د بېځایه شویو نړۍوال سازمان: دا مهال تر څلور مېلیونه ډېر افغانان په ایران کې مېشت دي
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان وایي، دا مهال له څلور مېلیونه ډېر افغانان په ایران کې د کډوالو، پناهغوښتونکو او یا هم بېاسناده وګړو په توګه مېشت دي چې ډېری یې کار، روغتیايي خدمتونو او زدهکړو ته محدود لاسرسی لري.
دغه سازمان په ایران کې د افغان کډوالو پر روان وضعیت اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې اقتصادي ناورین، د اسعارو سقوط او د جبري اېستلو لړۍ چټکتیا مېلیونونه افغان کډوال له جدي ګواښ سره مخ کړي دي.
د یاد سازمان د خپور شوي راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې له ایران نه افغانستان ته د افغانانو ستنېدل په بېساري ډول زیات شوي دي. د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) هم ویلي، یوازې د روان کال په لومړیو شپږو میاشتو کې تر ۷۰۰زره زیات افغانان له ایران نه بېرته افغانستان ته ستانه شوي چې ډېری یې په جبري توګه اېستل شوي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (یونسیار) بیا ویلي، چې دغه شمېر د اګست تر پیل پورې له ۱.۵ مېلیونو اوښتی دی. یاد بنسټ خبرداری ورکړی، چې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د دغه ستنېدنې د منلو وړتیا نهلري او ستنېدونکي کسان، په ځانګړي ډول ښځې، خبریالان، د بشري حقونو فعالان او د پخواني حکومت کارکوونکي له جدي ګواښونو سره مخ دي.
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د افغان کډوالو جبري اېستل ودروي، د هغوی قانوني اسناد تمدید کړي، بشري مرستې زیاتې کړي او له ګواښ سره د مخ افغانانو لپاره د خوندي لېږد لارې برابرې کړي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.