د طالبانو د عامې روغتیا وزیر نور جلال جلالي له یوشمېر نړۍوالو تمویل کوونکو بنسټونو سره د طبیعي پېښو لوجستیکي ستونزو او نورو روغتیایي خدمتونو د پیاوړتیا په موخه انلاین غونډه کړې ده.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت په خپرې کړې خبرپاڼه کې راغلي، چې په دغه ناسته کې د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق، د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام، نړۍوال بانک، ګلوبل فنډ، ګویي واکسین ټلواله، اسیا پراختیایي بانک او د اروپایي ټولنې استازو ګډون کړی و.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د غونډې پرمهال د ملي روغتیايي پالیسۍ د اغېزمن تطبیق، د راتلونکي لپاره د ستراتېژیکو لارو ټاکل، د روغتیايي خدمتونو د پراختیا، له ۲۰۲۶کال وروسته د تمویل د کمېدو احتمال، د مالي مسوولیتونو د تدریجي لېږد او د طبیعي پېښو او لوجستیکي ستونزو په اړه هم بحث شوی.
خبرپاڼه کې دا هم ویل شوي، نور جلال جلالي له تمویل کوونکو غوښتي چې د اضافي مالي سرچینو د جلبولو لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي.
د کونړ ولایت د ناړۍ ولسوالۍ په بریکوټ سیمه کې یو روغتیایي کلینیک د پاکستان له لوري د وروستیو بریدونو پرمهال سخت زیانمن شوی او طبي تجهیزات یې لهمنځه تللي دی.
د طالبانو اړوندو رسنیو د راپور له مخې؛ د دغه روغتیایي کلینیک پر ودانۍ په یو وخت کې شاوخوا لس هاوان مرمۍ توغول شوې، چې له امله یې د روغتون ډېرې برخې ویجاړې یا لهمنځه تللې دي.
په راپور کې لیدل کېږي، چې د زېږون خونه سخته زیانمنه شوې او د کارولو وړ نهده. همدارنګه د روغتون لابراتوار او نورې برخې هم زیانمنې شوې دي، چې له امله یې کلینیک په بشپړ ډول تړل شوی او د سیمې خلک له جدي ستونزو سره مخ شوي دي.
د نړۍوالو قوانینو له مخې؛ په جګړو کې روغتونونه او عامه تاسیسات له برید استثنا دي، خو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د جګړې پرمهال ملکي سیمې او عامه ځایونو په بریدونو کې په نښه شوي دي.
تر دې وړاندې امید د روږدو د درملنې مرکز د تېر کال د کب میاشتې په ۲۶مه نېټه د پاکستاني جنګي الوتکو لهخوا تر برید لاندې راغی. د طالبانو د معلوماتو له مخې؛ په دغه پېښه کې ۴۰۸ کسان وژل شوي او ۲۶۵ نور ټپیان دي؛ خو نړۍوالو بنسټونو بیا د تلفاتو شمېر تر دې کم ښودلی.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال عبدالرحمان منیر په هغه غونډه کې چې د پنجشنبې په ورځ د کابل د «امید» روغتون د قربانیانو له کورنیو سره د خواخوږۍ لپاره جوړه شوې وه، له نړۍوالو بنسټونو وغوښتل چې پر دغه روغتیايي مرکز شوی برید په روڼ او شفاف ډول وڅېړي.
د روزګان ولایت د یوشمېر ولسوالیو او لرو پرتو سیمو اوسېدونکي شکایت کوي، چې لاهم په خپلو سیمو کې مخابراتي خدمتونو ته لاسرسی نهلري او د یوې ټیلیفوني اړیکې لپاره اړ دي اوږد مزل وکړي. د دوی په وینا؛ د اړیکو نشتوالي اقتصادي او ټولنیزې چارې هم له خنډ سره مخ کړې دي.
د افغانستان په سویل کې پروت روزګان ولایت چې شپږ ولسوالۍ لري، د خاص روزګان، چنارتو، ګېزاب او چوره ولسوالۍ یې له مرکز ترینکوټ څخه څه باندې سل کیلومتره لرې دي. د دغه ولسوالیو د لرو پرتو سیمو اوسېدونکي وایي، په سیمو کې یې لاهم مخابراتي شبکې نهدي فعالې شوې.
د چورې او چنارتو ولسوالیو اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې د مخابراتي خدمتونو کمښت د دوی ورځني ژوند ته جدي ستونزې جوړې کړې دي. د دوی په وینا، د دغه خدمتونو نشتوالي نه یوازې شخصي اړیکې اغېزمنې کړې؛ بلکې اقتصادي او ټولنیزې چارې یې هم له خنډ سره مخ کړې دي.
د چنارتو ولسوالۍ یو اوسېدونکی سید احمد د مخابراتي شبکو د کمزورتیا په اړه وایي: «د ولسوالۍ په بازار کې لګېدلي انتنونه ډېر کمزوري دي، په نږدې سیمو کې هم اړیکه په اسانۍ نه ټینګېږي، یوازې یوه خصوصي شبکه فعاله ده نورې هېڅ شبکې نهشته».
ورته مهال د خاص روزګان ولسوالۍ د سیرو سیمې اوسېدونکي هم د محدود پوښښ له امله شکایت کوي. د یادې سیمې یو اوسېدونکی محمدانور وایي: «موږ د خپلو بامونو پر سر د کوچنیو انتنونو په نوم وسایل لګولي دي، چې د ولسوالۍ له انتنونو سېګنال راکش کړي؛ خو هغه هم سم کار نهکوي او له جدي ستونزو سره مخ یو. دغه ستونزه له ډېره وخته ده او غږ مو څوک نهاوري».
د ګېزاب ولسوالۍ اوسېدونکي هم ورته ستونزې یادوي او وایي، چې په ډېرو سیمو کې هېڅ مخابراتي شبکه کار نهکوي. د یادې ولسوالۍ د درې سیمې یو اوسېدونکی انعامالله وایي، په سیمه کې یې هیڅ شبکه کار نهکوي او دې چارې له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.
هغه زیاته کړه: «کله چې غواړو چاته زنګ ووهو؛ نو د ولسوالۍ مرکز نېکاباد ته ځو یا هم یوه لوړ غره ته خېژو، چې شاوخوا یو ساعت مزل ورته کوو». د سیمې اوسېدونکي زیاتوي، چې د مخابراتي شبکو نشتوالی د بېړنیو حالاتو پرمهال د خلکو لپاره لویه ستونزه جوړوي او دوی نهشي کولای پر وخت له روغتیايي او نورو خدمتونو ګټه واخلي.
د روزګان خلک د طالبانو له حکومت او مخابراتي شرکتونو غواړي، چې په ولسوالیو او کلیوالو سیمو کې د شبکو د پراختیا لپاره عملي ګامونه واخلي؛ څو خلک له بنسټیزو مخابراتي اسانتیاوو برخمن شي.
په روزګان کې د طالبانو د مخابراتو ادارې په دې اړه د افغانستان انټرنشنل - پښتو سره له خبرو کولو ډډه کړې؛ خو د یادي ادارې طالب مسوولینو سیمهییزو خبریالانو ته ویلي، چې د مخابراتي شرکتونو سره په همغږۍ په لرو پرتو سیمو کې د یادې ستونزې پر حل کار کوي.
په ننګرهار ولایت کې د طالبانو امنیه قومندانۍ وایي، چې یوه ۱۰کلنه نجلۍ د دې ولایت په نازیان ولسوالۍ کې په اوبو کې د ډوبېدو له امله مړه شوې ده.
د یادې طالب قومندانۍ ویاند، سید طیب حماد، ویلي چې دا پېښه پرون د نازیان ولسوالۍ اړوند د «بری لنډۍ» په کلي کې رامنځته شوې ده.
د نوموړي په وینا، د دې نجلۍ جسد شاوخوا نیم ساعت وروسته له اوبو څخه د ځایي اوسېدونکو په مرسته راویستل شوی دی.
په دې وروستیو ورځو کې د اوبو له امله د خلکو د ډوبېدو او مړینې څو پېښې راپور شوې دي، چې د خلکو اندېښنې یې زیاتې کړې دي.
تر دې مخکې هم څو ورځې وړاندې د ننګرهار په بهسود ولسوالۍ کې یو ماشوم په اوبو کې ډوب شوی او خپل ژوند یې له لاسه ورکړی و.
د منځني ختیځ او اوکراین د جګړو له امله د یو شمېر هېوادونو هوايي حریم له تړل کېدو وروسته، د طالبانو د هوایي چلند ادارې عواید د نړیوالو الوتنو د تېرېدو له درکه زیات شوي دي. راپورونو له مخې، طالبان هر کال له هوايي شرکتونو د تېرېدو په بدل کې تر ۷۰ میلیونه ډالرو زیات عاید ترلاسه کوي.
د سویس «بلونیوز» رسنۍ راپور ورکړی چې د مهمو هوايي لارو د تړل کېدو له امله، هوايي شرکتونه اوس په ډېره کچه د افغانستان له فضا څخه استفاده کوي. خو په افغانستان کې د الوتنو د کنټرول د سیسټم نشتوالی د دغو الوتنو د خوندیتوب په اړه جدي پوښتنې راپورته کړې دي.
د راپور له مخې، دا مهال هره اوونۍ نږدې دوه زره الوتکې د افغانستان له هوايي حریم څخه تېرېږي، چې دا شمېر د تېر کال پرتله شاوخوا پنځه برابره زیاتوالی ښيي.
د طالبانو اداره د هرې الوتنې بدل کې ۷۰۰ ډالر اخلي، چې په ټولیز ډول هره اوونۍ شاوخوا ۱.۴ میلیونه ډالر او په کال کې له ۷۲ میلیونه ډالرو زیات عاید ترې ترلاسه کېږي.
له یوې خوا د اروپا او اسیا ترمنځ هوايي لارې محدودې شوې دي، او له بلې خوا د اوکراین جګړې په شمال او د منځني ختیځ نښتو په جنوب کې دې ته لاره هواره کړې چې ډېری هوايي شرکتونه خپل مسیرونه بدل کړي او زیاتره د افغانستان یا د سعودي عربستان له فضا څخه تېر شي.
بلو نیوز لیکي چې په اروپا کې هوايي شرکتونه د لارې او ښکته کېدو لګښتونه د واټن او د الوتکې د وزن پر بنسټ ورکوي، خو په افغانستان کې وضعیت بل ډول دی. د دې رسنۍ په وینا، طالبان د هرې الوتکې لپاره یو ثابت فیس اخلي او د الوتکې وزن یا د لارې اوږدوالی په کې هېڅ اغېز نه لري.
سعودي عربستان هم د الوتنو له زیاتوالي ګټه اخلي، خو لګښتونه د نړیوالو معیارونو پر بنسټ ټاکي او په منځنۍ توګه د هرې الوتنې لپاره شاوخوا ۸۰۰ ډالر اخلي.
راپور زیاتوي چې د افغانستان وضعیت له بنسټیز اړخه د اندېښنې وړ دی. دا هېواد د الوتنو د کنټرول فعال سیسټم نه لري، او پېلوټان اړ دي چې پخپله د افغانستان په هوايي حریم کې له یو بل سره همغږي وکړي او خپل موقعیت او سرعت یو بل ته خبر ورکړي.
د الوتنو معلومات د برېښنالیک له لارې د طالبانو چارواکو ته لېږل کېږي، او هغوی هم د همدې لارې لګښتونه ترلاسه کوي.
په هرات ولایت کې زرګونو د اهل سنتو پیروانو د هغو شیعه قربانیانو لپاره د فاتحې مراسم ترسره کړل، چې د انجیل ولسوالۍ د دهمهري کلي په ترهګریز برید کې وژل شوي وو. دغه مراسم د پنجشنبې ورځې په ماښام د خلکو په بلنه د هرات ښار په ستر جامع جومات کې ترسره شول.
د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزیر شیراحمد حقاني هم په دې مراسمو کې ګډون وکړ. حقاني وویل: «دښمنان غواړي د دې ډول پېښو په رامنځته کولو سره په ټولنه کې د وېرې او بېباورۍ فضا خپره کړي».
له دې پېښې څخه چې یوه اوونۍ تېرېږي او ۱۱ تنه پکې وژل شوي، تر اوسه هېڅ ډلې د هغې مسؤولیت نه دی منلی.
د جمعې په ورځ، څلورو وسلهوالو کسانو د دهمهري کلي یوه نسبتاً لرې پراته زیارت ته ننوتل، لومړی یې د کلي قومي مشرر او د هغه دوه زامن ووژل، او وروسته یې اته هغه کسان په ډزو ووژل چې د تفریح لپاره له هرات ښاره دې سیمې ته ورغلي وو.
د دې پېښې ټول قربانیان شیعه ګان وو، او داسې ښکاري چې برید کوونکو دا کار د مذهبي او فرقهییزو انګېزو له مخې ترسره کړی دی. دا پېښه د نړیوالو بنسټونو له خوا په پراخه کچه وغندل شوه. په هرات کې شیعه او سني وګړو په ګډه دا پېښه وغندله او د قربانیانو د ښخولو په مراسمو کې یې په پراخه توګه ګډون وکړ.
د هرات زرګونو اوسېدونکو، سره له دې چې طالبانو مخالفت ښودلی و، د دې پېښې اړوند لاریون کې برخه واخیسته.
د لاریون ګډونوالو په خپره شوې اعلامیه کې وویل چې برید کوونکو د برید پر مهال د شیعه ګانو مذهبي مقدساتو او عقایدو ته سپکاوی کړی دی.
د دې پېښې انځورونو هم پراخه پاملرنه راجلب کړې ده. په یوه انځور کې لیدل کېږي چې شیعه او سني لمونځ کوونکي د یووالي د څرګندولو په موخه، په ګډه د قربانیانو پر جنازو د لاسونو په تړلو او پرانیستو لمونځ ادا کوي.
د ټولنیزو رسنیو کاروونکو د لاریون او د جنازې په لمانځه کې د شیعه او سني وګړو ګډ حضور د یووالي او همغږۍ نښه بللې او هرکلی یې کړی دی.