ملګري ملتونه: حکومتونه باید د رسنیو د ازادۍ ژمنې عملي کړي

هغه دا غوښتنه د رسنیو د ازادۍ نړیوالې ورځې په مناسبت په یوې خبرپاڼه کې کړې ده.

بېنېټ وویل، چې طالبانو د واک تر بیا نیولو راهیسې په افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي په اندېښمنوونکې توګه کمه شوې ده او په خپلواکه توګه خبریالي اوس سخته شوې ده.

د هغه په وینا، سانسور، د خبریالانو څارنه او پر رسنیو محدودیتونو نافذول، په ځانګړي ډول د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» تر چتر لاندې، د وېرې فضا رامنځته کړې او پراخې ځان‌سانسورۍ ته یې هم لاره هواره کړې ده.

هغه زیاته کړه، چې افغان خبریالان او د رسنیو نور کارکوونکي په خورا دښمنانه چاپېریال کې فعالیت کوي او ان عادي راپورونه هم جدي خطرونه لري، په تېره هغه مطالب چې د طالبانو د پالیسيو په اړه انتقادي وي یا د حساسو موضوعاتو لکه د ښځو او نجونو د حقونو پوښښ په‌کې وي.

د بېنېټ په وینا، له بهرنیو رسنیو سره د همکارۍ تورونه، ګواښ او وېرول لا توند غبرګونونه راپاروي او د معلوماتو ازاد بهیر لا کمزوری کوي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د ۲۰۲۵ کال لپاره لږ تر لږه ۳۴ د خبریالانو د نیولو پېښې ثبت کړې دي. بېنېټ زیاته کړې چې ښځینه خبریالانې له جدي خنډونو سره مخ دي، ځکه باید د تګ راتګ پر محدودیتونو او جبري حجاب سربېره، د کاري ځای په نابرابره چلند هم برلاسي ومومي.

هغه ټینګار وکړ چې د طالبانو د محاکمو په اصطلاح «جزایي قوانین» د مبهمو او ایډیولوژیکو تعریفونو له لارې له عامه او مذهبي څېرو څخه انتقاد جرم ګڼي، چې پایله یې د بحث فضا تنګول، ځان‌سانسوري او د وېرولو چاپېریال پراخول دي.

بېنېټ د افغان خبریالانو زغم وستایه او ویې ویل چې هغوی، که دننه وي او که په ترکیبي یا تبعیدي بڼه کار کوي، لا هم د بشري حقونو د سرغړونو په افشا کولو او د خلکو د معلوماتو د حق په ټینګولو کې حیاتي رول لري.

نوموړي له نړیوالې ټولنې غوښتنه کړې چې د افغانستان دننه او په جلا وطنۍ کې له خپلواکو رسنیو سره مالي او تخنیکي ملاتړ زیات کړي او د خطر له ګواښ سره مخ خبریالانو ته د خوندیتوب میکانیزمونه برابر کړي، ځکه ازادې او خپلواکې رسنۍ نه یوازې د بشري حقونو بنسټیز رکن دي، بلکې د افغانستان د راتلونکې لپاره هم حیاتي او مهم بدیل دی.

د فاکس نیوز د راپور له مخې، سناتور راجر ویکر، چې د سنا د وسله‌والو ځواکونو د کمېټې مشر دی، او د استازو جرګې د همدې کمېټې مشر مایک راجرز ویلي، چې دا اقدام کولای شي د ولادیمیر پوتین په لور «ناسم پیغام» ولېږي او د اروپا-امریکا امنیت کمزوری کړي.

دوی استدلال کړی، چې د ناټو له لوري د غړو هېوادونو د دفاعي ظرفیتونو له پیاوړتیا مخکې د امریکايي ځواکونو کمول، د جګړې د کمولو ځواک ته زیان رسولی شي او روسیې ته غلط پیغام ورکوي.

د کانګرس دغو غړو همداراز ویلي، چې اروپايي متحدین هڅه کوي د خپلو ناخالصو کورنیو تولیداتو شاوخوا ۵سلنه د دفاعي لګښتونو لپاره ځانګړې کړي، خو دا چې دغه بودیجه په واقعي نظامي وړتیا بدله شي، وخت ته اړتیا لري.

دوی د جرمني ستاینه هم کړې، چې د ډونالډ ټرمپ د غوښتنو وروسته یې د دفاعي لګښتونو زیاتوالی منلی او د ناټو په عملیاتو کې یې د امریکايي ځواکونو لپاره اسانتیاوې برابرې کړې دي.

دا بحث په داسې حال کې راپورته شوی، چې د امریکا او اروپايي متحدینو ترمنځ د امنیتي همکارۍ او د ناټو د راتلونکي رول په اړه بحثونه لا هم روان دي.

د طالبانو عامې روغتیا وزارت خبرپاڼه کې راغلي، د جوزجان ولایت د منګجيک ولسوالۍ عمومي روغتون د څه باندې ۵۰ میلیونه افغانیو په ارزښت بنسټ کېښودل شو. همدارنګه د سمنګان ولایت د حضرت سلطان ولسوالۍ عمومي روغتون د ۶۴ میلیونه افغانیو په ارزښت د جوړېدو چارې پیل شوې او د کندز ولایت د کلباد ولسوالۍ عمومي روغتون د ۴۸ میلیونه افغانیو په لګښت ډبره کېښودل شوه.

وزارت زیاته کړه، چې په جوزجان کې د اقچې ولسوالۍ ۵۰ بستریز روغتون د پاتې چارو د بیا پیل پرانیست ترسره شو چې لګښت یې ۵۴ میلیونه افغانۍ اټکل شوی دی. د معلوماتو له مخې، په جوزجان ولایتي روغتون کې د نويو زېږېدلو ماشومانو د درملنې ځانګړې څانګه هم د ۱۴ میلیونه افغانیو په لګښت پرانیستل شوې ده.

د طالبانو عامې روغتیا وزارت همدارنګه وویل، چې په سمنګان ولایتي روغتون کې یوه مجهزه ۵۰ بستریز نسایي‌ولادي څانګه د ۶۰ میلیونه افغانیو په لګښت پرانیستل شوه. د جوزجان ولایت د اندخوی ولسوالۍ د لویې لارې روغتیايي مرکز هم د خدماتو لپاره پرانیستل شو.

سره له دې چې دا نوې پروژې د روغتیايي خدماتو د پراختیا لپاره مهم ګام بلل کېږي، خو په افغانستان کې د روغتیايي سکتور وضعیت لا هم له جدي ننګونو سره مخ دی. د نړیوالو راپورونو له مخې، په هېواد کې روغتیايي مرکزونه د امکاناتو له کمښت، د مسلکي کارکوونکو له نشتوالي او د درملو له کموالي سره مخ دي.

په ځانګړي ډول، د ښځو پر کار محدودیتونه او د نجونو د زده‌کړو بندیزونه د ښځینه ډاکټرانو او روغتیايي کارکوونکو په کمښت مستقیم اغېز کړی، چې دا موضوع د میندو او ماشومانو پر روغتیا هم ناوړه اغېزې لري.

همداراز، د طبیعي پېښو لکه سیلابونو او زلزلو له امله د روغتیايي مرکزونو زیربناوې زیانمنې شوې، چې له امله یې د خلکو لاسرسی روغتیايي خدماتو ته لا هم محدود پاتې دی.

کارپوهان ټینګار کوي، که څه هم د نویو روغتونونو جوړېدل مهم دي، خو د دوامدارو حل‌لارو لپاره باید د روغتیايي سیستم بنسټیزې ستونزې، لکه د بودجې کمښت، د کارکوونکو روزنه او د خدماتو عادلانه وېش، په جدي توګه حل شي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د شنبې په ورځ (غویي ۱۲مه) په یوه بیان کې ویلي، چې دوی د بریتانیا د استازي هغه څرګندونې لیدلي چې د پاکستان او افغانستان د سرحدي وضعیت په اړه په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې دي.

اندرابي ویلي، سره له دې چې پاکستان له طالبان سره د لنډمهاله درز د کمولو لپاره ښه نیت ښودلی، خو د افغانستان له خاورې څخه د وسله‌والو نفوذ او سرحدي بریدونه لا هم دوام لري.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ادعا کړې چې د همدې بریدونو له امله ۵۲ملکي وګړي وژل شوي او ۸۴نور ټپیان شوي دي.

په ورته وخت کې، ریچارډ لېنډسي تېره اوونۍ کابل ته سفر کړی و او له طالب چارواکو سره یې د لیدنو پر مهال د تاوتریخوالي کمولو او د پاکستان او افغانستان ترمنځ د خبرو د بیا پیل غوښتنه کړې وه.

نوموړي ویلي وو چې د دې کړکېچ لپاره هېڅ پوځي حل دوامدار نه دی او باید دواړه لوري د خبرو له لارې حل ته ورسېږي. هغه همداراز د لارو د ژر پرانیستلو غوښتنه کړې وه او خبرداری یې ورکړی و چې بندیزونه کولی شي میلیونونه ښځې او ماشومان له اساسي خدماتو بې‌برخې کړي.

د پاکستان ویاند بیا ویلي، چې هېواد یې د زغم سره سره د بریدونو پر وړاندې «اغېزمن ځواب» ورکړی او د طالبانو پر پوستو او هغه څه چې «ترهګریزې زیرمې» بلل کېږي، هدفمند بریدونه کړي دي.

هغه د طالبانو هغه ادعاوې چې په پاکستاني بریدونو کې ملکي کسانو ته مرګ‌ژوبله اوښتې «له مستندو شواهدو بې‌برخې» بللې ده.

اندرابي په پای کې ویلي، چې د ترهګرۍ د ریښو له یادولو پرته داسې څرګندونې د سیمې د وضعیت متوازن انځور نه وړاندې کوي او له بریتانیا یې غوښتي چې د پاکستان دریځ او د ترهګرۍ پر ضد هڅې په پام کې ونیسي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترېنګلې شوې دي او لا هم د دواړو لورو ترمنځ د کړکېچ د کمولو لپاره روښانه حل نه دی موندل شوی.

د دغه لوبو په دویمه سیالۍ کې، مس عینک لوبډلې د امو پر وړاندې د پنځو ویکټو په توپیر بریا ترلاسه کړه. امو لوبډلې لومړی توپوهنه وکړه او په ۲۰اورونو کې یې د پنځو لوبغاړو په سوځېدو ۱۷۱منډې جوړې کړې او سیالې لوبډلې ته یې د ۱۷۲منډو هدف وټاکه.

خو مس عینک په ځوابي لوبه کې دا هدف په ۱۹.۲اورونو کې د پنځو ویکټو په له لاسه ورکولو سره پوره کړ او د ۱۷۵منډو په جوړولو یې بریا خپله کړه. په دې بریا کې محبوب تسکین او ایمل شاهین مهم رول ولوباوه، چې دواړو نیمه سلیزې ووهلې.

په ځانګړې توګه، محبوب خان د ۶۴منډو په کولو سره د لوبې غوره لوبغاړی وټاکل شو.

په همدې ورځ په لومړۍ سیالۍ کې، د بُست لوبډلې د سپین‌غر پر وړاندې بریا ترلاسه کړه. سپین‌غر لومړی توپوهنه وکړه او په ۱۶.۴اورونو کې یې ټول لوبغاړي له لاسه ورکړل او ۱۱۵منډې یې جوړې کړې.

بست لوبډلې بیا دا هدف په ۱۶.۵اورونو کې د شپږو ویکټو په سوځېدو سره پوره کړ او لوبه یې وګټله. په دې لوبه کې نعمان شاه د ۴۵منډو په کولو سره ښه ځلېدلی، او اعجازالحق د دوو ویکټو په اخیستلو د لوبې غوره لوبغاړی اعلان شو.

دغه سیالۍ د کندز ولایت په کرکټ لوبغالي کې پیل شوې دي او د هېواد د بېلابېلو زونونو استازې لوبډلې لکه سپین‌غر، آمو، بست، مس عینک او بند امیر پکې ګډون لري. تمه ده چې دا سیالۍ به د راتلونکو ورځو په ترڅ کې هم دوام ومومي.