تېره ورځ؛ له ایران او پاکستان نه تر ۳زره ډېر کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي

راپور زیاتوي، چې د یادې ستونزې اصلي لامل د کچالو زيات توليد او هم‌مهاله د افغانستان له لارې د صادراتو بندېدل دي. راپور ټینګار کوي، چې افغانستان د پاکستان د کچالو تر ټولو لوی صادراتي بازار و او د لارو تړل کېدو نه يوازې دغه صادرات درولي؛ بلکې له مرکزي اسيا سره سوداګري يې هم ټکنۍ کړې ده.

په ۲۰۲۳کال کې پاکستان د ۱۴۰ مېليون ډالرو په ارزښت کچالو صادر کړي و، چې ۴۱ سلنه يې افغانستان ته تللي وو. په ۲۰۲۴کال کې هم د ۱۳۸ مېليون ډالرو صادراتو څخه ۴۲سلنه یې افغانستان ته شوي وو.

د راپور له مخې؛ که څه هم د پاکستان حکومت د امنيتي لاملونو له کبله د لارو تړل کېدل توجيه کوي، خو اقتصادي پايلې يې پر لسګونه زرو کورنيو درنې تمامې شوې دي.
له بل پلوه په ننګرهار کې د تازه مېوو او سبزیو ټولنې مرستیال ستانه ګل شېرزاد وایي، له پاکستان سره د ټولو سوداګریزو لارو تر تړل کېدو وروسته هره ورځ لسګونه ټنه الوګان ازبکستان او تاجکستان ته صادرېږي.

د هغه په وینا؛ د ورځې شاوخوا دوه موټره الوګان ازبکستان او تاجکستان هېوادونو ته صادرېږي. هغه زیاتوي، چې ازبکستان او تاجکستان ته د الوګانو په صادراتو کې د سوداګرو ګټه لوړه شوې ده.

طالبانو په دې ناسته کې له خبریالانو سره د دقیقې اطلاع رسونې تر څنګ ولسوالیو ته د خبري او رسنیزو پوښښونو په تړاو پر سفرونو هم ټینګار کړی دی. دا ناسته داسې مهال کېږي، چې طالبانو د هېواد په ګنو ولایتونو کې د خپل مشر ملا هبت‌الله په امر په ساه‌کښو انځورونو بندیز لګولی او ان انځوریزې رسنۍ یې په بشپړه توګه بندې کړې دي.

په یو شمېر ولایتونو کې د طالبانو د دغو بندیزونو له کبله ډېری خبرلایانو خپلې دندې له لاسه ورکړي او ګڼې تصویري رسنۍ هم تړل شوې دي. همداراز د طالبانو په واکمنېدو سره زرګونه خبریالان د هېواد پرېښودو ته اړ شوي او لسګونه رسنۍ د اقتصادي او سیاسي فشارونو تر څنګ د طالبانو د سانسور له کبله تړل شوې دي.

همداراز طالبانو‌ په افغانستان کې د بیان پر ازادۍ او رسنیو سخت محدودیتونه لګولي؛ خو بیا هم دا ډله ادعا کوي، چې د خپلواکو رسنیو لپاره یې ازاد چاپېریال برابر کړی دی.

په هرات کې د طالبانو د والي رسنیز دفتر د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې په هرات کې د ایران کونسل علي‌رضا مرحمتي د طالبانو له والي سره د ابو نصر فراهي د سړک جوړولو پروژې په اړه معلومات شریک کړي او ژمنه یې کړې، چې د یاد سړک پاتې ۱۵ کیلومتره جوړولو چارې به هم ژر تر ژره بشپړې شي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې په هرات کې د طالبانو والي اسلام جار د افغانستان او ایران ترمنځ د سوداګرۍ او ټرانزیټ په برخه کې د لا زیاتو اسانتیاوو پر برابرولو ټینګار کړی دی.

د طالبانو او ایران د سیمه‌ییزو چاراکو ترمنځ د سوداګرۍ او ټرانزیټ پراختیا په اړه یاده ناسته پر داسې مهال تر سره شوې، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ له شخړې وروسته د دواړو لوريو ترمنځ سوداګري په ټپه درېدلي او طالبان هڅه کوي، چې د پاکستان پرځای له ایران او نورو هېوادونو سره سوداګري پیاوړې کړي.

یادې ادارې د پنجشنبې په ورځ (د مرغومې ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه طالب چارواکي د «یو‌اېن‌ډي‌پي» ادارې څخه غوښتي، څو له نړۍوالو ادارو څخه د مرستو په ترلاسه کولو کې له دوی سره مرسته وکړي.

مولوي سعید زیاته کړې: «افغانستان د اقلیمي بدلون له ناوړه اغېزو څخه زیات اغېزمن شوی، دا یو بشري ناورین دی او نړۍوال باید په دې برخه کې له افغانستان سره مرستې وکړي». د نوموړي په وینا، موسسات باید په اغېزمنه توګه د چاپېریال ساتنې پروژې تطبیق کړي، څو د اقلیمي بدلون په برخه کې ګټورې تمامې شي.

تر دې وړاندې هم یو شمېر نړۍوالو بنسټونو د افغانستان د پلازمېنې کابل په ګډون د هېواد بېلابېلو ولایتونو کې د اقلیمي بدلون په تړاو اندېښنه ښودلې او هم‌مهاله یې د وچکالۍ له کبله د څښاک د اوبو کموالي یادونه هم کړې. د ملګرو ملتونو پراختیایي ادارې په وار وار ویلي، چې کابل به تر ۲۰۳۰کال پورې د اقلیمي بدلون له کبله د څښاک اوبو له شدید ناورین سره مخ شي او د دې ستونزې د مهار لپاره په افغانستان کې په حکومتي کچه د پام وړ اقدامات نه تر سترګو کېږي.

د افغانستان په یو شمېر نورو ولایتونو کې هم تر ځمکې لاندې د څښاک د اوبو کچه کمه شوې ده. همداراز د ژمي په موسم کې د هېواد په یو شمېر سیمو کې د هوا خرابېدو څخه هم اندېښنې ښودل شوي، چې د خلکو د ناروغیو لامل شوې دي.

د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې ټولنې د بېلابېلو خبرپاڼو په خپرولو سره ویلي، چې د نیمروزو ولایت مرکز زرنج په ګډون یې په دلارام، خاشرود، کنګ او چخانسور ولسوالیو کې یې پر تازه راستنو شویو ۱۰۰ کډوالو کورنیو باندې ۱۰ قلمه خوراکي او غېرخوراکي توکي وېشلي دي.

همدارنګه یادې ټولنې په بادغیس ولایت پر ۱۰۰۰ کورنیو، په بلخ کې پر ۶۵۰ کورنیو، په ننګرهار کې ۲۵۰ کورنیو او په کندهار کې ۲۰۰ کورنیو باندې هم خوراکي او غېرخوراکي توکي وېشلي دي.

سره له دې چې طالبان وايي، د ژمې په سړه هوا کې به تازه راستونو شویو کډوالو او نورو اړمنو کورنیو ته د مرستو وېش ته دوام ورکړي، خو ګڼو نړۍوالو سازمانونو ویلي، چې په افغانستان کې شاوخوا ۱۷ میلیونه وګړي د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي او دوی پر نړۍوالو غږ کړی، چې له افغانستان سره دې زیاتې مرستې وکړي.