په لبنان کې د لس ورځني اوربند له پیل سره سم، زرګونه بېځایه شوي کسان خپلو کورونو ته ستانه شوي. که څه هم تر اوسه له اوربند څخه سرغړونه نه ده شوې، خو لا هم د خلکو ترمنځ د اوربند ماتېدو وېره شته.
د بېروت په سویلي سیمو کې چې د حزب الله تر ولکې لاندې دي، د ټولې استوګنیزې ودانۍ ویجاړي شوي دي. دا سیمې په تېرو شپږو اونیو کې د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې په پایله کې د اسراییل له خوا سختې بمبار شوې.
د اسراییل د بریدونو په پایله کې په سویلي لبنان کې د لیطاني سیند ټول پلونه ویجاړ شوي او اوس خلکو خپلو کورونو ته د ستنېدو لپاره موقتي لارې جوړې کړي.
ستانه شوي خلک وايي، ودانۍ ټولي ویجاړې دي او ژوند پکې ستونزمن دی، خو دوی غواړي دا ځل دې اوربند تلپاتې وي.
د لبنان چارواکو ویلي، چې د تېرو شپږو اوونیو جګړې په پایله کې تر ۲۱۰۰ ډېر کسان وژل شوي او شاوخوا ۱،۲ میلیونه کسان له خپلو کورونو بېځایه شي دي.
د اسټرالیا د ځانګړو ځواکونو پخوانی سرتېری بین رابرټس سمېټ چې په افغانستان کې د جنګي جرمونو په تور نیول شوی و، د جمعې په ورځ په ضمانت خوشې شو. هغه له ۲۰۰۹ تر ۲۰۱۲ کلونو پورې د پنځو افغان ملکي وګړو په وژنه تورن دی.
د اسټرالیا فدرالي پولیس وايي، یاد قربانیان د وژل کېدو پرمهال په جګړه کې ښکېل نهوو. یاد سرتېری له تېرو لسو ورځو راهیسې په بند کې و او اوس د سېډني محکمې د پرېکړې له مخې به د محاکمې تر پیله ازاد وي. قاضي ویلي، چې ښایي دغه قضیه د اوږدې مودې لپاره دوام وکړي او په دې موده کې په بند کې د تورن کس ساتل د منلو نهده.
خو څارنوالۍ د تورونو د دروندوالي له امله غوښتنه کړې، چې د هغه پر ازادۍ باید سخت شرایط ولګول شي. ۴۷ کلن بین رابرټس سمېټ تېره اونۍ په سېډني کې ونیول شو او د ۲۰۰۹ او ۲۰۱۲ کلونو ترمنځ په افغانستان کې د پنځو کسانو د وژنې په تور تورن شو.
د اسټرالیا فدرالي پولیسو وویل، چې قربانیان د وژنو پرمهال په جګړه کې ښکېل نهوو او ځینې شواهد ښیي، چې دغه وژنې د تورن لهخوا په خپله یا د هغه په مستقیم امر ترسره شوي دي.
دغه پخوانی سرتېری مخکې د جګړې د اتل او ان په اسټرالیا کې د «کال غوره پلار» په توګه پېژندل کېده؛ خو له ۲۰۱۸کال راهیسې کله چې د افغان ملکي وګړو د وژنې په اړه راپورونه خپاره شول د هغه شهرت تر پوښتنې لاندې راغی.
د راپورونو له مخې؛ پر هغه تور دی چې یو افغان ملکي وګړی یې له یوې غونډۍ ګوزار کړی او بیا یې د هغه د وژلو امر کړی. ویل کېږي، نوموړي د هغه کس په وژلو کې هم لاس لاره چې مصنوعي پښه یې لرله او وروسته یې د هماغې مصنوعي پښې څخه د پیالې په توګه کار اخیستی.
رابرټس سمېټ دغه ټول تورونه رد کړي او مخکې یې پر رسنیو دعوه هم کړې وه؛ خو په ۲۰۲۳کال کې یوې محکمې په اسټرالیا کې د خبریالانو ډېری ادعاوې «تر ډېره حده سمې» وبللې. اوس هغه په جزایي محکمه کې له عمري بند سره مخ دی.
اسټرالیا د شاوخوا شلو کلونو په موده کې په افغانستان کې پوځي حضور لاره او شاوخوا ۳۹زره سرتېري یې دغه هېواد ته لېږلي وو. په دغه موده کې د طالبانو او نورو ډلو پرضد د عملیاتو پرمهال د اسټرالیایي ځواکونو د چلند په اړه ګڼې قضیې او نیوکې راپورته شوې دي.
په داسې حال کې چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د خبرو اترو له لارې د ایران له حکومت سره د جګړې پای ته رسولو لپاره خپله لېوالتیا څرګندوي، د پولیټیکو راپور ښيي چې د واشنګټن او تهران ترمنځ بنسټیز اختلافونه لاهم پرځای پاتې دي.
د اسراییل او لبنان ترمنځ د لنډمهاله اوربند اعلان او پر اسراییل د امریکا فشار چې پر حزبالله بریدونه ودروي، د هوکړې پر وړاندې د خنډونو کمولو هڅه ګڼل کېږي؛ خو د پاکستان د ناستې په ګډون په خبرو اترو کې بیا کوم پرمختګ نهدی شوی.
امریکا وړاندیز کړی، چې د شلو کلونو لپاره دې د یورانیمو بډایه کول ودرول شي او نیمه بډایه زېرمي دې دوی ته وسپارل شي؛ خو تهران یوازې د پنځو کلونو لپاره د یورانیمو بډایه کولو درولو هوکړه کړې او د زېرمو د لېږد وړاندیز یې نهدی منلی. دارنګه د ایران حکومت لهخوا په هرمز تنګي کې د تګراتګ محدودېدو د انرژۍ پر بازار اغېز کړی او امریکا د سمندري کلابندۍ له لارې هڅه کوي د تهران دغه فشار کم کړي.
پولیټیکو لیکي، چې هر ډول احتمالي هوکړه ښايي د واشنګټن له لوري امتیاز ورکولو ته اړتیا ولري؛ په داسې حال کې چې د امریکا سره کرښه لاهم دا ده، چې د ایران حکومت باید اټومي وسلې ترلاسه نهکړي.
د پاپ او ډونالډ ټرمپ تر منځ د لفظي شخړې په دوام، د نړۍ د کاتولیکانو مشر په کمساري او تندو څرګندونو کې پر هغو مشرانو سختې نيوکې وکړې چې د هغه په وينا، ميلياردونه ډالر پر جګړو لګوي. لیو څوارلسم وويل چې نړۍ د «يو څو مستبدانو» له خوا مخ په خرابېدو روانه ده.
هغه دا څرګندونې د کامرون د سفر پر مهال، د داسې سيمې د ليدنې پر وخت وکړې چې کلونه کلونه له پاڅون او تاوتريخوالي سره مخ ده.
پاپ لیو زياته کړه: «مشران خپلې سترګې پر دې حقيقت پټوي چې ميلياردونه ډالر د وژنې او ورانۍ لپاره لګېږي، خو د درملنې، زدهکړې او بيا رغونې لپاره اړينې سرچينې نه شته». هغه ټينګار وکړ: «د جګړې واكمن ښايي نه پوهېږي چې ورانول يوازې يوه شېبه وخت نيسي، خو بيا رغونه ټول عمر غواړي».
دا څرګندونې څو ورځې وروسته له هغې وشوې چې پاپ د امريکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره لفظي شخړه لرله. ټرمپ د پاپ د نيوکو په غبرګون کې، چې د امريکا او اسراییل پر ايران پوځي بريد يې غندلی و، په ټروت سوشل کې توند پيغام خپور کړ او پاپ يې «د جرمونو پر وړاندې کمزوری» او «د بهرنۍ تګلارې لپاره زيانمن» وباله. امريکايي رسنيو راپور ورکړی چې د امريکا دفاع وزارت له پاپ څخه غوښتي چې د ټرمپ د حکومت پر ضد خپلې نيوکې بندې کړي.
د ټرمپ مرستيال جي ډي ونس هم د وري په ۲۶مه نېټه، پرته له دې چې د پاپ نوم واخلي، د هغه پر دريځونو نيوکه وکړه او ويې ويل چې ښه ده واتيکان يوازې «اخلاقي چارو ته پام وکړي». دا څرګندونې د ټرمپ د حکومت او د کاتولیکانو د معنوي مشر تر منځ د ژور اختلاف څرګندونه کوي.
پاپ لیو څوارلسم ټينګار کړی چې ځان ته سياسي رول نه ورکوي او موخه يې د اخلاقي ارزښتونو ساتنه ده. خو يو شمېر شنونکي باور لري چې د دې کړکېچ دوام به د پاپ معنوي ځایګی له ننګونو سره مخ کړي او هغه به د ټرمپ د نړيوال سيال په توګه راڅرګند کړي.
پاپ لیو تر دې مخکې د ټرمپ د هغه ګواښ په اړه هم اندېښنه ښودلې وه چې ويلي يې وو: «که د ايران اسلامي جمهوريت د امريکا غوښتنې و نه مني، يو تمدن به له منځه ولاړ شي». هغه په يوه وينا کې د ايران، اسراییل او امريکا تر منځ جګړه «وحشيانه» او د مسيحيت له لارښوونو سره په ټکر کې وبلله او ويې ويل: «عیسی د سولې پاچا دی، چې جګړه ردوي، او هېڅوک نه شي کولای د هغه نوم د جګړې د توجيه لپاره وکاروي».
د کاتولیکانو مشر په کامرون کې د «بې پایانه بې ثباتۍ او مرګ کړۍ» په اړه هم خبرداری ورکړ او ويې ويل: «هغه کسان چې ستاسو د خاورې سرچينې لوټي، ګټه يې د وسلو په پېرلو او د بې ثباتۍ په دوام لګوي».
لیو څوارلسم، چې تېر کال د امريکا له خاورې د لومړي زېږېدلي پاپ په توګه ټاکل شوی، تر دې مخکې هم د ټرمپ د حکومت د کډوالۍ پر تګلارو نيوکې کړې وې.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې د لبنان له ولسمشر جوزف عون او د اسراییل له لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو سره یې رغنده او مثبتې خبرې کړې دي. د ټرمپ په وینا، دواړو هېوادونو د لس ورځني اوربند پر پیلولو توافق کړی دی.
ټرمپ په خپل ټروت سوشل کې لیکلي چې دواړو مشرانو د خپلو هېوادونو ترمنځ د سولې د هڅو په چوکاټ کې هوکړه کړې چې د ختیزې امریکا پر وخت د ماښام په ۵ بجو به لس ورځنی اوربند په رسمي ډول پیل کړي.
هغه زیاته کړې چې دواړو هېوادونو له تېرو ۳۴ کلونو وروسته د لومړي ځل لپاره په واشنګټن ډي سي کې لیدنه کړې، چې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو هم پکې حضور درلود.
ټرمپ همداراز ویلي چې ده جي ډي ونس، مارکو روبیو او د امریکا د پوځ د ګډو ځواکونو لوی درستیز ډن کین ته لارښوونه کړې چې له لبنان او اسراییل سره د دوامدارې سولې لپاره نږدې همکاري وکړي.
نوموړي په پای کې ټینګار کړی چې د ۹ جګړو پای ته رسول ورته ویاړ دی او هیله لري چې دا نوې هوکړه به د ده لسمه بریا وي.
د ترکمنستان د دولتي ګازو شرکت او د چین د سيانپيسي شرکت د پنجشنبې په ورځ یو تړون لاسلیک کړ چې له مخې به یې د ترکمنستان د ګالکینیش د ګازو د زیرمې څلورم پړاو پیل شي.
د تړون له مخې، د سيانپيسي شرکت به د ترکمنستان په ختیځو صحرايي سیمو کې د دغې زیرمې لپاره داسې تاسیسات جوړ کړي چې په کال کې به د ۱۰ میلیارده مکعب متره اضافي تجارتي ګازو د پروسس وړتیا ولري. سربېره پر دې، د ګازو د تولید نوې څاګانې به هم وکیندل شي.
د ترکمنستان د حکومت یوې سرچینې رویټرز ته ویلي چې د دې پروژې ټول لګښت به خپله ترکمنستان تمویل کړي. د ترکمن ګاز مشر بابایف ویلي چې د دې پروژې لګښت ۵،۱ میلیارده ډالره اټکل شوی.
د تړون په اړه نور جزییات نه دي ورکړل شوي.
ترکمنستان چې یو صحرايي هېواد دی او له ایران او افغانستان سره ګډه پوله لري، د نړۍ د طبیعي ګازو څلورم هېواد دی او د خپلو صادراتو لویه برخه چین ته لېږي.
د تړون د لاسلیک په مراسمو کې، چې خبریالان هم حاضر وو، د چین مرستیال صدراعظم دینګ شوېشیانګ وویل: «چین چمتو دی چې له ترکمنستان سره د انرژۍ برخه کې د همکارۍ کیفیت لا لوړ کړي.»
د چین دولتي خبري اژانس شینهوا د دینګ له قوله ویلي چې دواړه هېوادونه باید د ګازو په برخه کې ستراتیژیک او اوږدمهاله لید ولري، د طبیعي ګازو د همکارۍ کچه پراخه کړي او کیفیت او موثریت یې لوړ کړي.
دواړو هېوادونو ویلي چې د ترکمنستان او چین ترمنځ د ګازو د نللیکې د څلورمې څانګې د جوړولو احتمال تر بحث لاندې دی، خو د «لاین ډي» پروژه له اوږدې مودې راهیسې ځنډېدلې ده.
ترکمن چارواکو ویلي چې دوی غواړي د خپلو صادراتو د متنوع کولو لپاره نورې نللیکې هم جوړې کړي.
عشق اباد د افغانستان د هرات ښار پر لور د یوې نللیکې پر جوړولو هم کار کوي چې هیله ده یوه ورځ پاکستان او هند ته وغځېږي.