په سند کې د جمعیت علما منشي: دغه ګوند د پاکستان اوسنی حکومت او پارلمان په رسمیت نه پېژني

د«نړۍ د وګړو څېړنه» په نوم وېب‌پاڼې د معلوماتو له مخې، افغانان په منځني ډول په کال کې شاوخوا ۲،۵۶ کتابونه لولي او ټولټال ۵۸ ساعته مطالعه کوي، چې دا شمېر افغانستان د کتاب‌لوستنې له پلوه د جدول په وروستۍ برخه کې ځایوي.

په دې لړ کې، متحده ایالات د یو کس پر سر د ۱۷ کتابونو د مطالعې له اوسط سره لومړی ځای لري. له امریکا وروسته هند ۱۶ کتابونه، بریتانیا ۱۵، فرانسه ۱۴ او ایټالیا ۱۳ کتابونه، په لوړو مقامونو کې راغلي دي.

د راپور له مخې، د امریکا خلک په اوسط ډول په کال کې ۳۵۷ ساعته مطالعه کوي، چې ورپسې هند ۳۵۲ ساعته، بریتانیا ۳۴۳ ساعته، فرانسه ۳۰۵ ساعته او ایټالیا ۲۷۸ ساعته مطالعه لري.

په هغو هېوادونو کې چې د مطالعې کچه پکې ټیټه ده، د برونای، پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو نومونه هم یاد شوي دي.

راپور زیاتوي چې په وروستیو کلونو کې د ډیجیټلي وسایلو له لارې مطالعه زیاته شوې، خو لا هم ډېری خلک چاپي کتابونه او مجلې لولي، او یوازې شاوخوا ۹ سلنه کسان یوازې له ډیجیټلي سرچینو ګټه اخلي.

د نړۍ د تر ټولو ډېر لوستل شوو کتابونو په سر کې انجیلځای لري، ورپسې قران، د هري پاټر لړۍ، د مایو تیسه تونګ ویناوې، او د ماویستان مشر او د حلقو ارباب اثار شامل دي.

راپورونه ښيي چې په افغانستان کې د کتاب‌لوستنې ټیټه کچه د بېلابېلو لاملونو له امله ده، چې پکې د کتاب‌لوستنې د فرهنګ کمزورتیا او اقتصادي ستونزې مهمې ګڼل کېږي.

همدارنګه، د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل کېدل د زده‌کړې او مطالعې پر کچه منفي اغېز کړی دی.

د یادولو وړ ده، چې په افغانستان اوسني واکمن، خلک تر ډېره یوازې د هغو مذهبي کتابونو لوستلو ته هڅوي چې دوی یې تاییدوي، او ګڼ شمېر د بشري علومو، سیاسي او حقوقي کتابونه له کتابتونونو راټول شوي دي.

تېر کال د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت اعلان کړی و چې هغه کتابونه چې د «افغاني کلتور او ټولنې له ارزښتونو» سره په ټکر کې وي، د خپرېدو اجازه به ورنه کړل شي. له لیکوالانو هم غوښتنه شوې چې داسې اثار ولیکي چې د افغانستان «واقعیتونه» منعکس کړي.

همدارنګه، کتاب‌پلورنځیو ته سپارښتنه شوې چې هغه کتابونه چاپ او و نه پلوري چې له «اسلامي ارزښتونو» سره په ټکر کې وي.

په دغو تاسیساتو کې د یانګبیون اټومي مرکز هم شامل دی، چې پیونګ یانګ له خبرو وروسته په ښکاره غیر فعال کړی و، خو دغه مرکز یې په ۲۰۲۱ کال کې بېرته فعال کړ.

رافایل ګروسي په سیول کې یوې خبري ناستې ته ویلي: «په دوامدارو ارزونو کې مو تایید کړې چې د یانګبیون ریکټر فعالیتونه چټک ډېر شوي دي.»

نړیوالې ادارې او د سیمې هېوادونه له اوږدې مودې راهیسې د شمالي کوریا د اتومي پروګرام په اړه اندېښنه لري.

دا چاره د روسیې پر وړاندې د جګړې په ترڅ کې د اوکراین د پوځي صنعت د ودې او اهمیت ښکارندويي کوي، په ځانګړي ډول د بې‌پيلوټه الوتکو په برخه کې د دې هېواد چټک نوښت په ګوته کوي.

د جرمني صدراعظم فرېدرېښ مېرڅ ټینګار وکړ چې له اوکراین څخه د برلین ملاتړ روسیې ته یو روښانه پیغام لري. هغه وویل: «موږ به د اوکراین د دفاع لپاره په خپلو هڅو کې هېڅ ډول شک او ځنډ ونه کړو». مېرڅ زیاته کړه: «په دفاعي برخه کې هېڅ صنعت د اوکراین په څېر نوښتګر نه دی. زموږ په ملاتړ سره به د جرمني او اروپا دفاعي وړتیاوې او همدارنګه زموږ صنعتي بنسټ لا پیاوړی شي».

جرمني دا مهال اوکراین ته د اروپا تر ټولو ستر پوځي مرستندوی هېواد دی. د ۲۰۲۲ کال راهیسې، چې روسیې پر اوکراین برید پیل کړی، برلین شاوخوا ۵۵ میلیارده یورو پوځي مرسته کی‌یف ته ورکړې ده او ۱۱.۵ میلیارده یورو نور یې په خپل اوسني بودجه کې د همدې هدف لپاره ځانګړي کړي دي.

ولسمشر زېلنسکي دا هم اعلان وکړ چې اوکراین او جرمني د یوه اروپایي توغندیز ضد پروګرام د جوړولو په اړه هم خبرې کړې دي. د هغه په وینا، د ډرونونو د تولید تړون کولی شي په اروپا کې د دې برخې تر ټولو لوی تړون شي او د دواړو هېوادونو تخنیکي ټیمونو د دې تړون پر جزییاتو کار پیل کړی دی. هغه ټینګار وکړ چې د کی‌یف او برلین ترمنځ پوځي همکاري د روسیې پر وړاندې د روانې جګړې په شرایطو کې ستراتیژیک اهمیت لري.

دا پرمختګونه په داسې حال کې رامنځته کېږي چې د اوکراین د جګړې د پای ته رسولو لپاره د امریکا د ‌‌ډیپلوماتیکو هڅو زور په وروستیو میاشتو کې کم شوی دی. سره له دې، د ملګرو ملتونو په سازمان کې د امریکا د استازي مرستیالې ټامي بروس ویلي چې واشنګټن لا هم د روسیې او اوکراین ترمنځ د یوې دوامداره سولې د ترلاسه کولو لپاره هڅې کوي.

د راپورونو له مخې، روسیه تر دې مهاله د اوکراین شاوخوا ۲۰ سلنه خاوره تر خپل کنټرول لاندې لري، چې په کې د کریمیا ټاپووزمه هم شامله ده، هغه سیمه چې په ۲۰۱۴ کال کې ونیول شوه.

زېلنسکي د خپلو څرګندونو په بله برخه کې د پوځي تجهیزاتو د تولید په برخه کې د اوکراین مالي ستونزو ته اشاره وکړه او ویې ویل چې دا هېواد د اوسني تولید دوه برابره وړتیا لري، خو له مالي کمښت سره مخ دی. هغه زیاته کړه: «په ساده ډول ووایم، موږ کافي پیسې نه لرو».

د دې بودجې د برابرولو له لارو څخه یوه هم د اروپایي ټولنې څخه د ۹۰ میلیارده یورو پور ترلاسه کول دي، چې تر دې وړاندې د هنګري د لومړي وزیر ویکتور اوربان د مخالفت له امله ځنډېدلی و. خو د هغه له وروستۍ ټاکنیزې ماتې وروسته، امکان شته چې دا پور کی‌یف ته ورکړل شي.

راپور زیاتوي، چې دغه کسان د پنجاب ایالت په پنځو ښارونو کې د ترسره شوو عملیاتو پر مهال نیول شوي دي.

د پاکستان د ترهګرۍ ضد ادارې د معلوماتو له مخې، نیول شویو کسانو له تحریک طالبان پاکستان(ټي ټي پي)سره اړیکې لرلې.

چارواکو ویلي، چې دغو کسانو د پولیسو پر پوستو د بریدونو پلان درلود، خو د عملیاتو په ترڅ کې دغه پلانونه له عملي کېدو مخکې شنډ شوي دي.

د عملیاتو پر مهال له نیول شویو کسانو څخه چاودېدونکي توکي، اسناد او یو اندازه نغدې پیسې هم ترلاسه شوي دي.

بل خوا، امنیتي سرچینو مخکې ویلي وو، چې د خیبرپښتونخوا ایالت کې په جلا عملیاتو کې ۱۳وسلوال وژل شوي دي.

خیبرپښتونخوا او بلوچستان، چې له ډیورنډ کرښې سره نږدې پرتې دي، د پاکستان له هغو سیمو څخه دي چې تر ټولو زیاتې ناامنۍ پکې لیدل کېږي.

دغه سازمان خبرداری ورکړی، نړۍ له «درې ګوني کړکېچ» سره مخ ده چې انرژي، خوراکي توکي او اقتصادي وده په‌کې شامله ده. د ملګرو ملتونو په وینا؛ روانه جګړه په منځني ختیځ کې د نړۍوال پرمختیايي لاسته راوړنو د بېرته شاتګ لامل ګرځي او اغېزې به یې په بېلابېلو سیمو کې په نا انډوله توګه محسوسې شي.

د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام مشر الکساندر ډې کرو ویلي: «تاسو به دوامداره اغېزې ووینئ، په ځانګړي ډول په بې‌وزلو هېوادونو کې چېرې چې خلک بیا بې‌وزلۍ ته ټېل وهل کېږي. دا د موضوع تر ټولو دردوونکې برخه ده. هغه کسان چې بې‌وزلۍ ته ستنېږي، اکثره هغه خلک دي چې مخکې ترې وتلي وو او اوس بیا هماغه حالت ته ګرځي».

له هغې وروسته چې امریکا او اسراییل پر تهران هوایي بریدونه وکړل، په تېرو شپږو اونیو کې د انرژۍ بیې لوړې شوې دي. د پیسو نړۍوال صندوق مشر ویلي، که په منځني ختیځ کې تلپاتې سوله هم ټینګه شي، دغه جګړه به نړۍوال اقتصاد ته دوامداره زیان ورسوي.

په داسې حال کې چې د نړۍ مشران د پیسو نړۍوال صندوق د پسرلنیو غونډو لپاره په واشنګټن کې راټول شوي، د ملګرو ملتونو د پراختیا پروګرام ویلي په پرمختللو هېوادونو کې د زیانمنو کورنیو د ملاتړ لپاره د نغدو پیسو مرستې اړینې دي چې شاوخوا ۶ مېلیارده ډالر لګښت لري.

د یادې ادارې مشر ویلي، چې نړۍوال بنسټونه او پراختیایي بانکونه کولای شي دغه مالي ملاتړ برابر کړي. هغه زیاته کړه: «لنډمهاله نغدي مرستې د دې مخه نیسي، چې خلک بېرته بې‌وزلۍ ته ستانه شي او دغه اقتصادي ګټه هم لري».

د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام ویلي، چې شتمن هېوادونه د جګړې د اقتصادي اغېزو د کمولو لپاره ډېر امکانات لري؛ خو سوېلي هېوادونه له جدي مالي محدودیتونو سره مخ دي او په کمزوري حالت کې دي.

دغه راپور په داسې حال کې خپور شوی، چې لوېدیځ هېوادونه لکه امریکا، جرمني، فرانسه او برېتانیا د پورونو د زیاتېدو او د دفاعي لګښتونو د فشار له امله د بهرنیو مرستو بودجه کموي.