د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر(اوچا) ویلي چې د افغانستان اماني صندوق په ۲۰۲۵کال کې د بیړنیو پیښو او اوږدمهاله بشري اړتیاوو د حل لپاره اټکلي ۷۳،۵ ملیون ډالر ځانګړي کړي دي.
د یکشنبې په ورځ په یوه راپور کې اوچا وویل چې دا صندوق په ۲۰۲۵کال کې ۳،۵ملیون خلکو ته رسېدنه کړې، چې په کې بیرته راستنیدونکي او هغه ټولنې شاملې دي چې د زلزلې، وچکالۍ او پراخو بحرانونو څخه اغیزمن شوي دي.
راپور کې ویل شوي چې دې تخصیصونو په ټول افغانستان کې ملیونونو خلکو ته د ژوند ژغورنې مرستې رسولو لپاره لاره هواره کړې، په ځانګړي ډول د هغو خلکو په اړه چې د بې ځایه کیدو، اقلیمي پیښو او طبیعي پیښو څخه ډیر اغیزمن شوي دي.
اوچا وویل چې په ۲۰۲۶کال کې به په افغانستان کې ۲۲ملیون خلک بشري مرستو ته اړتیا ولري.
ملګري ملتونه د دوی د مرستې لپاره د ۱،۷ملیارد ډالرو غوښتنه کوي.
د افغانستان په تېر جمهوري نظام کې د ننګرهار والي ضیاالحق امرخېل وايي، د راپورونو لهمخې، په ایران کې تر ۶۰ سلنې پورې انجینران او ساینسپوهان ښځې دي. د هغه په وینا، د ایرانیانو د بریالیتوب یو «مهم راز» د ښځو فعاله ونډه ده.
په داسې حال کې چې په افغانستان کې نجونې له منځنۍ، لېسې او لوړو زدهکړو بېبرخې دي، د تېر نظام د ننګرهار پخوانی والي ضیاالحق امرخېل د ایرانیانو د بریالیتوب یو «مهم راز» د ښځو فعاله ونډه بولي.
ضیاالحق امرخېل د یکشنبې په ورځ (د وري ۲۳مه) په خپله اېکسپاڼه ویلي، د راپورونو پر بنسټ، په ایران کې تر ۶۰ سلنې پورې انجینران او ساینسپوهان ښځې دي او همداراز هر کال د کانکور له ګډونوالو څخه تر ۶۰ سلنه زیاتې نجونې جوړوي.
امرخېل د ښځو پر زدهکړو له ټینګار سربېره وايي: «هغه ملتونه به تل د بریا لوړو پوړیو ته رسېږي چې د نارینهوو ترڅنګ ښځو ته هم د لوړو زدهکړو زمینه برابره کړي او د هېواد په ودانولو کې د ونډې او فرصت ډګر ورته برابر کړي».
طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د «امر ثاني» په نوم له زدهکړو منع کړې. دغې ډلې بیا شاوخوا یو کال وروسته د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې په پوهنتونونو کې د نجونو پر زدهکړو او همداراز یې پوره ۲ کاله وروسته یعنې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د نجونو د طب او قابلګۍ په څانګو کې پر زدهکړې هم بندیز ولګاوه.
له دې سربېره همدا دوه ورځې مخکې (د جمعې په ورځ) طالبانو له نجونو فارغانو پرته د طب له ۷ زره فارغانو ایګزېټ ازموینه واخیسته او د روغتیا د نړۍوالو ادارو په وینا، افغانستان دمګړۍ هم د ښځينه ډاکټرانو له کمښت سره مخ دی او په باور یې که دغه بهیر همداسې دوام وکړي، نو ښايي په څو راتلونکو کلونو کې افغانستان د ښځینه ډاکټرانو له جدي کمښت سره مخ شي.
د یوناما سیاسي استازي کارل پاول زینتک د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې له مشر سره په کتنه کې د خصوصي سکټور د ستونزو په تړاو خبرې وکړې او همداراز یې ژمنه وکړه، چې د خصوصي سکټور ستونزې به له نړیوالو همکارو بنسټونو سره شریکې کړي او د حللارو لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي.
د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې د یکشنبې په ورځ (د وري ۲۳مه) د یوې خپرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په دې کتنه کې د یادې خونې رييس احمد نبيزاده د صنعتکارانو او کان کیندونکو مهمې ستونزې، په ځانګړې توګه د خامو موادو کمښت، پورونو ته محدود لاسرسی، د ترانسپورټ ستونزې او د کوچنیو کاروبارونو د ملاتړ اړتیاوې یادې کړې.
نبيزاده د سیمې د وروستي وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل: «که وضعیت همداسې دوام وکړي، صنعتکاران به له جدي ننګونو سره مخ شي».
هغه له یوناما وغوښتل، چې د سیاسي همغږیو له لارې له ګاونډیو هېوادونو سره د ترانزیټي لارو د پرانېستلو، د خصوصي سکټورلپاره د اسانتیاوو د برابرولو او د سوداګریزو اړیکو د پیاوړتیا په برخوکې همکاري وکړي.
د دغې خونې د صنعت مرستیال خان محمد وردګ ټینګار وکړ، چې نړیواله ټولنه باید د افغانستان د صنعت ودې ته جدي پاملرنه وکړي او همداراز د کانونو مرستیال عبدالوهاب خوګیاڼي بیا له یوناما وغوښتل، چې نړیوالې مرستې دې زیاتې او د خصوصي سکتور له لارې تطبیق شي، څو د بېکارۍ کچه راکمه او اقتصادي وضعیت ښه شي.
د خبرپاڼې لهمخې، د یوناما سیاسي استازي ژمنه وکړه، چې د خصوصي سکتور ستونزې او وړاندیزونه به له نړیوالو همکارو بنسټونو سره شریکې کړي او د اغېزناکو حللارو لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي.
د بشري حقونو سازمان «هانا» په خپل تازه راپور کې ويلي، چې په ايران کې مېشت افغان کډوال له زياتېدونکو فشارونو، جبري شړلو او سيستماتيک تبعيض سره مخامخ دي.
د راپور له مخې، دا وضعيت د وروستيو جګړو پر مهال او تر هغه وروسته لا پسې سخت شوی،که څه هم د شاوخوا ۴۰ورځنۍ جګړې وروسته اوربند اعلان شوی، خو د افغان کډوالو لپاره ګواښونه لا هم پای ته نه دي رسېدلي.
راپور زياتوي، چې افغانان اوس هم د امنيتي فضا، د نيول کېدو له وېرې او د جبري ايستلو له اندېښنو سره ژوند کوي.
دغه بنسټ ټينګار کړی، چې د جګړې پر مهال ډېری افغان کډوال نه يوازې د سيمې له ناامنۍ اغېزمن شوي، بلکې د ايران دننه هم له پراخو پلټنو، تورونو او زياتېدونکو فشارونو سره مخ شوي، چې د دوی پر ورځني ژوند يې ژور اغېز کړی دی.
په راپور کې راغلي، چې د افغان کډوالو لپاره جګړه يوازې پوځي نښتې نه وې، بلکې هممهاله په کوربه هېواد کې له ټولنيزو او امنيتي فشارونو سره هم مل وه.
راپور همدارنګه د ځينو ډلو، په ځانګړي ډول د فاطمیون په تړاو د منفي فضا يادونه کړې او ويلي يې دي، چې دا چاره د افغانانو پر وړاندې د منفي ليد د زياتېدو لامل شوې ده.
خو ياد بنسټ ټينګار کوي، چې د يوې ځانګړې ډلې کړنې بايد د ميليونونو کډوالو پر وړاندې د فشار او يا هم د عمومي تورونو پلمه ونه ګرځي، او خبرداری يې ورکړی چې هېڅ ټولنه بايد د «ډلهييزې بدنامۍ» او جوړښتي تبعيض قرباني نه شي.
راپور دا هم يادونه کوي، چې د نړيوالو بشري حقونو له اصولو سره سم، جګړهييز يا امنيتي شرايط د کډوالو د ډلهييز اخراج لپاره توجيه نه شي کېدای، او هېوادونه مکلف دي چې د جبري ستنولو د مخنيوي، د تبعيض د نه کولو او قانوني ملاتړ ته د لاسرسي اصول مراعات کړي.
بل خوا، د د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ هم د ايران څخه د افغان کډوالو د ستنېدو د زياتېدو خبر ورکړی او ويلي يې دي، چې دغو کسانو ته بېړنۍ بشري مرستې، ثبت او حقوقي خدماتو ته جدي اړتيا ده.
د يادې ادارې د معلوماتو له مخې، له ميليونونو افغان کډوالو څخه شاوخوا ۱.۶۵ميليونه يې لږ تر لږه د استوګنې يو ډول سند لري، او نږدې ۹۹سلنه يې په ښاري سيمو کې ژوند کوي.
راپور وايي، چې ډېری افغان کډوال د تهران، خراسان رضوي، اصفهان، کرمان، فارس او قم په ولايتونو کې مېشت دي، او له همدې امله هر ډول امنيتي پېښه يا د ښاري خدمتونو ګډوډي کولای شي پر دوی ناانډوله اغېز وکړي.
ملګرو ملتونو ويلي، چې آن د وروستيو نښتو څخه مخکې هم افغان کډوال په ايران کې د لوړې انفلاسيون، د ژوند د لګښتونو د زياتوالي، د کار محدود فرصتونو، د استوګنې سختو شرايطو او اخراجونو له ستونزو سره مخ وو.
د راپور له مخې، د بريدونو تر څنګ، په ايران کې د انټرنېټ پراخ بندښت هم د افغان کډوالو لپاره نوې ستونزې راولاړې کړې دي، ځکه په وروستيو اوونيو کې يې له خپلو کورنيو سره اړيکې نږدې ناممکنې شوې دي.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶کال له پيل راهيسې تر اوسه ۸۶زره او ۲۵۳افغان کډوال له ايران څخه افغانستان ته ستانه شوي دي.
مرستندويه بنسټونه خبرداری ورکوي، چې د کډوالو پراخ بېرته ستنېدل به پر افغانستان، چې لا له وړاندې د اقتصادي بحران او د بنسټيزو خدمتونو له کمښت سره مخ دی، نور فشار هم زيات کړي.
د ازبکستان د اندیجان والي عبدالرحمانوف او د دغه هېواد سفیر اویبیک عارف عثمانوف د کابل لپاره د طالبانو له والي سره په کتنه کې په کابل کې د اندیجان د سوداګرۍ خونې له پرانېستې خبر ورکړ. دواړو لورو همداراز د دوه اړخیزو اړیکو پیاوړتیا د دواړو هېوادونو په ګټه وباله.
د اندیجان والي په دې کتنه کې وویل، د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګریزې اړیکې د پراختیا په حال کې دي او همداراز یې د اقتصادي اړیکو پر پیاوړتیا، د کابل او اندیجان ترمنځ د ګډو همکاریو پر پراختیا او په افغانستان کې د کانونو د اکتشاف او استخراج پر چارو ټینګار وکړ.
هغه وویل: «د ازبکستان د ولسمشر له لوري دنده ورسپارل شوې، څو له افغان ولس سره ښې او دوامدارې اړیکې ټینګې کړي».
د کابل ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د یکشنبې په ورځ (د ور ۲۳مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په دې کتنه کې د دوی د کابل والي امینالله عبید وویل، په افغانستان کې د سراسري امنیت له امله پانګونو او سوداګریزو اړیکو د پراختیا لپاره مناسب فرصتونه برابر شوي دي.
امینالله عبید له ازبکستان څخه د افغان سوداګرو لپاره د لا زیاتو اسانتیاوو د برابرولو غوښتنه وکړه او د سوداګرۍ، ترانسپورټ، ټرانزیټ او پانګونې په برخو کې یې د دوه اړخیزو همکاریو پر پراختیا هم ټینګار وکړ.
د یادونې وړ ده، چې د افغانستان او پاکستان تر منځ د اړیکو له خرابېدو او په ځانګړې توګه د سوداګریزو چارو پر مخ د دواړو هېوادونو تر منځ د لارو له بندېدو وروسته افغانستان هڅه کوي، چې د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره خپلې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي.
د افغانستان د بهرنيو چارو پخواني وزير رنګين دادفر سپنتا ویلي، چې هرات ولايت کې د ښځو او ماشومانو په ګډون۲۱ کسان د بېل مذهب د لرلو له امله په ډزو وژل شوي دي. هغه زیاته کړې، چې د دغو کسانو «يوازينی جرم» د دوی د مذهب توپير و.
سپنتا په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي:«دا ټول وحشت يوازې د هغې تاريخي بربريت له فکره سرچينه اخلي، چې نن زموږ پر هېواد واکمن شوی دی.»
د سرچينو د معلوماتو له مخې، د جمعې په ورځ موټرسایکل سپرو بريدګرو د هرات د انجيل ولسوالۍ د «دهميري» کلي ته ورغلي او هغه ملکي وګړي يې په ډزو ويشتلي، چې د تفريح لپاره هلته تللي وو.
سرچينې وايي، چې وژل شوي ډېری کسان د شيعه مذهب پيروان وو.
بلخوا، طالبانو ادعا کړې چې په دې پېښه کې ۱۱ کسان وژل شوي او يو شمېر نور ټپيان دي. دې ډلې ويلي، چې د پېښې په تړاو يې يو شکمن کس هم نيولی دی.
تر اوسه کومې ډلې د هرات د دې بريد مسووليت نه دی منلی.
په همدې حال کې، د طالبانو يو شمېر منتقدين وايي، چې دا بريد د طالبانو په همغږۍ ترسره شوی او دا ډله د نورو مذهبونو پر وړاندې د کرکې په خپرولو تورنه ده.