په کاپیسا د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست خبر ورکړی، چې په دغه ولایت کې ۱۱ تاریخي، لرغونې او سیاحتي سیمې کشف شوې دي. د یاد ریاست په وینا؛ یوازې د نجراب ولسوالۍ په بېلابېلو درو کې پنځه لرغونې سیمې کشف شوې دي.
دغه ریاست زیاته کړې، چې په دې کې زندانخانه، بومبري استوپه، ادم خان غونډۍ، بانو چینه غونډۍ او چهل قلبه استوپه سیمې شاملې دي. ویل کېږي، چې په دغه سیمو کې د پخوانیو ډبرینو دېوالونو نښې او د بودایي پېر اړوند سفالي توکي هم موندل شوي دي.
د دغه ریاست خبرپاڼه زیاتوي، څلور تاریخي ابدې هم پېژندل شوې چې پهکې د پیر حاضر بابا، بارزهيي بابا، بابا سنګین ولي او صوفي داد محمد ولي زیارتونه شامل دي چې شاوخوا له ۳۰۰ تر ۴۰۰ کلونو پورې تاریخي مخینه لري.
همدارنګه دوه طبیعي او سیاحتي سیمې، یو طبیعي کاریز او یو تاریخي برج (وټهپور) هم د یادو موندنو په ترڅ کې ثبت شوي دي. په کاپیسا کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست وایي، چې دغه ټولې سیمې د یاد ریاست په ډیټابېس کې ثبت شوې دي.
په کندهار کې د منډیګک ماڼۍ شاوخوا سیمه د سختو امنیتي محدودیتونو تر سیوري لاندې داسې حالت ته رسېدلې، چې نه یوازې پهکې د خلکو تګراتګ محدود شوی؛ بلکې دوی له خپلو کورونو هم شړل شوي دي. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو دغه اقدام د امنیتي ګواښونو د مخنیوي په موخه کړی.
دغه سیمه چې د کندهار ښار په لوېدیځه برخه کې د شپږمې او اوومې ناحیو ترمنځ پرته ده، اوس وخت ناوخت د ملاهبت الله اخندزاده د استوګنې ځای بلل کېږي او هغه دلته اکثره وخت له نورو لوړوپوړو طالب چارواکو سره مجلسونه کوي.
د سیمې اوسېدونکي وایي، د امنیت تر نامه لاندې شاوخوا تر پنځوسو پورې کورونه تخلیه شوي او ډېری یې یا نظامیانو ته ورکړل شوي او یا هم د پخوانیو مالکینو څخه په زور اخیستل شوي دي.
د دوی په خبره؛ پاتې لږ کورونه هم له ورته برخلیک سره مخ دي او خلک په تدریجي ډول د خپلې سیمې پرېښودو ته اړ کېږي. د سیمې یو اوسېدونکی چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نهدی یاد کړی وایي: «موږ دلته کلونه، کلونه ژوند کړی دی دا زموږ پلرنی ځای دی؛ خو اوس له دې سیمې څخه په زور شړل شوي یو. طالبان وایي، یا مو کورونه په کرایه راکړئ او یا یې پر موږ خرڅ کړئ؛ خو نور به دلته نه اوسېږئ».
د یادې سیمې یو بل اوسېدونکی وایي: «دا ښکاره زور دی، خلک له خپلو مېنو اېستل کېږي او کورونه یې یا په ارزانه اخیستل کېږي او یا هم بې له رضا ترې اخیستل کېږي؛ دا نه امنیت دی او نه قانون، دا صرف د زور واکمني ده».
یو بل کس چې کور یې ترې اخیستل شوی وایي، نه غواړي بل ځای واوسي خو کور يې په زور ترې اخیستل شوی او طالبانو ورته ویلي چې کرایه ورکوي. هغه وویل: « موږ ته نه د بل ځای د اوسېدو اسانتیا شته او نه څوک زموږ غږ اوري؛ نو په بېلابېلو پلمو یې پر موږ فشار راوړی. هره ورځ به تالاشي وه، اخیر مو کور اېله کړ اوس په کرایه اوسېږو.»
خلک وایي، داسې فضا جوړه شوې چې دوی په خپله وېرېږي او مجبوره کېږي کورونه پرېږدي؛ ځکه هره ورځ پوښتنې او تالاشۍ وې، چې دا د دوی لپاره سخته ده. د خلکو په وینا؛ د منډیګک شاوخوا نه یوازې کورونه تخلیه شوي، بلکې ټولنیز او اقتصادي فعالیتونه هم سخت اغېزمن شوي دي.
په دغه سیمه کې د «تاج محل» په نوم یو لوی د ودونو صالون چې لکونه ډالر لګښت ورباندې شوی، د سړکونو د بندېدو او د طالبانو د امنیتي ګواښونو د مخنیوي له امله فلج شوی دی.
همداراز دوه مهم عمومي سړکونه چې پخوا خلکو پرې تګراتګ کاوه، اوس په بشپړه توګه تړل شوي او پرځای یې یو تنګ فرعي سړک جوړ شوی چې د زیاتې ګڼې ګوڼې لامل شوی دی. موټر چلوونکي وایي، د سړکونو تړل کېدو نه یوازې د خلکو ورځنی ژوند ستونزمن کړی؛ بلکې د دوی پر کار او عاید یې هم مستقیم اغېز کړی دی.
یو ټکسي چلوونکی په دې اړه وایي: «پخوا به موږ له همدې لارې په څو دقیقو کې تېرېدو؛ خو اوس باید پر فرعي او اوږده لاره ولاړ شو. دا زموږ وخت هم ضایع کوي او د تېلو مصرف هم زیاتوي».
د سیمې اوسېدونکي وایي، چې دغه ټول محدودیتونه د چارواکو د امنیت لپاره وضع شوي؛ خو د دوی په وینا، دا کار د عامو خلکو پر حقونو مستقیم اغېز کوي. د سید محمد په نوم د سیمې یو اوسېدونکی وایي: «امنیت مهم دی دا موږ منو؛ خو دا سمه نهده چې د خلکو ژوند دومره محدود شي. طالبان د خپل امنیت لپاره عامه سړکونه تړي او خلک له خپلو سیمو شړي. دوی په لومړي سر کې ویلي وو، چې بند سړکونه به خلاص کړي؛ خو اوس برعکس حالت دی».
منډیګک ماڼۍ د کندهار ښار په لوېدیځه برخه کې هغه سیمه ده، چې د پخواني جمهوري نظام پرمهال هم د لوړپوړو چارواکو د استوګنې لپاره کارېده؛ خو هغه وخت سړکونه په دایمي ډول نه تړل کېدل او خلکو په نسبي ازادۍ سره تګراتګ درلود.
د خلکو په باور؛ که د امنیت لپاره بدیلې لارې چارې ونه موندل شي، نو دغه وضعیت به نه یوازې د منډیګک سیمې اوسېدونکي؛ بلکې د ټول کندهار ښار پر ژوند منفي اغېز وکړي.
په هرات کې زرګونه کسان سړکونو ته راوتلي او په دغه ولایت کې یې د لږترلږه ۱۱ شیعه ملکي وګړو د وژنې او د ۱۱ نورو د ټپي کېدو په غبرګون کې لاریون کړی. افغانستان انټرنشنل ته په رسېدلو ویډیوګانو کې لیدل کیږي، چې د جنازې ګډونوالو د قربانیانو انځورونه په لاس کې اخېستي او شعارونه ورکوي.
د لاریونونو په ویډیوګانو کې لیدل کېږي چې لاریون کوونکي د «مرګ پر ترهګر» شعارونه ورکوي.
د افغانستان انټرنشنل د اټکلونو له مخې، د ترلاسه شویو انځورونو د څېړنې پر بنسټ، د سې شنبې په ورځ په لاریونونو کې لږ تر لږه اووه زره کسانو ګډون درلود. کېدای شي د لاریون کوونکو شمېر له دې هم زیات وي.
لاریون کوونکو په تعلیمي مرکزونو کې د تکفیري او افراطي افکارو د تدریس د پای ته رسېدو غوښتنه وکړه او له طالبانو یې وغوښتل چې د شیعه مذهبي مرکزونو د امنیت مسوولیت باوري ولسي ځواکونو ته وسپاري.
دوی همدارنګه له طالبانو وغوښتل چې د مذاهبو ازادۍ ته درناوی وکړي او د وژل شویو کسانو د پېشې په اړه بې پرې پلټنې وشي.
سرچینو ویلي، دغه لاریون په هرات کې د طالبانو د والي نوراحمد اسلام جار له مخالفت سره، سره شوی.
اسلام جار تر دې وړاندې هڅه کړې وه، چې د جنازې پرمهال د خلکو د لاریون مخه ونیسي.
د سرچینو په وینا، د دوشنبې په سهار (د وري ۲۴مه) د طالبانو والي یوشمېر شیعه عالمان او مشران خپل دفتر ته وبلل او له هغوی یې وغوښتل، چې د جنازې مراسم او لاریونونه لغوه کړي.
دغه لاریون له صادقیه ښوونځي څخه د میر عبدالواحد شهید په نوم پېژندل شوي زیارت ته د یادې پېښې د قربانیانو د جسدونو د لېږد په پار تنظیم شوی و.
د لاریون کوونکو په پرېکړهلیک کې راغلي، چې د دغه ولایت د انجیل ولسوالۍ د ده میري زیارت په لاره کې ګڼ شمېر امنیتي پوستې وې، خو د جمعې په ورځ کله چې پر ملکي وګړو برید وشو، دغه ټولې امنیتي پوستې ترۍ تم شوې.
په پرېکړه لیک کې لاریون کوونکو د دغو پوستو د نشتوالي د لامل په اړه د پلټنې غوښتنه کړې ده.
په پرېکړه لیک کې ویل شوي، چې بریدګرو غوښتل پر هر قرباني د یوه ډز په کولو سره د مرګ ژوبلې شمېر ډېر کړي او بیا په ارامه د پېښې له ځایه وتښتي.
د لاریون کوونکو په وینا، د بریدګرو موټرد تېښتې په حالت کې هم نه وو او دوی د تېښتې لپاره بېړه نه درلوده.
د سېشنبې په ورځ د صادقیه مدرسې لهخوا په خپاره شوي پرېکړهلیک کې هم راغلي، چې تر پېښې ۴۵ دقیقې وروسته هم امنیتي ځواکونو د پېښې په ځای کې حضور نه درلود.
د جمعې په ماښام د هرات په انجیل ولسوالۍ کې څلورو ناپېژاندو وسلهوالو یوه زیارت ته څېرمه پر شیعه وګړو ډزې وکړې. یوناما منلې، چې په دې پېښه کې لږترلږه ۱۱ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان دي، خو له یادې پېښې د ۴ ورځو په تېرېدو هم تراوسه کومې ډلې د دغه برید مسوولیت نهدی منلی.
د افغانستان د ښځو د همت غورځنګ د طالبانو په بند کې د درېیو خبریالانو د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې او د هغوی د ازادۍ لپاره یې د روان کمپاین ملاتړ کړی. دغه غورځنګ په یوې خبرپاڼه کې ویلي، راپورونه ښيي چې یاد خبریالان د خپلو رسنیز فعالیتونو او د خلکو غږ اوچتولو له امله نیول شوي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه وضعیت د بیان ازادۍ، بشري حقونو او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه جدي اندېښنې راپورته کړې. د خبرپاڼې له مخې؛ خبریالي یوه قانوني او مسلکي دنده ده او باید جرم ونه ګڼل شي.
د ښځو د همت غورځنګ ویلي، چې د خبریالانو پر وړاندې هر ډول بندیز او فشار باید بند شي او د هغوی بېقید او شرطه خوشې کېدل باید تضمین شي. دغه غورځنګ دارنګه له نړۍوالو بنسټونو، د ملګرو ملتونو سازمان او د بشري حقونو له ادارو غوښتنه کړې، چې دغه موضوع په جدي توګه وڅاري او د خبریالانو د خوشې کېدو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.
په خبرپاڼه کې ټینګار شوی، چې د خبریالانو ازادي د حقیقت ساتنه او د خلکو د معلوماتو حق تضمینوي. شکېب نظري، حمید فرهادي او بشیر هاتف د څه باندې ۹ میاشتو راهیسې د طالبانو په بند کې دي.
د خبریالانو د ملاتړ سازمان(امسو) د دغه خبریالانو د روغتیایي وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې د طالبانو په زندان کې د دوی روغتيايي وضعيت په اړه هر ډول بېغوري د بشري حقونو او د بيان ازادۍ د اصولو پر وړاندې لويه جفا ده. دغه سازمان همداراز د یادو خبریالانو د خوشې کېدو لپاره له څو ورځو راهیسې کمپاین پیل کړی.
په هرات کې د طالبانو رسنیز دفتر خبر ورکړی، چې د ازبکستان د اندیجان والي شهرت رحمانوف د ۶۰ سوداګرو سره په هرات کې د یادې ډلې والي اسلام جار سره د رېل پټلۍ او سوداګرۍ خونې د جوړولو په اړه خبرې کړې دي.
په هرات کې د طالبانو رسنیز دفتر د سېشنبې په ورځ (د وري ۲۵مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، په یاده ناسته کې د دواړو خواوو ترمنځ د سوداګرۍ او ترانزیټي اړیکو د پراختیا او په هرات کې د ازبکستان د محصولاتو د دایمي نندارتون د جوړولو په اړه هم بحث شوی دی.
د طالبانو والي اسلام جار له ازبکستان سره د اقتصادي اړیکو پر پراختیا ټينګار کړی او زیاته کړې یې ده، دوی کولای شي له ازبکستان نه خوراکي توکي، غوړي، سمېنټ او نور ودانیز توکي وارد او په بدل کې یې د مرمر ډبرې او نور توکي یاد هېواد ته صادر کړي.
طالبانو له ازبک سوداګرو غوښتنه کړې، چې په هرات کې ګډه پانګونه وکړي. خبرپاڼه زیاتوي، چې ازبک سوداګرو په افغانستان کې پانګونې ته چمتوالی ښودلی. په خبرپاڼه کې د ښاغلي رحمانوف په حواله راغلي، چې د سوداګریزو اړیکو د پراختیا په موخه به ډېر ژر د هرات سوداګر د ازبکستان اندیجان ولایت ته سفر وکړي.
طالبانو ویلي، چې ډېر ژر به په هرات کې د افغانستان او ازبکستان ګډه سوداګریزه خونه جوړه شي.
په ختیځ کې د طالبانو د ۲۰۱ خالد بن ولید قول اردو رسنیز دفتر ویلي، د پاکستان د بریدونو په غبرګون کې یې د «ردالظلم» غچ اخیستونکو بریدونو پرمهال ۱۳ پاکستاني پوځیان وژلي او ۲ نور یې ټپیان کړي دي. یاد دفتر زیاته کړې، چې دغه بریدونه یې پر کونړ د پاکستان د بریدونو په غبرګون کې کړي.
د طالبانو یادې قول اردو رسنیز دفتر د سېشنبې په ورځ (د وري ۲۵مه) ویلي، د پاکستان پوځ د توپونو بریدونو په غبرګون کې دوی د کونړ ولایت اړوند پر ډیورنډ کرښه د «ردالظلم غچاخیستونکي» بریدونه کړي.
یاد رسنیز دفتر ویلي، د لومړۍ سرحدي لوا د غچ اخیستونکو عملیاتو پرمهال د پاکستان ۲ټانکونه، ۲پوستې، یوه څارګره کمره او یوشمېر نور تجهیزات لهمنځه وړل شوي دي.
دوی زیاته کړې:« د شلتن ولسوالۍ اړوند سرکي سر باندې د پاکستاني پوځيانو په ټانګ پوسته د ډرون څلور انداختونه کړي»؛ خو د اوښتو تلفاتو په اړه یې څه نهدي ویلي. طالبانو ویلي، پاکستاني لوري په تېرو ۲۴ساعتونو کې د توپونو او درنو وسلو ۱۴۲ مرمۍ توغولې او دوه د ډرون بریدونه یې کړي، چې چاته پهکې زیانه نهدی اوښتی.