ملګري ملتونه: د طالبانو او پاکستان ترمنځ شخړو کې ۵۲ سلنه زیانمنې ښځې دي

په داسې حال کې چې په افغانستان کې نجونې له منځنۍ، لېسې او لوړو زده‌کړو بې‌برخې دي، د تېر نظام د ننګرهار پخوانی والي ضیاالحق امرخېل د ایرانیانو د بریالیتوب یو «مهم راز» د ښځو فعاله ونډه بولي.

ضیاالحق امرخېل د یکشنبې په ورځ (د وري ۲۳مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي، د راپورونو پر بنسټ، په ایران کې تر ۶۰ سلنې پورې انجینران او ساینسپوهان ښځې دي او همداراز هر کال د کانکور له ګډونوالو څخه تر ۶۰ سلنه زیاتې نجونې جوړوي.

امرخېل د ښځو پر زده‌کړو له ټینګار سربېره وايي: «هغه ملتونه به تل د بریا لوړو پوړیو ته رسېږي چې د نارینه‌وو ترڅنګ ښځو ته هم د لوړو زده‌کړو زمینه برابره کړي او د هېواد په ودانولو کې د ونډې او فرصت ډګر ورته برابر کړي».

طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې نجونې زده‌کوونکې له شپږم ټولګي پورته د «امر ثاني» په نوم له زده‌کړو منع کړې. دغې ډلې بیا شاوخوا یو کال وروسته د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې په پوهنتونونو کې د نجونو پر زده‌کړو او همداراز یې پوره ۲ کاله وروسته یعنې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د نجونو د طب او قابلګۍ په څانګو کې پر زده‌کړې هم بندیز ولګاوه.

له دې سربېره همدا دوه ورځې مخکې (د جمعې په ورځ) طالبانو له نجونو فارغانو پرته د طب له ۷ زره فارغانو ایګزېټ ازموینه واخیسته او د روغتیا د نړۍوالو ادارو په وینا، افغانستان دمګړۍ هم د ښځينه ډاکټرانو له کمښت سره مخ دی او په باور یې که دغه بهیر همداسې دوام وکړي، نو ښايي په څو راتلونکو کلونو کې افغانستان د ښځینه ډاکټرانو له جدي کمښت سره مخ شي.

د هغه خبرپاڼې له مخې چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې، د یادې ناستې ګډونوالو د شنبې په ورځ (د وري ۲۲مه) د طالبانو له لوري د نجونو د زده‌کړو پر محدودیتونو اندېښنه څرګنده کړې.

د خبرپاڼې له مخې؛دا تر یاد سرلیک لاندې دویمه جوړه شوې ناسته وه او ګډونوالو ژمنه وکړه، چې د افغان نجونو غږ به پورته کړي او د دغه بې‌عدالتۍ پر ضد به مبارزه وکړي. په ناسته کې پرېکړه شوې، چې د «اجازه ورکړئ افغانې نجونې ښوونځي ته ولاړې شي» تر شعار لاندې به یو ملي کمپاین هم پیل شي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې د «ملي مرکې» تر سرلیک لاندې د دوی پخوانۍ غونډه هم تېر کال په جرمني او نورو هېوادونو کې ترسره شوې وه. ټولنیز عدالت، زغم، د یو بل منل او د ښځو د حقونو رول د افغانستان د پرمختګ او دوامداره ثبات لپاره هغه نور مهم موضوعات وو چې ګډونوالو پرې خبرې وکړې.

د نجونو پر زده‌کړو د بندیز په اړه اندېښنه او د هغوی د ملاتړ لپاره د ملي کمپاین د پیل پرېکړه په داسې حال کې ده، چې نږدې پنځه کاله کېږي طالبانو له شپږم ټولګي پورته نجونې له زده‌کړو بې‌برخې کړې دي. سربېره پر دې د پوهنتونونو او لوړو زده‌کړو موسسو دروازې هم د ښځو او نجونو پر مخ تړلې پاتې دي.

د هغه په وینا؛ د افغانستان کړکېچ د طالبانو تر واک لاندې د ښځو او نجونو له وضعیت څخه جلا کېدای نه‌شي. نوموړي دغه څرګندونې د امریکا په بوسټون پوهنتون کې یوې ناستې ته د وینا پرمهال کړې دي.

هغه زیاته کړې، چې د بې‌ځایه کېدو مسله له عدالت، ټولنیز ګډون او سیاسي نظام له موضوعاتو سره نه بېلېدونکی تړاو لري او له دې اړخونو پرته د کډوالۍ ستونزې ته د دوامداره حل موندل ستونزمن کار دی.

تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر او د یاد سازمان د ښځو څانګې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو راهیسې د ښځو او نجونو پر وړاندې د یادې ډلې تګلاره ارزولې وه. د ارزونې پایلې ښيي، چې دغه اقدامات د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له‌منځه وړلو کنوانسیون سره په ټکر کې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یادې ډلې نه یوازې نجونې او ښځې له زده‌کړو محرومې کړې دي؛ بلکې د هغوی پر ټولنیز حضور یې هم محدودیتونه لګولي او حتا د هغوی غږ او څېره یې هم «عورت» بللې ده.

د دغه لاریون یوې ګډونوالې سایرې نورزۍ وویل، چې پاکستاني عسکرو په وار وار پر ډیورند کرښه پر ملکي‌ وګړو بریدونه کړي او تېرو میاشتو کې یې سلګونه افغانانو ته په هوایي بمباریو کې هم مرګ ژوبله اړولې ده. هغې وویل: «افغانان هېڅکله اجازه نه‌ورکوي چې زموږ د ولس وینه تویه شي او موږ نړیوالو ته پېغام ورکوو، چې د دغه جنایت پر وړاندې اقدام وکړي».

د پلوشې همزاد په نوم یوې بلې افغانې هم په دغه لاریون کې پر افغانستان د پاکستان بریدونه وغندل او د ملکي وګړو په نښه کول یې د نړیوالو قوانینو او اصولو خلاف عمل وباله.

هغې زیاته کړه: «موږ نن ځکه راټول شوي یو چې نړیوالو ته خپل غږ ورسوو، څو مداخله وکړي او جنګ ختم کړي».

دغو لاریونوالو په خپل پرېکړه لیک کې د جرمونو له نړیوالې محکمې غوښتنه وکړه، چې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر او د یاد حکومت نور لوړ پوړي چارواکي د «بشري جنایت» په تړاو د عدالت مېز ته راکش کړي او سزاوې ورکړي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ له تېرو څو میاشتو راهیسې سیاسي، وسله‌وال او سوداګریز کړکېچ روان دی. دواړو لورو پر ډیورند کرښه له یو بل سره نښتې کړي او پاکستان بیا د کابل په ګډون د هېواد ګڼ ولایتونه بمبار کړي، چې په‌کې یې ملکي وګړو ته درنه مرګ ژوبله هم اړولې ده.

تر دې وړاندې هم په اروپا امریکا او د نړۍ یو شمېر نورو هېوادونو کې مېشتو افغانانو د لاریونونو په ترڅ کې د پاکستان یاد بریدونه غندلي دي.

د سرچینو په وینا، د جمعې ورځې مازیګر په شاوخوا ۵نیمو بجو ډیورند کرښې ته څېرمه د پکتیکا برمل ولسوالۍ ډنګر لیډ سیمه کې د طالبانو او پاکستاني عسکرو تر منځ نښته وشوه.

تر اوسه په دغو نښتو کې د احتمالي اوښتې مرګ ژوبلې او زیانونو په تړاو څه نه‌دي ویل شوي.

همدا راز ویل شوي، چې پاکستاني عسکرو پر یادې ولسوالۍ د ډیورنډ کرښې له هغې غاړې څخه د ډیسي توپ ۷مرمۍ هم توغولي دي.

د سرچینو په وینا، د سهار په شپږ بجو هم د پکتیکا پر شکین ولسوالۍ د پاکستاني عسکرو له لوري د توپ درې مرمۍ توغول شوي چې د طالبانو د امنیه قومندانۍ د ودانۍ تر څنګ لګېدلي دي.

سرچینو زیاته کړې، چې هم‌مهاله پاکستاني عسکرو د هاوان ۱۲ مرمۍ د همدې ولسوالۍ د انګور اډې پر لوري توغولي دي. په دغو بریدونو کې هم د مرګ ژوبلې او زیان خبر نه دی ورکړل شوی.

سرچینې وایي، چې طالبانو او پاکستاني ځواکونو تېره شپه لس بجې د پکتیکا په تروې ولسوالۍ کې هم سره نښته کړې، خو تلفات نه‌لري. طالبانو همدا راز ویلي، چې د دوی ډرون الوتکو د پاکستاني پوځ ځینې هدفونه هم په نښه کړي دي.

د افغانستان انټرنشنل-پښتو د موندنو له مخې،پاکستان پر همدې ولسوالۍ د توپ ۱۰مرمۍ هم ویشتي چې دوه دوکانونه او د ملکي‌ وګړو دوه کورونه یې زیانمن کړي دي.

دا بریدونه داسې مهال دي، چې تېره اونۍ د طالبانو او اسلام‌اباد ترمنځ د چین په ارومچي کې مذاکرات وشول او دواړو لورو یادې خبرې اترې مثبتې وبللې، خو د افغانستان انټرنشنل- پښتو دغه تازه موندنې په ډاګه کوي، چې کړکېچ لا هم روان دی.