په کندهار کې د منډیګک ماڼۍ شاوخوا سیمه د سختو امنیتي محدودیتونو تر سیوري لاندې داسې حالت ته رسېدلې، چې نه یوازې پهکې د خلکو تګراتګ محدود شوی؛ بلکې دوی له خپلو کورونو هم شړل شوي دي. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو دغه اقدام د امنیتي ګواښونو د مخنیوي په موخه کړی.
دغه سیمه چې د کندهار ښار په لوېدیځه برخه کې د شپږمې او اوومې ناحیو ترمنځ پرته ده، اوس وخت ناوخت د ملاهبت الله اخندزاده د استوګنې ځای بلل کېږي او هغه دلته اکثره وخت له نورو لوړوپوړو طالب چارواکو سره مجلسونه کوي.
د سیمې اوسېدونکي وایي، د امنیت تر نامه لاندې شاوخوا تر پنځوسو پورې کورونه تخلیه شوي او ډېری یې یا نظامیانو ته ورکړل شوي او یا هم د پخوانیو مالکینو څخه په زور اخیستل شوي دي.
د دوی په خبره؛ پاتې لږ کورونه هم له ورته برخلیک سره مخ دي او خلک په تدریجي ډول د خپلې سیمې پرېښودو ته اړ کېږي. د سیمې یو اوسېدونکی چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نهدی یاد کړی وایي: «موږ دلته کلونه، کلونه ژوند کړی دی دا زموږ پلرنی ځای دی؛ خو اوس له دې سیمې څخه په زور شړل شوي یو. طالبان وایي، یا مو کورونه په کرایه راکړئ او یا یې پر موږ خرڅ کړئ؛ خو نور به دلته نه اوسېږئ».
د یادې سیمې یو بل اوسېدونکی وایي: «دا ښکاره زور دی، خلک له خپلو مېنو اېستل کېږي او کورونه یې یا په ارزانه اخیستل کېږي او یا هم بې له رضا ترې اخیستل کېږي؛ دا نه امنیت دی او نه قانون، دا صرف د زور واکمني ده».
یو بل کس چې کور یې ترې اخیستل شوی وایي، نه غواړي بل ځای واوسي خو کور يې په زور ترې اخیستل شوی او طالبانو ورته ویلي چې کرایه ورکوي. هغه وویل: « موږ ته نه د بل ځای د اوسېدو اسانتیا شته او نه څوک زموږ غږ اوري؛ نو په بېلابېلو پلمو یې پر موږ فشار راوړی. هره ورځ به تالاشي وه، اخیر مو کور اېله کړ اوس په کرایه اوسېږو.»
خلک وایي، داسې فضا جوړه شوې چې دوی په خپله وېرېږي او مجبوره کېږي کورونه پرېږدي؛ ځکه هره ورځ پوښتنې او تالاشۍ وې، چې دا د دوی لپاره سخته ده. د خلکو په وینا؛ د منډیګک شاوخوا نه یوازې کورونه تخلیه شوي، بلکې ټولنیز او اقتصادي فعالیتونه هم سخت اغېزمن شوي دي.
په دغه سیمه کې د «تاج محل» په نوم یو لوی د ودونو صالون چې لکونه ډالر لګښت ورباندې شوی، د سړکونو د بندېدو او د طالبانو د امنیتي ګواښونو د مخنیوي له امله فلج شوی دی.
همداراز دوه مهم عمومي سړکونه چې پخوا خلکو پرې تګراتګ کاوه، اوس په بشپړه توګه تړل شوي او پرځای یې یو تنګ فرعي سړک جوړ شوی چې د زیاتې ګڼې ګوڼې لامل شوی دی. موټر چلوونکي وایي، د سړکونو تړل کېدو نه یوازې د خلکو ورځنی ژوند ستونزمن کړی؛ بلکې د دوی پر کار او عاید یې هم مستقیم اغېز کړی دی.
یو ټکسي چلوونکی په دې اړه وایي: «پخوا به موږ له همدې لارې په څو دقیقو کې تېرېدو؛ خو اوس باید پر فرعي او اوږده لاره ولاړ شو. دا زموږ وخت هم ضایع کوي او د تېلو مصرف هم زیاتوي».
د سیمې اوسېدونکي وایي، چې دغه ټول محدودیتونه د چارواکو د امنیت لپاره وضع شوي؛ خو د دوی په وینا، دا کار د عامو خلکو پر حقونو مستقیم اغېز کوي. د سید محمد په نوم د سیمې یو اوسېدونکی وایي: «امنیت مهم دی دا موږ منو؛ خو دا سمه نهده چې د خلکو ژوند دومره محدود شي. طالبان د خپل امنیت لپاره عامه سړکونه تړي او خلک له خپلو سیمو شړي. دوی په لومړي سر کې ویلي وو، چې بند سړکونه به خلاص کړي؛ خو اوس برعکس حالت دی».
منډیګک ماڼۍ د کندهار ښار په لوېدیځه برخه کې هغه سیمه ده، چې د پخواني جمهوري نظام پرمهال هم د لوړپوړو چارواکو د استوګنې لپاره کارېده؛ خو هغه وخت سړکونه په دایمي ډول نه تړل کېدل او خلکو په نسبي ازادۍ سره تګراتګ درلود.
د خلکو په باور؛ که د امنیت لپاره بدیلې لارې چارې ونه موندل شي، نو دغه وضعیت به نه یوازې د منډیګک سیمې اوسېدونکي؛ بلکې د ټول کندهار ښار پر ژوند منفي اغېز وکړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.