د جمهوري نظام پر مهال د چارو ادارې مشر فضل محمود فضلي وایي، په دې وروستیو کې یو شمېر افغانان له هغو بهرنیو تاریخلیکونکو سره مرکې کوي چې د افغانضدو او استعماري روایتونو د ترویج سابقه لري، او دا مرکې د علمي نقد پر ځای د افغانانو د سپکاوي د تکرار بڼه لري.
فضلي په خپل ایکس پوسټ کې لیکلي، چې دا ډول مرکې له څېرو لکه «جوناتن لي» او «ټام بارفیلډ» سره ترسره کېږي، هغه کسان چې د ده په وینا، د افغانستان په اړه یې استعماري او تحقیرکوونکي روایتونه وړاندې کړي دي.
نوموړی زیاتوي، مرکه کوونکي نه یوازې د دغو څرګندونو پر وړاندې انتقادي دریځ نه نیسي، بلکې «خاندي او بیا یې په ویاړ سره خپروي».
د فضلي په باور، دا چلند له ملي ګټو سره په ټکر کې دی، خو اساسي پوښتنه دا ده چې ولې ځینې افغانان پخپله د همدې سپکاوي د خپرولو وسیله ګرځي.
هغه ټینګار کوي چې اصلي ستونزه د افراطي شاتګپالو او مليضدو کړیو ترمنځ په پټه همکاري کې ده. د ده په وینا، که څه هم دا دواړه لوري په ظاهره یو د بل مخالف ښکاري، خو په عمل کې یو د بل بشپړوونکي دي او د یو بل له روایتونو تغذیه کوي.
فضل محمود فضلي وايي، مليضدې څېرې تر دې بریده رسېدلې چې هره ورځ د استعماري تاریخلیکونکو لکه «الفنسټون» او «دوپري» له فکري پلویانو سره مرکې کوي، څو دا انګېرنه پیاوړې کړي چې افغانستان د منځنیو پېړیو هېواد دی او د فرهنګي، پوهنیز او تمدني پرمختګ وړتیا نه لري.
نوموړي همدارنګه ویلي، افراطي شاتګپالي او واکمنه ډله بیا په عمل کې د همدې ادعاوو د ریښتیا کېدو زمینه برابروي.
د فضلي په وینا، دا ډلې نه یوازې د ښځو او نجونو ټولنیز رول او زدهکړې بندوي، بلکې د نارینهوو لپاره هم د زدهکړې او آزاد فکر ساحه ورځ تر بلې تنګوي او د ښکلو هنرونو د له منځه وړلو لپاره سیستماتیک ګامونه اخلي.
د دغه پخواني چارواکي په اند، دا وضعیت په ګډه د افغانستان د بدنامولو، شاتګ او له نړیوال تمدن څخه د لا زیاتې انزوا لامل ګرځي.
