ملګري ملتونه: افغانستان کې کوچني او منځکوري کاروبارونه د خصوصي سکتور ۸۰ سلنه جوړوي

د یادې قومندانۍ ویاند، حشمت‌الله رحماني، ویلي چې دا پېښه تېره شپه (چهارشنبه، د وري۲۶مه) د ایبک ښار اړوند د «اکبر‌اباد» په سیمه کې رامنځته شوې ده.

د نوموړي په وینا، وژل شوی کس فتح‌الله نومېده او په خپل کور کې دننه وژل شوی دی.

تر اوسه د دې پېښې د انګېزې او لامل په اړه کره معلومات نه دي ورکړل شوي، خو د طالبانو امنیتي مسوولان وایي چې په دې اړه څېړنې روانې دي.

په ورته وخت کې، د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د ناپېژندو وسله‌والو بریدونه، هدفي وژنې او جنايي پېښې وخت ناوخت رامنځته کېږي چې د خلکو اندېښنې یې زیاتې کړې دي. د ناامنیو دغه ډول پېښې عموماً د روښانه څېړنو او عدالت د نشتوالي له امله لا ډېرې حساسیتونه هم رامنځته کوي.

نوموړي په خپله فېسبوک‌پاڼه ویلي، دغه پېښه نن شپه (پنجشنبه د وري ۲۷مه) شاوخوا ۱۱ بجې رامنځته شوې، خو د پېښې د رامنځته کېدو د څرنګوالي په تړاو یې څه نه‌دي ویلي.

هغه د یوې لنډې ویډیو په خپرولو سره چې په‌ کې ۴ جنازې لیدل کېږي، ویلي، هڅه کوي تر څو پېښې د قربانیانو خپل خپلوان یې پیدا شي.

د نوموړي په وینا، د یادې پېښې ټپیان د غزني ملکي روغتون ته لېږدول شوي دي.

خبرپاڼه کې دواړو لوريو په دغه ناسته کې د اقلیمي بدلونونو، طبیعي پېښو د مدیریت او اغېزمنو کورنیو ته د مرستو رسېدو په تړاو بحثونه کړې دي. ترابي زیاته کړې چې افغانستان اوس‌مهال له سختې وچکالۍ، طبیعي ناورینونو، سېلابونو، ګاونډیو هېوادونو څخه د جبري راستنېدونکو او داخلي بې ځایه شویو له پراخو څپو سره مخ دی.

د نوموړي په وینا، افغانستان اوس مهال د دغو ناورینونو له کبله دوامداره بشري مرستو ته اړتیا لري او ناروې هم باید د افغانانو د دغو اړتیاوو له مخې خپلو مرستو ته دوام ورکړي. د افغانستان لپاره د ناروې د ډیپلوماتیک ټیم مشر سټین روزنبرګ په حواله د طالبانو خبرپاڼه کې راغلي چې نوموړي د مرستو د دوام ډاډ څرګند کړی دی.

د نوموړي په حواله زیاته شوې چې ناروې هېواد پلان لري، څو په افغانستان کې د بنسټیزو پروژو په پلي کېدو کې خپلې همکارۍ لا ډېرې کړې. په دغو پروژو کې استنادي دېوالونه چیکډیمونه او د کانالونو تر څنګ یو شمېر نورې رغنیزې پروژې ښوول شوې دي.

ناروې هم یو له هغو اروپايي هېوادونو څخه دی چې له طالبانو سره ډیپلوماټیک تعامل لري او دواړو هېوادونو یو بل سره اړیکې هم دوامداره ساتلي دي. له طالبانو سره د دغه اروپايي هېواد پر اړیکو د افغانستان سیاستوالو او د بشري حقونو فعالانو نیوکې هم کړې دي.

د سرچینو په وینا، معتصم اغاجان چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د ماليې وزیر او د رهبرۍ شورا غړی پاتې شوی، د دې لپاره نیول شوی دی، چې غوښتل یې د افغانستان او پاکستان د دیني عالمانو ترمنځ د همغږۍ لپاره یو ځانګړی جوړښت رامنځته کړي.

دریو باخبره سرچینو په کندهار او دوبۍ کې دا خبر تایید کړی او ویلي یې دي چې نوموړي هڅه کوله د دواړو هېوادونو د دیني عالمانو په همکارۍ د تاوتریخوالي د کمولو او د پاکستان او طالبانو ترمنځ د خبرو اترو لپاره زمینه برابره کړي. د دغې هڅې په چوکاټ کې یو بنسټ هم جوړ شوی و، چې پکې د افغان او پاکستاني عالمانو نومونه شامل وو، لکه شیخ نظر محمد افغاني، مفتي نجیب‌الله منیب او مولانا شیخ زاهد رشیدي.

د راپورونو له مخې، د وري میاشتې په لومړیو کې یادو عالمانو په یوه اعلامیه کې د طالبانو او د پاکستان حکومت ترمنځ د اوربند د غځولو غوښتنه کړې وه، چې د معتصم اغاجان نوم هم پکې یاد شوی و.

سرچینې وایي، معتصم اغاجان تر نیول کېدو وړاندې اقتصادي فعالیتونه کول او خپله شخصي ديني مدرسه یې هم جوړه کړې وه چې په کندهار کې یې اداره کوله.

ځینې څارونکي په دې باور دي چې د طالبانو مشرتابه، په ځانګړې توګه هبت‌الله اخندزاده، له رسمي چوکاټ څخه بهر د دیني او سیاسي فعالیتونو په اړه حساس دي، او ښایي همدا موضوع د نوموړي د نیولو اصلي لامل وي.

معتصم اغاجان تر دې مخکې هم له طالبانو سره ترینګلې اړیکې لرلې. نوموړي چې د کویټې شورا د سیاسي کمېټې مسوول و، د حامد کرزی د حکومت او طالبانو ترمنځ د خبرو ملاتړ کړی و، چې له امله یې له دې ډلې سره اختلافات راپیدا شول.

هغه په ۲۰۱۱کال کې د پاکستان په کراچۍ ښار کې د برید موخهوګرځېد او ټپي شو. نوموړي هغه مهال یوې امریکایي خپرونې ته ویلي و،چې طالبان باید پر سیاسي ډلې بدل شي او له جګړې لاس واخلي.

سرچینې زیاتوي چې معتصم اغاجان د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته د ملا یعقوب مجاهد په تضمین له استانبول څخه افغانستان ته راستون شوی و، خو بیا هم د طالبانو له لوري تر فشار لاندې و.

د راپور له مخې، د طالبانو استخباراتو په ۲۰۲۲کال کې د کابل په ښار کې د نوموړي پر کور چاپه وهلې وه او د هغه ځینې شخصي شتمنۍ یې هم ضبط کړې وې.

نوموړي وویل: «په څلورو کلونو کې د اسلامي امارت ځوانان دومره ځواکمن شوي چې له کابله، اسلام‌اباد او لاهور د ډرون په وسیله په نښه کولای شي». نوري زیاته کړه چې د طالبانو اداره پیاوړې ده او د افغانستان خلک باید د دې نظام شکر ادا کړي او «په پوره ایماندارۍ» ترې اطاعت او ملاتړ وکړي.

د طالبانو او د پاکستان د پوځ ترمنځ د نښتو له زیاتېدو وروسته، طالبانو د اسلام‌اباد، بلوچستان او د خېبرپښتونخوا ځینې سیمې د بې‌پیلوټه الوتکو په وسیله په نښه کړې دي. دا بریدونه د پاکستان د هوايي بریدونو او پوځي اقداماتو په غبرګون کې د افغانستان پر خاوره ترسره شوي دي.

دغه بریدونو د پاکستان سخت غبرګونونه راوپارول. د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري وویل چې «طالبانو له سرو کرښو تېر شوي دي».

نورالله نوري د طالبانو له هغو وزیرانو څخه دی چې تل یې د پاکستان پر وړاندې توند دریځ نیولی دی. هغه تر دې وړاندې هم ګواښ کړی و چې که پاکستان پر افغانستان خپلو بریدونو ته دوام ورکړي، د طالبانو ځواکونه به تر لاهوره ورسېږي.

له دې مخکې، نوري ویلي وو چې پر ډیورنډ کرښه لګول شوی اغزن تار «د افغانستان د خلکو پر سینه تېر شوی».

سره له دې چې طالبان په تېرو درېیو لسیزو کې د پاکستان نږدې متحدین پاتې شوي او اسلام‌اباد د مجاهدینو او د افغانستان د اسلامي جمهوریت پر وړاندې په جګړه کې له دې ډلې پراخ پوځي او سیاسي ملاتړ کړی و، خو په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته، د دغو پخوانیو متحدانو ترمنځ اختلافات تر پوځي نښتو پورې رسېدلي دي.

شنونکي وایي چې اسلام‌اباد د خپلو امنیتي ګټو لپاره له طالبانو ملاتړ کړی و، خو دا ډله د ټي‌ټي‌پي (تحریک طالبان پاکستان) په ملاتړ سره د دې هېواد لپاره یوه ستره امنیتي ستونزه ګرځېدلې ده.

د اقتصاد او سولې نړیوال بنسټ په خپل وروستي راپور کې، چې د ترهګرۍ نړیوال شاخص یې خپروي، ویلي چې پاکستان د لومړي ځل لپاره د هغو هېوادونو په سر کې راغلی چې له ترهګرۍ څخه ډېر زیان ویني. د راپور له مخې، پاکستان په ۲۰۲۵ کال کې د ترهګریزو بریدونو تر ټولو ډېر زیان لیدلی دی.

یاد بنسټ وایي چې د ترهګرو ډلو د فعالیتونو د پام وړ زیاتوالی، په ۱۴۰۰ کال کې په افغانستان کې د طالبانو د بیا واکمنېدو له پایلو څخه ګڼل کېږي.

په پاکستان کې د ټي‌ټي‌پي په څېر د وسله‌والو ډلو له خوا د بریدونو له امله د مړو شمېر له ۲۰۱۳ کال وروسته تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلی دی. پاکستان په ۲۰۲۵ میلادي کال کې ۱۱۳۹ مړي او ۱۰۴۵ ترهګریزې پېښې ثبت کړې دي. ډېری بریدونه په خېبرپښتونخوا او بلوچستان ایالتونو کې شوي دي.

همدارنګه، د دې شاخص د خپرېدو له پیل راهیسې، د لومړي ځل لپاره افغانستان د ترهګرۍ له پلوه د زیان‌منو لسو هېوادونو په ډله کې نه دی شامل شوی.