د ازبکستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې مشر داوران وهابوف ویلي، هېواد یې غواړي افغانستان ته دویم لاس یا زاړه موټر صادر کړي. هغه د افغانستان نفوس شاوخوا ۴۰ میلیونه ښودلی او ویلي یې دي چې د زړو موټرو کلنۍ تقاضا ۲۵۰ تر ۳۰۰ زره موټرو ته رسیږي.
د ازبکستاني رسنیو د رپوټ له مخې، وهابوف د افغانستان نفوس شاوخوا ۴۰ میلیونه تنه ښودلی او ټینګار یې کړی چې دغه هېواد د زړو موټرو لوی بازار لري.
دوران وهابوف ویلي: « د زړو موټرو لپاره د افغانستان کلنۍ تقاضا له ۲۵۰ زره تر ۳۰۰ زره موټرو پورې اټکل شوې».
نوموړي زیاته کړې چې د افغانستان د نفوس زیاتوالی او د ترانسپورت اړتیاوې د زړو موټرو بازار ته پراخ فرصتونه برابروي.
د ازبکستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې رییس له افغان لوري سره د اقتصادي همکاریو د پراخېدو هیله هم څرګنده کړې او ویلي یې دي چې د ازبکستان تولیدوونکي کولای شي د افغانستان اړتیاوې پوره کړي.
د راپورونو له مخې، اوس مهال افغانستان ته د زړو موټرو صادرات د سیمې له نورو هېوادونو هم کېږي، خو ازبکستان غواړي په دې برخه کې خپل رول زیات کړي او په بازار کې ونډه واخلي.
اقتصادي کارپوهان وايي، افغانستان د زړو موټرو لپاره لوی بازار لري او د نفوس له ډېرېدو سره ترانسپورټي اړتیاوې ورځ تر بلې لوړېږي.
د ازبکستان چارواکي وايي، د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګریزې اړیکې پراخېدای شي او دا به د دواړو هېوادونو اقتصاد ته ګټه ورسوي.
په ایران کې د جګړې له پیلېدو وروسته په افغانستان کې هم د تېلو بیې لوړې شوې دي. سره له دې، چې له ایران څخه افغانستان ته د تېلو صادرات دوام لري، د کندهار اوسېدونکي وايي چې یوې ځانګړې کړۍ د تېلو بیې لوړې کړې دي.
د کندهار اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې له تېرې یوې نیمې میاشتې راهیسې د هر لیټر تېلو بیه له ۱۲ څخه تر ۱۵ افغانۍ پورې لوړه شوې ده.
دغه کسان وايي، چې د تېلو د بیو لوړېدو لامل د ایران جګړه ګڼل کېږي، خو په سویلي ولایتونو کې د تېلو د بیو لوړېدو سره د خوراکي توکو بیې هم لوړې شوې دي.
افغانستان انټرنشنل په کندهار کې د تېلو له کاروبارویانو سره خبرې کړې دي. دغو کاروباریانو ویلي، چې د تېلو بیې له لوړپوړو طالبانو سره د تړلې نږدې کړۍ له لوري لوړې شوې دي.
دوی وايي، د تېلو د پمپونو په نوم اتحادیې د طالبانو په خوښه د تېلو ورځنۍ بیه ټاکي.
د دوی په خبره د تېلو یو شمېر لوی سوداګر بیا په دېره کمه اندازه تېل بازار ته عرضه کوي.
دوی وايي، یو لیټر ایراني تېل په ۵۸ افغانۍ ورته تمامیږي، خو اوس یې بیه تر ۷۰ افغانیو پوري رسېدلې.
د تېلو یوه سوداګر وویل، « د ترانسپورټ او نورو لګښتونو په حساب، چې شاوخوا ۲ افغانۍ کیږي، بیه باید تر ۵۹.۵۰ افغانیو پوري ورسېږي. که د پمپ لرونکو لپاره ۲ افغانۍ ګټه هم ورزیاته کړو، نو پرچون بیه باید شاوخوا ۶۱.۵۰ افغانۍ وي، خو په عملي ډول دا تېل په ۶۹ تر ۷۰ افغانیو پلورل کیږي، چې د هر لېټر پر سر د پام وړ اضافي ګټه اخیستل کیږي».
د تېلو کاروباریان وایي، پر هر لېټر تېلو یوازې ۰.۳۰ افغانۍ مالیه لګیږي او تر پمپ پوري د انتقال لګښت نږدې دوه افغانۍ اټکل شوی، خو بیا هم د عام بازار بیي ډیرې لوړې دي او دا بیه د تېلو د اتحادیي له خوا ټاکل کېږي.
د تېلو کاروباریان وايي، چې د ایران جګړې افغانستان ته د تېلو پر وارداتو ډېره اغېزه نه ده کړې، خو بیې د تېلو د اتحاديي او یوې طالب پلوه کړۍ لهخوا لوړې شوې دي.
د تېلو یو کاروباري، چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي، وايي:«د نیمروز او فراه په ګمرکونو کې همدا اوس هم سلګونه ټانکره تېل منتظر دي چې باید بازار ته وړاندې شي، خو ډیری وخت طالبان د کیفیت په بهانه تېل ګرځوي او کارونه یې ځنډوي. د ریګ له لارې په بوشکو کې هم تېل افغانستان ته راوړل کېږي، هغه په دومره کچه تېل دي چې ان له ایران سره د سرحدي ولایتونو لپاره بسنه کوي».
بل لور ته د ترکمنستان، روسیې او اذربایجان تېل هم د کندهار بازارونو رسیږي، چې خلک یې د ټېټ کیفیت له امله ډېر نه کاروي، خو بیې یې د ایراني تېلو په شان لوړې دي.
که څه هم د تېلو لپاره د اتحادیو له لوري بیې ټاکل کېږي، خو بیا هم په کندهار کې د تېلو بیې ثابتې نه دي. د کندهار ښار په پرتله په سپین بولدک ولسوالۍ کې د تېلو بیې د پام وړ ټیټې دي.
سرچینې وايي، چې سپین بولدک ولسوالۍ کې د تېلو بیې ځکه ټیټې دي، چې ډېره برخه تېل پر غیر قانوني لارو له ګمرکي محصول پرته دې ولسوالۍ ته راوړل کېږي.
د سرچینو د معلوماتو لهمخې، ددغه ډول غیر قانوني تېلو په راوړلو کې یو شمېر طالب چارواکي هم خپله ونډه لري.
کندهاریان وايي، په سیمه کې د روان کړکېچ تر سیوري لاندې که د سون توکو د بیو نظارت او کنټرول په سمه توګه ونه شي، ښايي خلک له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شي.
د طالبانو د امربالمعروف، نهې عن المنکر او شکایتونو اورېدو وزارت خبر ورکړی، چې د دوی محتسبانو په تېره یوه اونۍ کې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې ۹ کوډګر نیولي دي. د یاد وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې نیول شوي کوډګر عدلي او قضایي ارګانونو ته ور پېژندل شوي دي.
د طالبانو دغه وزارت تر دې وړاندې هم په کابل او یوشمېر نورو ولایتونو کې د کوډګرو د نیولو خبر ورکړی و. یاد وزارت تېره اونۍ په خپل اوونیز راپور کې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د ۲۴ کوډګرو له نیولو خبر ورکړی و.
د دغه وزارت لهخوا په خپور شوي راپور کې راغلي، تېره اونۍ یې د مېرمنو د حقونو اړوند ۱۱۳ قضیې هم حل کړې چې پهکې د ظلم، جبري نکاح، په بدو کې د نجونو د ورکړې، مهر، میراث او طلاق اړوند قضیې شاملې دي. دا په داسې حال کې ده، چې واک ته د طالبانو له رسېدو راهیسې دغې ډلې په خپله پر ښځو پراخ بندیزونه لګولي دي.
د طالبانو د امربالمعروف وزارت خبرپاڼه زیاتوي، چې په تېره یوه اونۍ کې یې له سوداګرو سره د بیو د کنټرول، د احتکار او بېکیفیته توکو د واردولو د مخنیوي په اړه هم ۱۹۳ اصلاحي ناستې لرلې.
د نورستان د برګمټال او کامدېش یو شمېر قومي مشران او اوسېدونکي وايي، چې له پاکستان سره په سرحدي سیمو کې لاهم د طالبانو یو شمېر پخوانۍ پوستې تشې پرتې دي او ددې ډلې جنګیالي په کلیو او جوماتونو کې دیره دي. د قومي مشرانو په وینا، طالبانو د جګړې په لومړیو ورځو کې لس پوستې پرېیښې دي.
په تېرو دوو میاشتو کې د نورستان او کونړ ولایتونو په یو شمېر سرحدي ولسوالیو کې د امنیتي او بشري وضعیت ډېر اړخونه لاهم ناڅرګند پاتې دي. سیمهییز اوسېدونکي او قومي مشران وایي، د پېښو ډول او پېچلتیا او د رسمي وضاحتونو نشتوالي وضعیت مبهم کړی دی.
د سیمې یو قومي سپینږیري، چې د نوم له اخیستو یې ډډه کوله، وویل چې وضعیت وروسته له هغې کړکېچن شو چې د روژې په میاشت کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سرحدي نښتې زیاتې شوې. د ده په وینا، پاکستاني ځواکونو په بېساري شدت سره د نورستان د برګمټال او کامدېش، او د کونړ د ناړۍ ولسوالۍ پر بریکوټ د درندو وسلو او توپونو بریدونه پیل کړل.
هغه زیاتوي چې په لومړیو ورځو کې د افغان لوري له ځینو پوستو محدود ځوابي بریدونه کېدل، خو دا مقاومت ورو ورو کمزوری شو او په پای کې نږدې په بشپړه توګه ودرېد. د ده په وینا، پاکستاني لوري په منظم ډول کلي، کورونه او عمومي لارې په نښه کولې، چې له امله یې ګڼ شمېر سیمې تخلیه شوې او د خلکو عادي ژوند ټپه ودرېد.
خو په ختیځ کې د طالبانو د ۲۰۱ خالد بن وليد قول اردو وياند مولوي وحيدالله محمدي وايي، چې پر پاکستاني پوستو د دوی د غچ اخېستونکو بریدونو له لارې پر یو شمېر پاکستاني پوستو اکمالاتي لارې او ارنوې سړک وتړل شول او ۵۰ ورځې دغه پوستې محاصره وې.
دده په وینا، له همدې امله د برګمټال او کامدېش لار تړلې وه او د قومي جرګې د هوکړې غوښتنه هم پاکستاني ځواکونو کړې ده.
تشې پوستې او د پوښتنې وړ شاتګ
د سیمې د اوسېدونکو په وینا، د طالبانو ځواکونو تر لسو زیاتې پوستې او قرارګاوې پرېښودې او د ورځې په رڼا کې یې له سیمو شاتګ وکړ. د عیني شاهدانو په وینا، په داسې حال کې چې د دواړو لوریو ترمنځ واټن په ځینو ځایونو کې ډېر کم و، پر وتونکو ځواکونو هېڅ ډزې ونه شوې.
یو بل اوسېدونکی وایي: «دا صحنه داسې ښکارېده لکه له وړاندې کوم نااعلان شوی تفاهم موجود وي».
دغه ادعا په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې، خو د پوستو پرېښودو او لارې تړل کېدو ځینې پوښتنې راټوکولې دي.
ملکي تلفات او اقتصادي محاصره
راپورونه ښيي چې پاکستاني ځواکونو هغه موټر هم په نښه کول چې د شپې به یې د تګ هڅه کوله. د دغو بریدونو په پایله کې ملکي وګړو ته مرګژوبله اوښتې، که څه هم کره شمېرې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
د لارو د تړل کېدو له امله سیمه له شدید اقتصادي فشار سره مخ شوې.
د سیمې اوسېدونکي وایي چې خوراکي توکي ختم شوي او خلک اړ شوي چې د خرو او کچرو له لارې، د سختو غرنیو لارو په کارولو، د ژوند د بقا لپاره محدود توکي راوړي.
د روغتیايي خدمتونو نشتوالي وضعیت نور هم خراب کړی. د سیمهییزو سرچینو په وینا، ګڼ ناروغان د عاجلو درملنو د امکاناتو د نشتوالي له امله مړه شوي دي.
خلکو په وار وار د طالبانو له سیمهییزو چارواکو سره اړیکه نیولې، خو د هغوی په وینا، تل ورته ویل کېدل چې « له مرکزه مرسته را روانه ده».
د کونړ او نورستان ځینو طالب چارواکو هم په شخصي ناستو کې د همکارۍ له نشتوالي شکایت کړی .د یو سیمهییز چارواکي له قوله ویل کېږي: «په دوو میاشتو کې مرکز ان یو تلیفون هم راته نه دی کړی».
طالبانو د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې د خوراکي توکو لارۍ برګمټال او کامدېش ته رسېدلې او درې زره بوجۍ غنم او روغتیايي توکي یې لیږدولي دي.
پټه ډیپلوماسي او مشروط توافق
د سیمه ییزو سرچینو په وینا، کله چې وضعیت د بشري ناورین تر کچې ورسېد، د طالبانو ځینو استازو له سیمهییزو مشرانو وغوښتل چې د پولې هغې غاړې قومي اړیکې وکاروي او د جرګې له لارې د لارو د پرانیستلو هڅه وکړي.
د سرچینو په وینا، دا غوښتنه له یو شرط سره مل وه او هغه دا و، چې د طالبانو نوم به نه اخیستل کېږي او د وضعیت حساس جزئیات به نه افشا کېږي. همدارنګه غوښتل شوي چې پاکستانی لوری سرحدي پوستو ته د طالبانو د ځواکونو د بېرته ستنېدو اجازه ورکړي.
یوه قومي مشر وویل، چې له څو ورځو مشورو او د پاکستاني پوځ له یوه چارواکي سره تر لیدنې وروسته، یو مشروط توافق رامنځته شو. خو د نوموړي په وینا، دا توافق نامتوازن و او د یو اړخ د مجبوریت ښکارندویي یې کوله.
له توافق نه بهر پاکستاني ځواکونو په شفاهي ډول د نورستان او کونړ د ناړۍ ولسوالۍ قومي مشرانو ته ویلي، چې په خپلو سیمو کې د ټي ټي پي جنګیالیو ته ځای ور نه کړي.
له هوکړې سره سره، د سیمې اوسېدونکي وایي چې ډېری پخوانۍ سرحدي پوستې لا هم تشې دي او سیمه په عملي ډول د پاکستاني ځواکونو تر مستقیم پوښښ لاندې ده. هغوی خبرداری ورکوي چې وضعیت لا هم بېثباته دی او هر ډول ناڅاپي بدلون پکې ممکن دی.
د دې پېښو او ادعاوو په اړه د پاکستاني ځواکونو او طالبانو دواړو لوریو رسمي دریځونه لا هم نه دي روښانه شوي.
خو له دې ټولو مسایلو سره اوس لارې پرانېستل شوې ، یو شمېر سیمو ته خوراکي او نور روغتیايي توکي رسېدلي او د موټرو تګ او راتګ هم پیل شوی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په کابل کې یوې غونډې ته د وینا پرمهال ویلي، چې د طالبانو په اداري جوړښت کې بېلابېلې قومي ډلې شاملې دي او له همدې امله د دوی په اداره کې توازن رامنځته شوی دی.
متقي یادې غونډې ته ویلي، د طالبانو بهرنۍ پالیسي هم متوازنه ده او دغه ډله نه غواړي چې له یو هېواد سره دوستانه او له بل سره په شخړه کې وي. امیرخان متقي د پنجشنبې په ورځ (د وري ۲۷مه) د ټولنیزو ناسمو دودونو د مخنيوي اړوند د هبتالله اخوندزاده د فرمان پلي کولو په یوې غونډه کې وویل، چې طالبانو د حکومت په جوړښت کې «قومي توازن» په پام کې نیولی. د هغه په وینا؛ دغه چلند د شخړو د کمښت او د هېواد په وضعیت کې د ښهوالي لامل شوی دی.
متقي وويل: «جګړه کرار شوې او پرمختګ هم شوی دی». متقي ټینګار وکړ، چې طالبان پر نیکۍ امر او له بدۍ څخه د منع کولو مسوولیت لري. هغه د طالبانو له چارواکو وغوښتل، چې د عصري ښوونیزو پروګرامونو ترڅنګ دیني مسایل هم تدریس کړي.
نوموړي زیاته کړه، د هرې قومي ډلې استازي د طالبانو په دفترونو کې حضور لري او دا یې د هېواد د پرمختګ او ثبات لامل یاد کړ. خو پر طالبانو نیوکه کوونکي دغه ادعا ردوي او وايي، چې د حکومت اوسنی جوړښت ټولګډونه نهدی.
د هغوی په وینا؛ د طالبانو په کابینه کې د ټولو قومي ډلو استازي شامل نهدي او ښځې په بشپړ ډول د پرېکړې کولو له کچې اېستل شوې دي. نړۍوالې ټولنې هم په وار، وار په افغانستان کې د یوه ټولګډونه حکومت د جوړولو پر اړتیا ټینګار کړی دی.
د طالبانو د ریس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر په فاریاب کې د یوه جومات او روغتیايي مرکز د جوړېدو په مراسمو کې وویل، چې «اوسنی نظام په تېرو ۵۰۰ کلونو کې بېمثاله دی». نوموړي له خلکو غوښتي، چې باید «شکر ادا او د نظام قدر» وکړي؛ کنه دا هر څه له لاسه ځي.
ملابرادر د پنجشنبې په ورځ (د وري ۲۷مه) په فاریاب کې یوې غونډې ته د وینا پرمهال وویل، که «د دغه نظام قدر او د الله شکر ادا نهکړي دا هر څه زموږ له لاسه ځي او الله تر موږ غوره مخلوق پیدا کولای شي او موږ د ځمکې له مخه اېسته کولی شي».
نوموړي په فاریاب کې د یوه افغان سوداګر لهخوا په ۴ جریبه ځمکه د یو مېلیون ډالرو په ارزښت د یو جومات او روغتيايي مرکز د جوړېدو چارې پرانیستې. طالبانو ویلي، چې د دغه جومات او روغتیایي مرکز د جوړېدو چارې به د دوو کلونو په موده کې بشپړې شي.
ملابرادر خلکو ته ډاډ ورکړی، چې په ولایتونو کې یې لومړیتوبونه په پام کې دي او په فاریاب کې به نورې پروژې هم پرانیږي. د طالبانو د مشر په ګډون ډېرو طالب مشرانو په وار، وار له خلکو غوښتي، چې د دوی ملاتړ او همکاري وکړي.