د هینلي پاسپورټ شاخص د ۲۰۲۶ کال تازه رپوټ ښيي چې د افغانستان پاسپورټ د نړیوالو پاسپورټونو په منځ کې تر ټولو ټیټه درجه لري. افغان پاسپورټ په۱۰۱مقام سره درجه بندي شوی او یوازې ۲۴ هیوادونو ته له ویزې پرته سفر پرې کېدای شي. پاکستان په ۹۳ او سوریه په سلم مقام کې دی.
دا شاخص د نړیوالو الوتنو د معلوماتو سازمان (IATA) د ځانګړو معلوماتو او د هینلي او شریکانو د څېړنیز ټیم د تحلیل پر اساس جوړ شوی.
د شاخص هدف د نړۍ ټول پاسپورټونه د هغو هیوادونو د سفر وړتیاوو پر بنسټ درجه بندي کول دي چې له ویزې پرته یا د سفر پر مهال ویزې ترلاسه کولو امکان لري.
په ۲۰۲۶ کال کې د نړۍ تر ټولو ځواکمن پاسپورټونه د اسیا او اروپایي هیوادونو دي.
د سینګاپور پاسپورټ لومړی مقام لري چې ۱۹۲ هیوادونو ته له ویزې پرته سفر شونی کوي.
جاپان او سویلي کوریا په ګډه دویم مقام لري (۱۸۸ هیوادونه) او ډنمارک، لوګزامبورګ، اسپانیا، سویډن او سویټزرلینډ په درېیم مقام کې دي چې۱۸۶ هیوادونو ته سفر پرې کېدای شي.
په ۲۰۰۶ کال کې افغان پاسپورټ ۸۳ یم مقام درلود. له ۲۰۰۷کال نه تر ۲۰۰۹ پورې د افغانستان درجه ورو ورو ټیټه شوه او په ۲۰۰۹ کال کې ۸۹ مقام ته ورسېده. له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۲ کال پورې د نړیوالو محدودیتونو زیاتوالي له امله افغان پاسپورټ له۹۸ (۲۰۱۰) څخه تر ۱۰۳ (۲۰۱۲) مقام پورې ټیټ شو.
په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۴ کلونو کې لنډمهاله ښه والی رامنځته شو، چې پاسپورټ ۹۳ او ۹۴مقامونو ته ورسید. د ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ کلونو په ترڅ کې د نړیوالو سفري محدودیتونو دوام افغان پاسپورټ له۱۱۰څخه تر ۱۰۴مقام ته راوستی و. له۲۰۱۷ څخه تر ۲۰۲۰ کال پورې افغان پاسپورټ له۱۰۴ څخه تر ۱۰۶ مقام پورې بدلونونه ولیدل، چې د سفر محدودیتونه یې څرګندوي.
په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته افغان پاسپورټ تر ټولو ټیټه درجه، ۱۱۶ ترلاسه کړه. له۲۰۲۲ څخه تر ۲۰۲۵ کال پورې د پاسپورټ ځواک یو څه ښه شوی و، په ۲۰۲۲ کې ۱۱۱، ۲۰۲۳ کې ۱۰۹، ۲۰۲۴ کې ۱۰۴ او په ۲۰۲۵ کې ۱۰۶ مقام ته ورسېد.
هینلي پاسپورټ شاخص څرګندوي چې د افغانستان پاسپورټ د نړیوالو سفرونو او ګرځندوی وړتیا له تیرو شلو کلونو راهیسې له جدي محدودیتونو سره مخ ده، چې دا محدودیتونه د امنیتي وضعیت، نړیوالو اړیکو او د ویزې شرایطو اغیز ښيي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.