا ده چې د چاپېریال ساتنې په برخه کې کومې څېړنې کېږي، نو زموږ سره دې یې شریکې کړي او موږ به یې د خپلو ستراتیژیکو پلانونو برخه وګرځوو».
پر همدغه مهال نوموړي په افغانستان کې د اقلیمي بدلون د اندیښنې وړ مسله بللې ده او وايي، ورځ تربلې په یاده برخه کې له ستونزو سره لاس او ګرېوان کېږي.
خالص زیاته کړه: «موږ په دې حقیقت پوهېږو چې ورځ تر بلې له ګڼو ستونزو سره مخ یو. موږ اړتیا لرو چې عملي مرکزونه او علمي کدرونه له موږ سره همکاري وکړي، ځکه د افغانستان چاپېریال ساتنه او د اوسني وضعیت مدیریت یوازې د امارتي ادارو کار نه دی، بلکې عام خلک او عملي موسسې هم باید همکاري وکړي».
سره له دې چې د افغانستان په ګډون ګڼ هېوادونه د اقلیمي بدلون له امله سخت ځپل شوي دي، خو طالبان وايي هڅه کوي چې د افغانستان د چاپېریال ساتنې په برخه کې قوي ګامونه پورته کړي.
یوه بریتانیایۍ ښځه، چې د افغان نجونو د زدهکړې او تخنیکي پرمختګ د ملاتړ لپاره یې د مالي مرستو د راټولولو هڅه کوله، د امنیتي ګواښونو له امله د یوې ډېرې اوږدې منډې له سیالۍ اېستل شوې ده.
سارا پورټر د «د ژمي د سپاین سوېلي ننګونې» په نوم د منډې په سیالۍ کې ګډون کړی و، چې اوږدوالی یې ۱۰۸ میله و او د بریتانیا له سختو او غرنیو سیمو څخه تېرېده. هغې غوښتل د دې سیالۍ له لارې د افغانستان د روبوټ جوړوونکو نجونو لپاره مالي مرسته راټوله کړي چې د زدهکړې او نوې ټکنالوژۍ په برخه کې کار کوي.
د کارډین ورځپاڼې راپور له مخې، سارا پورټر تر دې مخکې هم د افغان نجونو ملاتړ کړی و او د افغان روباټ جوړونې له ډلې سره یې مرسته کړې وه، څو د هغوی لپاره د سفر اسناد او بهرنیو هېوادونو ته د تګ ویزې برابرې کړي او نړیوالو سیالیو ته د ګډون زمینه ورته برابره شي.
خو د سیالۍ پر مهال، پورټر ته د مرګ جدي ګواښونه وشول. د سیالۍ تنظیموونکو وویل، که څه هم د نورو ګډونوالو لپاره کوم عمومي خطر نه و موجود، خو د پورټر شخصي خوندیتوب د جدي اندېښنې وړ و. له همدې امله پرېکړه وشوه چې هغه له سیالۍ څخه واېستل شي.
سارا پورټر د دې پرېکړې له امله خواشیني څرګنده کړه، خو ټینګار یې وکړ چې د افغان ښځو او نجونو د حقونو لپاره به خپلې هڅې نه دروي. هغې وویل چې په راتلونکې کې به نور غرني مزلونه او اوږدې منډې هم ترسره کړي، ځکه د هغې په وینا، دا هڅې یوازې د ورزش لپاره نه دي، بلکې د هغو ښځو د ملاتړ لپاره دي چې له بنسټیزو حقونو بېبرخې دي.
د ګارډین ورځپاڼې په وینا، دا لومړی ځل دی چې د دې ډول یوې اوږدې منډې په سیالۍ کې یوه ګډونواله د امنیتي ګواښونو له امله له مسابقې څخه اېستل کېږي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت یوه یادښت له مخې د ټرمپ حکومت د افغانستان، ایران، وینزویلا او روسیې په ګډون د ۷۵ هېوادونو د وګړو لپاره د ویزو د صادرولو پروسه ځنډوي. دغه اقدام له دې امله شوی، چې ددغو هېوادونو وګړي ښايي د امریکا په عامه مرستو او ټولنیزو پروګرامونو اتکا وکړي.
د فاکس نیور د رپوټ له مخې، د یاد یادښت له مخې، سفارتونو او کونسلګریو ته امر شوی چې د جنورۍ له ۲۱مې نېټې وروسته د ویزو اړوند پرېکړې ودرول شي، څو د کډوالۍ د موجوده قوانینو پر بنسټ د ارزونې بهیر له سره وکتل شي.
په هغو هېوادونو کې چې دا ځنډ پرې عملي کېږي، سومالیا، روسیه، افغانستان، برازیل، ایران، عراق، مصر، نایجیریا، تایلنډ او یمن شامل دي.
دا پرېکړه د «عامه لګښت» د اصولو د سختې څارنې په لړ کې شوې او د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ادارې د کډوالۍ د پالیسۍ د پراخو بدلونونو یوه برخه بلل کېږي.
دغه اقدام د هغو هېوادونو د وګړو لپاره کېږي چې ښايي د امریکا پر عامه مرستو او ټولنیزو پروګرامونو د اتکا له لارې ژوند وکړي. د سومالیا وګړي د دې اقداماتو په مرکز کې دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د نومبر په میاشت کې ټولو سفارتونو ته لارښوونه کړې وه چې د کډوالۍ د قانون د «عامه مرستې» مادې له مخې د ویزو د ارزونې نوي معیارونه عملي کړي.
په ارزونه کې به د روغتیا، عمر، د انګلیسي ژبې مهارت، مالي وضعیت او حتا د اوږدمهاله طبي پاملرنې اړتیا هم په پام کې ونیول شي.
زاړه یا ډیر وزن لرونکي غوښتونکي او هغه کسان چې مخکې یې د حکومت له مالي مرستو یا موسسو ګټه اخیستې وي، هم د ویزې د رد کېدو لاندې راځي.