د جمهوري نظام پر مهال د چارو ادارې مشر فضل محمود فضلي وایي، په دې وروستیو کې یو شمېر افغانان له هغو بهرنیو تاریخلیکونکو سره مرکې کوي چې د افغانضدو او استعماري روایتونو د ترویج سابقه لري، او دا مرکې د علمي نقد پر ځای د افغانانو د سپکاوي د تکرار بڼه لري.
فضلي په خپل ایکس پوسټ کې لیکلي، چې دا ډول مرکې له څېرو لکه «جوناتن لي» او «ټام بارفیلډ» سره ترسره کېږي، هغه کسان چې د ده په وینا، د افغانستان په اړه یې استعماري او تحقیرکوونکي روایتونه وړاندې کړي دي.
نوموړی زیاتوي، مرکه کوونکي نه یوازې د دغو څرګندونو پر وړاندې انتقادي دریځ نه نیسي، بلکې «خاندي او بیا یې په ویاړ سره خپروي».
د فضلي په باور، دا چلند له ملي ګټو سره په ټکر کې دی، خو اساسي پوښتنه دا ده چې ولې ځینې افغانان پخپله د همدې سپکاوي د خپرولو وسیله ګرځي.
هغه ټینګار کوي چې اصلي ستونزه د افراطي شاتګپالو او مليضدو کړیو ترمنځ په پټه همکاري کې ده. د ده په وینا، که څه هم دا دواړه لوري په ظاهره یو د بل مخالف ښکاري، خو په عمل کې یو د بل بشپړوونکي دي او د یو بل له روایتونو تغذیه کوي.
فضل محمود فضلي وايي، مليضدې څېرې تر دې بریده رسېدلې چې هره ورځ د استعماري تاریخلیکونکو لکه «الفنسټون» او «دوپري» له فکري پلویانو سره مرکې کوي، څو دا انګېرنه پیاوړې کړي چې افغانستان د منځنیو پېړیو هېواد دی او د فرهنګي، پوهنیز او تمدني پرمختګ وړتیا نه لري.
نوموړي همدارنګه ویلي، افراطي شاتګپالي او واکمنه ډله بیا په عمل کې د همدې ادعاوو د ریښتیا کېدو زمینه برابروي.
د فضلي په وینا، دا ډلې نه یوازې د ښځو او نجونو ټولنیز رول او زدهکړې بندوي، بلکې د نارینهوو لپاره هم د زدهکړې او آزاد فکر ساحه ورځ تر بلې تنګوي او د ښکلو هنرونو د له منځه وړلو لپاره سیستماتیک ګامونه اخلي.
د دغه پخواني چارواکي په اند، دا وضعیت په ګډه د افغانستان د بدنامولو، شاتګ او له نړیوال تمدن څخه د لا زیاتې انزوا لامل ګرځي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.