جلالي: افغانستان کې یو ټولواک حکومت واکمن دی او هر څه د خپل قرائت او تعریف پر بنسټ ټاکي
د افغانستان د کورنیو چارو پخوانی وزیر علي احمد جلالي وایي، دا مهال په افغانستان کې یو ټولواک حکومت واکمن دی، چې خپل مشروعیت له خلکو څخه نه اخلي او هر څه د خپل قرائت او تعریف پر بنسټ ټاکي.
نوموړی وايي، هغه جریانونه چې د افغانستان د راتلونکي لپاره فکر کوي، لومړی باید د یوه مشروع حکومت پر جوړېدو تمرکز وکړي. د هغه په وینا، د حکومتولۍ پر بنسټونو، اساسي قانون او د نظام پر جوړښت تمرکز هغه وخت معنا لري چې په افغانستان کې سیاسي مشروعیت تامین شوی وي. ښاغلي جلالي چې په انلاین بڼه د «راتلونکي لیدلوري، سیاسي نظام، ټولنیز عدالت، دوامداره پراختیا او په سیمه او نړۍ کې د افغانستان د ځای» تر سرلیک لاندې دوه ورځني کنفرانس ته وینا کوله ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې کړکېچ دومره خورا ستونزمن دی، چې په پیل کې باید یوازې سیاستوال، اکاډمیک جریانونه او خلک «په افغانستان کې د بنسټیزو بدلونونو» په لټه کې وي. د ښاغلي جلالي په وینا، د بنسټونو مشروعیت د دولت له مشروعیت څخه سرچینه اخلي او د افغانستان خلک باید په لومړي ګام کې وکولای شي چې د خپل هېواد لپاره یو مشروع نظام رامنځته کړي. دا علمي کنفرانس د «افغانستان د باور او ثبات جریان» لهخوا د مرغومي په ۲۷مه او ۲۸مه د دوو ورځو لپاره د جرمني په فرانکفورټ ښار کې جوړ شوی و. د کنفرانس ګډونوال: د افغانستان کړکېچ باید وپېژندل شي د «افغانستان د باور او ثبات جریان» مشر او د دې کنفرانس تنظیموونکی محمد اصف ضعیفي وایي، چې په دې علمي ناسته کې هڅه شوې ترڅو په سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو برخو کې د افغانستان کړکېچ او په سیمه او نړۍ کې د دې هېواد ځای وپېژندل شي. ښاغلي ضعیفي وویل، چې دغه جریان په افغانستان کې د ملي اجماع، سیمهییزې اجماع، نړۍوالې اجماع او د نظام جوړونې په لور د حرکت په نوم یو څلور پړاویز پلان ترتیب کړی دی. د هغه په وینا، افغانستان هم په کورنۍ کچه او هم د نړۍوال نظام په چوکاټ کې د دې هېواد د اړیکو په برخه کې د مفاهیمو او تعریفونو له کړکېچ او ابهام سره مخ دی.د «افغانستان د باور او ثبات جریان» د اجراییه پلاوي غړي پروېز ارزو هم وویل، چې افغانستان په بېلابېلو دورو کې په سیمه او نړۍ کې امنیتي وضعیت ته په کتو جیوپولیټیکي ارزښت موندلی دی.د هغه په وینا، په اوسنیو شرایطو کې د منځني ختیځ، سوېلي اسیا او ختیځه اروپا کې روانو بدلونونو ته په کتو دا ارزښت یو ځل بیا په جدي ډول د زیاتېدو په حال کې دی او د افغانستان سیاسي فعالان باید دا واقعیت د هېواد د کړکېچ په درک او مدیریت کې په پام کې ونیسي.د دې کنفرانس تنظیموونکي وایي، چې د دغې ناستې د جوړولو موخه د سیاسي نظام، ټولنیز عدالت، دوامداره پراختیا او د دې هېواد د سیمهییز او نړۍوال ځای په برخو کې د افغانستان د راتلونکي په اړه د خبرو اترو او علمي ارزونې لپاره د زمینې برابرول دي.د دغه کنفرانس تنظیموونکي وايي، چې د ناستې په پای کې د افغانستان د راتلونکي لپاره یوه طرحه وړاندې شوه؛ ځکه په تېر کې وارداتي نسخې د افغانستان د ننګونو په هوارولو کې پاتې راغلې وې، نو ځکه د دې طرحې موخه د هېواد له عیني واقعیتونو څخه د یوې رښتینې حللارې وړاندې کول دي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.