ملګري ملتونه: له ایران او پاکستان نه راستنې شوې افغانې ښځې له جدي اقتصادي ننګونو سره مخ دي

دغه سازمان پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د افغانستان په شمال کې یې له ۶۳۲ کورنۍ، په سوېل کې ۶۵۰، په لوېدیځ کې ۴۴۷، په ختیځ کې ۵۶۰ او په مرکزي سیمو کې ۶۵ کورنیو سره د خېمو او نورو غیرخواراکي توکو بېړنۍ مرستې کړې دي.

له بل پلوه د طالبانو تر کنټرول لاندې له پېښو سره د مبارزې او چمتووالي ادارې ویاند محمدیوسف حماد وايي، چې د روانې وري میاشتې له شپږمې راهیسې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د ورښتونو، سېلابونو، تندر پرېوتو، غرښوېدنې، زلزلې او د کورونو نړېدو له امله ۱۸۹ کسان مړه، ۲۵۹ ټپیان او ۹ کسان لادرکه شوي دي.

د هغه په وینا؛ د ورښتونو او سېلابونو له امله ۱۳۰۳ کورونه په بشپړ او ۵۸۴۶کورونه په نسبي ډول ویجاړ شوي او ترڅنګ یې ۳۷۲کیلومټره سړکونه هم له‌منځه تللي دي.

بشري مرستندویه ادارو او نړیوالو سرچینو خبرداری ورکړی، چې په ایران او سیمه کې پراخو نښتو د افغانستان د مرستو اړتیا لرونکو خلکو وضعیت لا پسې خراب کړی دی.

د «دی ‌نیو هیومنټرین» د راپور له مخې، د ایران او امریکا ترمنځ د هوايي او راکټي بریدونو نوې څپېنه یوازې سیمه بې‌ثباته کړې، بلکې افغانستان ته د بشري مرستو بهیر یې هم ګډوډ کړی دی.

راپور وايي، ګڼ شمېر مرستندویه بنسټونه اړ شوي چې خپلې چارې راکمې کړي یا ځینې پروژې ودروي، چې له امله یې لږ تر لږه ۲۴میلیونه افغانان لا هم بېړنیو مرستو ته اړتیا لري.

د بشري چارو کارپوهان وايي، د بې‌ثباتۍ له زیاتېدو او د پولو له تړل کېدو سره، د افغانستان ختیځو او لوېدیځو پولو ته د کډوالو د راتګ شمېر زیات شوی دی.

ډېری افغانان چې د کار او امنیت په لټه کې ایران ته تللي وو، اوس د جګړې د شدت او د لارو د بندېدو له امله له ستونزو سره مخ دي او ځینې یې اړ شوي چې بېرته هېواد ته راستانه شي یا په سرحدي سیمو کې سرګردانه پاتې شي.

ملګرو ملتونو او مرستندویه ادارو ټینګار کړی، چې د جګړو دوام د خوړو، روغتیايي خدمتونو او بنسټیزو مرستو ته د لاسرسي شرایط لا سخت کړي دي، په ځانګړي ډول د ټولنې تر ټولو زیانمنو قشرونو لپاره.

همدارنګه، د ناامنۍ او سیمه‌ییزو اندېښنو له امله د نړیوالو مرستو د یوې برخې درېدلو د مرستو بهیر ته جدي زیان رسولی دی.

د مرستندویه سرچینو په وینا، که په سیمه کې جګړه همداسې دوام ومومي، په افغانستان کې د کورنیو بې‌ځایه کېدو او اجباري کډوالۍ د زیاتېدو احتمال هم شته.

کارپوهانو خبرداری ورکړی، چې دا روان بحران نه یوازې د سیمې امنیت ته ګواښ دی، بلکې کولای شي په افغانستان کې د بېوزلۍ، د خوړو د ناامنۍ او د ناروغیو د خپرېدو لامل هم شي.

اوس مهال افغانستان د نړۍ له تر ټولو لویو بشري بحرانونو څخه یو تجربه کوي، او د سیمې دوامداره جګړه دا وضعیت لا پسې خرابوي.

هغه زیاته کړې چې طالبان افغانستان ته امنیت نه‌شي راوستی او یوازې هېواد ته بې عزتي راوړي. هغه پر خپله اېکس پاڼه لیکلي: «افغانان نن دومره مجبور حالت ته راټیټ شول چې د خپل کلي او ولسوالۍ د امنیت لپاره باید د‌ پاکستان پوځ ته عذر خواهۍ وکړي».

نوموړي د پاکستاني عسکرو او د نورستان د قومي مشرانو ترمنځ د ناستې یو انځور ته په اشارې دغه څرګندونې کړې دي. د برګمټال او کامدېش قومي مخورو له پاکستان سره تړون لاسلیک کړی چې خپلو سیمو کې به ټي‌ټي‌پي ته ځای نه ورکوي او له همدې امله به پاکستان د یادو دوو ولسوالیو پر لور غځېدلې لاره هم د ډزو له امله نه تړي.

دغه تړون د هېواد په کچه پراخ غبرګونونه راپارولي او د هېواد یو شمېر سیاسي څېرو د طالبانو د سیاسي تګلارو تر څنګ لویه امنیتي ناکامي بللې ده.

یو پېژندل شوي خبریال لیکلي چې د طالبانو قونسل د یو عادي مراجعه کوونکي په څېر د پاکستاني چارواکي مخې ته ناست دی، چې دا چاره د ډیپلوماټیکو اصولو او دودونو سره برابره نه ده.

د مېلمستیا ډول او رسمي تشریفات د دې لیدنې پر وړاندې د نیوکو اصلي ټکی بلل شوی دی. پېژندل شوي خبریال سمیع یوسفزی پر خپله اېکس پاڼه لیکلي: «ډیپلوماسي باید د متقابل توازن او درناوي پر بنسټ ولاړه وي، نه دا چې یو لوری د غوښتونکي یا کمزوري په بڼه څرګند شي».

هغه له مخاطبینو غوښتي چې د دې لیدنې جزییاتو ته پام وکړي او زیاته کړې یې ده چې دا ډول لیدنې باید د «برابرۍ، وقار او قوي استازیتوب» څرګندونه وکړي.

دا لیدنه په داسې حال کې ترسره شوې چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې ډېرې ترینګلې دي. د طالبانو استازي په دې لیدنه کې، چې د دوشنبې په ورځ د وري پر ۲۴مه ترسره شوې، له پاکستاني چارواکي سره د افغان کډوالو د ایستلو د بهیر په اړه خبرې کړې دي.

افغان خبریال او شنونکي سعید شینواري د دې لیدنې په اړه لیکلي چې د طالبانو جنرال قونسل په دې ناسته کې له پاکستاني چارواکي غوښتي چې د افغان بندیانو د خوشې کېدو او د هغوی د ایستلو بهیر ګړندی شي. هغه زیاته کړې چې یاد چارواکي مخکې هم په پاکستان کې په یوه غونډه کې د دغه هېواد په اړه دوستانه دریځ څرګند کړی و.

نیوکه کوونکي وايي چې دا ډول چلند او د دې ډول ناستو جوړښت مقابل لوري ته د اړیکو د نابرابرۍ روښانه پیغام ورکوي. د دوی په وینا، د ډیپلوماټیکو تشریفاتو بنسټیز اصول لکه د ناستې توازن، د خبرو اترو طرز او د تعامل ډول د یو استازي د اعتبار د ساتنې لپاره ډېر مهم دي.

د منځني ختیځ او جنوبي اسیا کارپوه ډاکټر برهاني د دې لیدنې په اړه لیکلي: «له دې امله چې دواړه لوري له ګډ کلتوري چاپېریاله برخمن دي، د استازیتوب په ډول کې هر ډول نابرابري هم سیاسي او هم سمبولیک اغېز لري».

یو افغان کاروونکي عبدالوهاب صمیم هم په اېکس کې لیکلي: «ملا لا هم خوشحاله دی چې د یو کمېشنر مخې ته پر څوکۍ ناست دی». هغه زیاته کړې: «هغه نه دا چارواکی پېژني او نه ورته اهمیت ورکوي. هغه د خپل وطن حیثیت په بشپړه توګه له‌منځه وړی دی».

د ځايي سرچینو په وینا، نن (سې‌شنبه، وري ۲۵مه) د بدخشان په مرکز فیض‌اباد ښار کې د یوه «ټونس» ډوله موټر د چپه کېدو له امله اووه تنه مړه شوي او ۱۲نور ټپیان شوي دي. ویل کېږي، دا پېښه د «سیدبایي» په سیمه کې رامنځته شوې او د ځینو ټپیانو روغتیايي وضعیت نازک ښودل شوی.

له بلې خوا، د طالبانو د سمنګان امنیې قوماندانۍ ویلي، چې د دغه ولایت د خلم ولسوالۍ په یوه ترافیکي پېښه کې یو کس وژل شوی او اووه نور ټپیان دي.

د معلوماتو له مخې، دا پېښه نن سهار د بلخ – کندز پر لویه لاره هغه مهال رامنځته شوه، چې یو «هینو» ډوله موټر د ګازو لېږدونکي ټانکر سره ټکر وکړ. په دې پېښه کې د ګازو د ټانکر چلوونکی مړ شوی او د «هینو» موټر چلوونکی او شپږ سپرلۍ ټپیان شوي دي.