په ۲۰۰۱ کال کې له ماتې وروسته؛ پاکستان څنګه د طالبانو د بیا راټولېدو مرکز وګرځېد؟

طالبانو دوشنبې (د لړم ۱۸مه) دغه ویډیو خپره کړې او لیکلي یې دي چې فدایي له سمیع سادات سره اړیکې لرلې او هغه ترې غوښتي وو چې نوموړی پاکستان ته ورشي.

الله داد فدایي د تېر جمهوري نظام پر مهال د میدان وردګ، بغلان، نیمروز او لغمان ولایتونو امنیه قوماندان پاتې شوی او څو ورځې وړاندې په لغمان کې د طالبانو له لوري نیول شوی و.

په دغه ویډیويي پیغام کې فدایي ځوانانو ته د پیغام پر مهال وایي چې «یوه لوبه روانه ده» او له هغوی غواړي چې په خپل هېواد کې پاتې شي او د ده په وینا، «دوکه» نه شي.
نوموړی ادعا کوي چې د مخالفو ډلو مشران خپل اولادونه په بهر کې په عیش او عشرت کې ژوند کوي، خو ځوانان جګړې ته هڅوي.
فدایي د متحدې جبهې پر مشر سمیع سادات او نورو کسانو نیوکه کوي او وایي چې هغوی د واک ترلاسه کولو لپاره خلک جګړې ته هڅوي. نوموړی همداراز ادعا کوي چې په هېواد کې امنیت دی او د جګړې لپاره هېڅ دلیل نشته

فدایي په خپره شوې ویډیو کې وایي چې د نیولو پر مهال یې له ۱۱ لکو افغانیو سربېره یو شمېر وسلې هم ترلاسه شوې وې، چې د ده په وینا، د سمیع سادات په مالي ملاتړ یې اخیستې وې.

نوموړی همداراز وایي چې سمیع سادات ورته ویلي وو چې د لیدو لپاره یې پاکستان ته ورشي. فدایي په ویډیو کې دا هم ویلي چې د طالبانو له لوري نوموړي ته هیڅ ډول ستونزه نه ده رامنځ ته شوې؛ خو نوموړي په ۲۰۲۴ کال کې په یوه ویډیويي پیغام کې ویلي وو چې طالبانو یې شخصي کور غصب کړی دی.

د اعتراف په دغه ویډیو کې نوموړي دا هم ویلي چې ده ته د متحدې جبهې لخوا د نورستان او لغمان ولایتونو مسولیت سپارل شوی و او غوښتل یې د نورستان په منډول ولسوالۍ برید وکړی.

طالبانو څو ورځې وړاندې په لغمان کې فدایي له خپل کور څخه نیولی و. دغې ډلې هغه د متحدې جبهې له غړو سره په همکارۍ تورن کړی او ویلي یې وو چې د کور د تلاشۍ پر مهال یې وسلې هم ترلاسه کړې دي.

طالبانو تر دې وړاندې د فدایي ځینې غږیز پیغامونه هم خپاره کړي وو او ادعا یې کړې وه چې نوموړي دغه پیغامونه سمیع سادات ته استولي دي.

بلخوا، متحدې جبهې د طالبانو دغه ادعا رد کړې او ویلي یې دي چې الله داد فدایي له دې جبهې سره هېڅ ډول تړاو نه لري.

دا په داسې حال کې ده چې ځینې سرچینې د نوم نه ښودلو په شرط وایي، طالبان له نیول شویو کسانو څخه په زور د اعتراف ویډیوګانې اخلي او که د اعتراف کولو ته غاړه کېنږدي، شکنجه کوي یې.

نسرین شیرزاد له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، که څه هم په افغانستان کې د ښځو لپاره له کوره د وتلو، کار کولو او د خپلو حقونو غوښتنه اسانه نه ده، خو له دې ټولو محدودیتونو سره سره د طالبانو د لومړۍ دورې وروسته وتوانېدې خپل ږغ پورته کړي او نړیوالو ته یې ورسوي.

د نوموړې په وینا، په تېرو شلو کلونو کې زرګونو افغان ښځو د زده کړو، کار، ټولنیز فعالیت او مبارزې لپاره هیلې او موخې لرلې، مبارزه یې کړې وه، د ښځو ګډون په تولنیزو برخو کې برڅېره شوی وو، خو د طالبانو واک ته له رسېدو سره د هغوی ډېری هیلې له منځه ولاړې او د پرمختګ لارې یې محدودې شوې، ډیرې کډوالي شوې او د افغانستان سیاسي او ټولنیزه برخه د ښځو له حضوره تشه شوه.

شیرزاد وايي، افغان ښځو په بېلابېلو برخو کې د پام وړ لاسته راوړنې لرلې او هڅه یې کوله د خپل راتلونکي لپاره کار وکړي، زده کړې وکړي او په ټولنه کې اغېزناک رول ولوبوي، خو اوس له داسې وضعیت سره مخ دي چې د هغوی د فردي او ټولنیز حضور د محدودولو هڅې روانې دي.

نسرین شیرزاد په خبرو کې د خپلې خبریالۍ د دورې یوه خاطره هم بیان کړې، چې د افغانستان له ملي ټلوېزیون سره د کار پر مهال یې له یوه طالب چارواکي سره د دوحې د سولې خبرو په اړه مرکه کړې وه.

نوموړې وايي، له طالب چارواکي یې پوښتنه کړې وه چې که د سولې خبرې بریالۍ شي، ایا په راتلونکي کې به هم د همدې مېز تر شا سره کښېنو او مرکه به وکړو؟

د شیرزاد په وینا، د طالب چارواکي ځواب یې تر نن ورځې په غوږونو کې انګازې کوي. هغه ورته ویلي وو: «نه، هېڅکله نه ځکه تر څو چې ستاسو پر سر کوچنی ټیکری وي او سینګار کوئ، هېڅکله به اجازه درنه کړو. دلته باید ستاسو پر ځای یو نارینه ناست وي.»

شیرزاد وايي، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د ښځو پر وړاندې اوسني محدودیتونه د هماغه طالب چارواکي د خبرو عملي بڼه ده او هغه څه دي چې نوموړي د سولې له خبرو وړاندې هم د ښځو په اړه څرګند کړي وو.

نسرین شیرزاد له افغان ښځو غوښتي چې د خپلو حقونو لپاره مبارزې ته دوام ورکړي، له ستونزو سره سره خپلې هیلې ژوندۍ وساتي او هېڅکله ماتې ونه مني.

د نوموړې څرګندونې په داسې حال کې دي چې په افغانستان کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د نجونو پر منځنیو او لوړو زده کړو، د ښځو پر کار او په بېلابېلو ټولنیزو برخو کې د هغوی پر حضور پراخ محدودیتونه لګول شوي دي.

د ښځو د حقونو فعالانو او د بشري حقونو نړیوال بنسټونه په وار وار د دغو محدودیتونو د پای ته رسېدو غوښتنه کړې، خو افغان ښځې لا هم د زده کړو، کار او ټولنیز مشارکت په برخه کې له جدي خنډونو سره مخ دي.

روسۍ ورځپاڼې «کامرسانت» د دوشنبې په ورځ (د لړم ۱۱مه) راپور ورکړی، چې د ۴۴ کلن پیلوټ دیمیتري بلیاکوف پرضد د الوتنې د خوندیتوب مقرراتو د سرغړونې په تور قضیه محکمې ته لېږل شوې ده.

د روسیې د څېړنو کمېټې ویلي، بلیاکوف خپل تور په بشپړه توګه منلی او د څېړنو پرمهال یې له پلټونکو سره همکاري کړې ده. د همدې همکارۍ له امله پلټونکو د هغه د نیولو غوښتنه نه‌ده کړې؛ خو له نوموړي یې ژمنه اخیستې چې له اجازې پرته به خپل د اوسېدو ځای نه پرېږدي.

د راپور له مخې، د روسیې د ترانسپورټ څارنوالۍ د یادې قضیې د تورونو سند هم تایید کړی دی.

د فالکون ۱۰ ډوله خصوصي الوتکه د ۲۰۲۴کال (د جنورۍ په ۲۰مه) له تایلنډ نه مسکو ته د الوتنې پرمهال د بدخشان په غرنیو سیمو کې لوېدلې وه. دغه الوتکه د ۵۵ کلنې روسۍ انا یفسیوکوا د لېږد لپاره کرایه شوې وه، چې په تایلنډ کې سخته ناروغه شوې او کوما ته تللې وه.

د راپور له مخې، انا له خپل ۶۶ کلن مېړه، سوداګر اناتولي یفسیوکوف او مشر زوی سره د تفریح لپاره تایلنډ ته تللې وه. کله چې نوموړې سخته ناروغه شوه، کورنۍ یې پرېکړه وکړه چې د درملنې لپاره یې مسکو ته ولېږدوي؛ خو د الوتکې د پرېوتو په پېښه کې انا او مېړه یې مړه شول، زوی یې ویتالي ژوندی پاتې شو.

د الوتکې د روغتیايي ډلې یوه بل کارکوونکي ایګور سیوورتکین هم وکولای شول، چې په پښو تر نږدې استوګنې سیمې ځان ورسوي او له خلکو مرسته وغواړي. ژوندي پاتې کسان لومړی کابل او څو ورځې وروسته روسیې ته ولېږدول شول.

د روسیې د څېړنو کمېټې د پلټنو د پایلو په اړه ویلي، چې پیلوټ د سخت مخالف باد او د تېلو د خلاصېدو له ګواښ سره، سره د بېړنۍ ناستې پرېکړه ونه کړه او الوتنې ته یې دوام ورکړ. د کمېټې په وینا، په پایله کې د الوتکې تېل په بشپړه توګه خلاص شول او دواړه انجنونه یې ودرېدل.

روسي پلټونکو همداراز موندلې، چې د الوتکې پیلوټانو د یوې امریکايي کمپنۍ د روزنیزو اسنادو پربنسټ د الوتنې جوازونه ترلاسه کړي وو؛ خو دغه اسناد جعلي وو. د راپور له مخې، د یادې پېښې څېړنې تر دوو کلونو ډېر وخت نیولی او روسي چارواکو د الوتکې د پرېوتو له امله مالي زیان څه باندې ۴۷ مېلیون روبله چې شاوخوا ۵۷۲زره امریکايي ډالره کېږي اټکل کړی دی. ښايي محکمه پیلوټ د یاد زیان د جبرانولو مکلف هم وګرځوي.

د پکتیا ولایت رسنیز دفتر (د لړم ۱۷مه) پر اېکس‌پاڼه لیکلي، چې عبدالخالق عابد د طالبانو له ویاندویانو او د بېلابېلو رسنیو له استازو سره په لیدنه کې ویلي رسنۍ د ولسونو ترمنځ د یووالي، د ټولنې د اصلاح، د عامه پوهاوي د لوړولو او د ناسمو معلوماتو د خپرېدو د مخنیوي مهم مسوولیت لري.

د نوموړي په وینا، رسنۍ د دغه ډلې د مشرتابه د فرمانونو، لارښوونو او پرېکړو په خپرولو او ترویج او همدارنګه د هېواد د روانو پرمختګونو، ډاډمن امنیت او ښې حکومتولۍ د انځور په وړاندې کولو کې مهم رول لري.

عابد د رسنیو له استازو سره د اطلاعاتو پر وخت شریکولو، معلوماتو ته د لاسرسي د زمینې برابرولو او د رسنیو د ستونزو د حل په برخه کې د هر اړخیزې همکارۍ ډاډ هم ورکړی دی.

خو د طالبانو د چارواکو دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې د دوی تر واک لاندې له تېرو څه باندې پنځو کلونو راهیسې د رسنیو خپلواکي په بېلابېلو لارو محدوده شوې او د خبریالانو پر وړاندې د نیونو، ګواښونو، سانسور او ځورونې ګڼې پېښې ثبت شوې دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د ۱۴۰۴ لمریز کال په کلني راپور کې ویلي، چې په دغه کال کې یې د رسنیو او خبریالانو د حقونو د سرغړونو لږترلږه ۲۰۷ پېښې ثبت کړې دي. د راپور له مخې، په دغه پېښو کې ۱۸۳ د ګواښ او فشار او ۲۱ د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو د نیولو پېښې شاملې وې. د راپور د خپرېدو پرمهال پنځه کسان لاهم په بند کې وو.

دغه مرکز همدارنګه ویلي، چې د طالبانو د امربالمعروف وزارت له‌خوا د ساکښو موجوداتو پر تصویرونو د بندیز له امله لږ تر لږه ۲۱ سیمه‌ییز ټلوېزیوني چېنلونه تړل شوي وو. دغه بندیز د ۲۰۲۶کال تر مارچ پورې په ۲۵ ولایتونو کې عملي شوی و.

د خبریالانو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه یوازې د نیونو او د رسنیو د تړلو تر کچې نه دي پاتې شوي؛ بلکې د خبرونو له خپرېدو مخکې د چارواکو تایید، د انتقادي راپورونو مخنیوی او د رسنیو د محتوا مستقیم کنټرول هم په‌کې شامل دي.

د بشري حقونو د څار سازمان د ۲۰۲۵کال د اکتوبر په ۲۳مه په یوه راپور کې ویلي، چې د طالبانو استخباراتي اداره د رسنیو محتوا څاري او د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت کارکوونکي د رسنیو دفترونه پلټي. د دغه سازمان په وینا، په ځینو سیمو کې خبریالان اړ دي چې خپل راپورونه له خپرېدو مخکې د اطلاعاتو او کلتور له ریاستونو سره شریک کړي.

د بشري حقونو د څار سازمان د افغانستان برخې څېړونکې فرشته عباسي ویلي: «د طالبانو چارواکي په زیاتېدونکي ډول افغان خبریالان اړ باسي، چې خوندي او له مخکې تایید شوي راپورونه جوړ کړي او هغه خبریالان په خپلسرو نیونو او شکنجو مجازات کوي چې له دې کرښې واوړي».

د رسنیو د فعالیتونو د محدودولو یوه بله بېلګه د ۲۰۲۶کال په ترڅ کې د څو رسنیزو بنسټونو تړل دي. د افغانستان د خبریالانو مرکز د راپورونو له مخې، د اصلاح غږ راډیو، تمدن ټلوېزیون او راه فردا ټلوېزیون فعالیتونه ودرول شول. همدارنګه د افغان غږ خبري اژانس او تبیان فرهنګي مرکز دفترونه وتړل شول او یوشمېر کارکوونکي یې ونیول شول.

د اکتوبر په ۱۰مه په افغانستان کې د بي‌بي‌سي راډیو خپرونې هم په پښتو، دري او انګلیسي ژبو ودرول شوې. د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د دغې پرېکړې لپاره د «پرله‌پسې سرغړونو» یادونه کړې وه؛ خو د ادعا شویو سرغړونو مشخص جزییات یې نه وو وړاندې کړي.

د ښځینه خبریالانو پر وړاندې محدودیتونه هم د طالبانو د رسنیزې تګلارې مهمه برخه ده. په دولتي رسنیو کې د ښځو د کار مخنیوی، د هغوی د غږونو سانسور، په مطبوعاتي غونډو کې د ګډون محدودول او د ښځینه خبریالانو د انځورونو او ویډیوګانو د خپرولو مخنیوی هغه اقدامات دي چې د رسنیو په فعالیتونو یې پراخ اغېز کړی دی.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر په ۲۸مه ویلي، طالبانو د ۲۰۲۱کال له اګست راهیسې لږ تر لږه ۲۴ داسې لارښوونې او فرمانونه صادر کړي چې د بیان ازادي او د رسنیو فعالیتونه محدودوي. یاد مرکز د دغه اقداماتو په پایله کې د خلکو معلوماتو ته د لاسرسي حق هم زیانمن شوی بولي.

دغه مرکز په خپله اعلامیه کې ویلي: «د افغانستان خلک نن د معلوماتو په بشپړه تیاره کې ژوند کوي؛ نه د جګړې له امله بلکې د یوې قصدي او رسمي تګلارې له کبله».

د بې‌پولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶کال د مطبوعاتي ازادۍ په نړۍوال شاخص کې افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې ۱۷۵م ځای ورکړی او د دغه هېواد د مطبوعاتي ازادۍ نمره یې له ۱۰۰ څخه ۱۹،۵۱ ښودلې ده.

د پکتیا په وروستۍ غونډه کې د دغه ولایت د اطلاعاتو او کلتور رییس مولوي فیض الله جوهري هم ویلي، چې د طالبانو د رسنیزې پالیسۍ په ژمنتیا به د رسنیو د پیاوړتیا او د هغوی د ستونزو د حل لپاره هڅې دوام ومومي.

ورته مهال د غونډې په وروستۍ برخه کې د رسنیو په استازیتوب د اطلاعاتو او کلتور ریاست د نشراتو امر نیازالله اصیل ځاځي د رسنیو غوښتنې او وړاندیزونه شریک کړي او ډاډ یې ورکړی، چې په پکتیا کې به ټولې رسنۍ د طالبانو د رسنیزې پالیسۍ په ژمنتیا او د ولایت مقام او اطلاعاتو او کلتور ریاست په همغږۍ خپل فعالیتونه ترسره کوي.

د طالبانو د چارواکو له دغه څرګندونو سره، سره د خبریالانو د نیولو، د خپلواکو رسنیو د تړلو، د خبرونو د سانسور او د معلوماتو د خپرولو د محدودولو مستند موارد ښيي چې د رسنیو د اهمیت په اړه د دوی څرګندونې له عملي رسنیز وضعیت سره څرګند واټن لري.

د بولان طب کالج افغان محصل عمران خان افغانستان انټرنیشنل پښتو ته ویلي، چې د محکمې پرېکړه د افغان محصلینو لپاره د خوښۍ خبر دی او دوی هیله لري چې دا پرېکړه به نوره هم وغځېږي.
هغه وویل چې د محکمې له حکم وروسته محصلینو ته د درسونو د دوام او په لیلیو کې د اوسېدو اجازه ورکړل شوې ده، خو د ویزو د نه تمدید ستونزه لا هم پر خپل ځای پاتې ده.
د عمران خان په وینا، افغان محصلین اندېښمن دي چې که د ویزو ستونزه ژر حل نه شي، ښايي د راتلونکو ازموینو له ورکولو محروم شي.
هغه ویلي، د لومړي او دویم کال زده‌کوونکو ازموینې ښايي د فبرورۍ په میاشت کې پیل شي، په داسې حال کې چې د څلورم کال محصلینو ازموینې هم په نږدې راتلونکي کې ترسره کېږي.
د ده په خبره، که د ویزو ستونزه تر ازموینو وړاندې حل نه شي، کالج کولای شي محصلین له زده‌کړو محروم کړي او د ازموینو د ګډون اجازه ورنه کړي.
عمران خان وايي، ټول افغان محصلین په قانوني ډول پاکستان ته راغلي، د افغانستان پاسپورټونه او د پاکستان زده‌کړیزې ویزې یې درلودې او د ویزو د تمدید لپاره یې غوښتنلیکونه هم سپارلي، خو تر اوسه ورته ځواب نه دی ورکړل شوی.
هغه زیاته کړه چې ځینې افغان محصلین د بورسونو له لارې او ځینې نور د بهرنیو محصلینو لپاره د ځانګړو شویو څوکیو پر بنسټ په بولان طب کالج کې زده‌کړې کوي.
عمران خان پوښتنه کړې چې د علامه اقبال بورسونو او د پاکستان د تخنیکي مرستو پروګرام له لارې پاکستان ته راغلو افغان محصلینو ویزې تمدیدېږي، خو د بولان طبي کالج محصلینو ته ورته اسانتیا ولې نه برابریږي.
د افغان محصلینو وکیل سید نذیر اغا ویلي چې یاد محصلین د کابل، کندهار، کونړ او جلال‌آباد په ګډون د افغانستان له بېلابېلو ښارونو څخه کوټې ته راغلي او په قانوني اسنادو یې خپلې زده‌کړې پیل کړې دي.
د هغه په وینا، ځینو محصلینو یو کال، ځینو دوه کاله او ځینو درې کاله زده‌کړې بشپړې کړې دي، خو د ویزو د مودې له پای ته رسېدو وروسته د تمدید غوښتنلیکونه لا هم نه دي منظور شوي.
نذیر اغا ویلي، چې محکمې ته یې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا، د محصلینو د شاملېدو، ویزو او نورو تعلیمي اسنادو بشپړ ریکارډ وړاندې کړی دی.
د هغه په خبره، محکمې د پاکستان د اساسي قانون څلورمه ماده، چې د قانون له مخې د عادلانه چلند حق تضمینوي، او پنځه ویشتمه ماده، چې د قانون پر وړاندې د برابرۍ او د تبعیض د مخنیوي په اړه ده، هم ارزولي دي.
نوموړي ویلي، چې د بلوچستان سترې محکمې قاضیانو محمد امیر رانا نواز او عبدالقیوم لېډي د قضیې تر وروستۍ پرېکړې پورې محصلینو ته لنډمهاله خوندیتوب ورکړی دی.
د هغه په وینا، د قضیې راتلونکې اورېدنه د نومبر په ۲۵مه ټاکل شوې او هیله شته چې محکمې به د افغان محصلینو د زده‌کړو د دوام په اړه وروستۍ پرېکړه وکړي.
نذیر اغا ویلي، محصلین غواړي د ویزو ستونزه یې حل شي، خپلې نیمګړې زده‌کړې بشپړې کړي او له فراغت وروسته په قانوني او منظم ډول افغانستان ته ستانه شي.
هغه دا هم ویلي چې د دې قضیې پایله یوازې د بولان طب کالج محصلینو لپاره مهمه نه ده، بلکې په پنجاب، سند، خیبر پښتونخوا او کراچۍ کې د زده‌کړو کوونکو هغو افغان محصلینو لپاره هم ارزښت لري چې د ویزو له ورته ستونزو سره مخ دي.
د یادونې وړ ده، چې د روان کال د اکټوبر په ۱۴مه د بولان طب کالج ۱۶ افغان محصلینو ته ویل شوي وو چې له کالج او لیلیو ووځي، خو اوس د محکمې د لنډمهالي حکم له مخې بېرته خپلو ټولګیو او لیلیو ته ستانه شوي دي.

پاکستان د افغان کډوالو د ایستلو له پرېکړې وروسته، په دغه هېواد کې په تحصیلي بورسونو راغلي افغان محصلان هم د ایستو له ګواښ سره مخ کړي دي.