په خجند ښار کې د یوې تاجکستانۍ ښځې قتل ۲۵۰ افغانې کورنۍ د اخراج له ګواښ سره مخ کړې

د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (WFP) د افغانستان د دفتر مشر جان ايليیف ویلي چې افغانستان ته د خوراکي توکو د لېږد لګښت درې برابره لوړ شوی، ځکه کابل سمندر ته نېغ لاسرسی نه لري او د اکمالاتو ټول مسیرونه له اوږدو او ګران بیه ترانسپورتي لارو تېرېږي.

د هغه په وینا، د هرمز تنګي د سمندري لارې د ګډوډېدو له امله د بشري مرستو بهیر په جدي ډول اغېزمن شوی، چې له کبله یې نه یوازې د مرستو د رسېدو وخت زیات شوی، بلکې لګښتونه هم په بې ساري ډول لوړ شوي دي.

د انډیپنډنټ ورځپاڼې د رپوټ له مخې، هغه زیاته کړې چې مهم خوراکي توکي لکه تغذیوي بسکټونه او نور اړین توکي چې ډېری له دوبۍ څخه افغانستان ته لېږدول کېږي، اوس د خلیج د سمندري لارې د تړل کېدو له امله د اوو هېوادونو له لارې په بدیلو ځمکنیو مسیرونو لېږدول کیږي.

دغه بدیلې لارې د مرستو رسونې وخت شاوخوا درې اونۍ اوږدوي او د ترانسپورت لګښتونه یې په ځینو مواردو کې څو برابره ډېر کړي دي.

په افغانستان کې د دغه وضعیت اغېز لا زیات محسوس دی، ځکه کابل له وړاندې د خوراکي ناامنۍ له جدي ناورین سره مخ دی.

مرستندویه ادارې د لوژستیکي فشار له امله له جدي محدودیتونو سره مخ شوې او د مرستو چټکتیا او ظرفیت نور هم کم شوی دی.

راپور همدارنګه یادونه کوي چې د تیلو د نړیوالو بیو لوړېدو دغه ستونزې لا نورې سختې کړې دي او د مرستو رسونه یې لا ګرانه او پیچلې کړې ده.

په کونړ کې قومي مشرانو نن دوشنبه، د غويي پر ۱۳مه وویل، چې تېره ورځ د کونړ او باجوړ قومي مشران بیا سره جرګه شوي وو.

د قومي مشرانو په وینا، پاکستاني پوځیانو د اوربند شرایط سخت کړي او د طالبانو له لوري ددې شرایطو منل ستونزمن ښکاري.

قومي مشرانو همدراز وویل، چې دوی به نن دا غوښتنې د طالبانو له چارواکو سره شریکې کړي.

یوه قومي مشر له نومښودنې پرته وویل:« نه طالبان او نه داوړه ولسونه د جګړې پلوي دي، خو د پاکستان له شرایطو داسې ښکاري چې دوی دا جګړه اوږدول غواړي او په پایله کې به یې ولسي خلک اړ وځي چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې له پرتو ولسوالیو ووځي».

پاکستاني ځواکونو په وقفه يي ډول د کونړ پر دانګام، مرورې، سرکاڼو او خاص کونړ د درندو وسلو بریدونو ته ادامه ور کړې ده.

نن د طالبانو د دانګام ولسوالۍ ولسوال وویل، چې په دې ولسوالۍ کې د پاکستاني پوځیانو د بریدونو له امله د ښځو او ماشومانو په ګډون درې ولسي وګړي وژل شوي او ۱۴ نور ټپيان دي.

د کونړ ځینو قومي مشرانو د غويي پر ۱۲مه ویلي وو، چې ډیورنډ کرښې ته څېرمه د سرکاڼو ولسوالۍ په ناواپاس سیمه کې د دواړو لوریو د قومي مشرانو په وروستۍ ناسته کې د اوربند پر شرایطو سلامشورې او ددې خبرو د پایلو ترلاسه کولو لپاره د ناستو پر دوام هوکړه شوې وه.

یو قومي مشر وویل، چې پاکستان د دې خبرو پرمهال د کونړ په مرکز اسعداباد، سرکاڼو، مرورې، خاص کونړ او دانګام ولسوالیو کې د عامو خلکو پر کورونو بریدونه وکړل، چې له امله یې د قومي مشرانو د ناستو بهیر ګډوډ شو.

ځینې قومي مشران په دې باور دی، چې پاکستاني پوځیان یو خوا د قومي جرګې له لارې د خبرو دوام غواړي خو بل خوا دوی خپل بریدونه هم روان ساتلي دي.

طالبانو د پاکستاني پوځیانو نویو شرایطو ته کوم غبرګون نه دی ښودلی او نه هم پاکستان په رسمي ډول څه ویلي دي.

له دې وړاندې د وري پر ۲۴مه، د نورستان د برګمټال او کامدېش ولسوالیو پر لور د غځېدلې لارې د پرانېستلو په تړاو د نورستان او چترال د قومي مشرانو ترمنځ هوکړه وشوه. د هوکړې له مخې، دواړو خواوو له ناړۍ نه تر نورستان پورې دایمي اوربند کړی.

پاکستاني پوځیانو د نورستان له قومي مشرانو نه په شفاهي ډول غوښتي وو، چې په خپلو سیمو کې به ټي ټي پي نه پرېږدي.

طالبان د افغانستان په خاوره کې د ټي ټي پي فعالیتونه ردوي او دا د پاکستان کورنۍ مساله ګڼي.

علیرضا مرحمتي د یکشنبې په ورځ د تایباد له والي سره په لیدنه کې وویل چې په تېرو څو میاشتو کې د ایران او طالبانو د چارواکو ترمنځ څو ناستې شوې دي، چې افغان زیارت کوونکی د محرم او صفر په میاشتو کې عراق ته د زیارت لپاره سفر وکړای شي.

هغه وویل چې د دې سفر لپاره ټول لازم امکانات په ایران او افغانستان کې برابر شوي ، خو وروستۍ پرېکړه به د ټولو اړوندو هېوادونو د قوانینو په چوکاټ کې وشي.

د ایران د ایرنا اژانس د رپوټ له مخې، مرحمتي زیاته کړه چې تېر کال افغان زیارت کوونکي ونه توانېدل چې د دوغارون له لارې ایران ته داخل شي او بیا عراق ته سفر وکړي.

هغه همدارنګه د ایران د هغو اتباعو یادونه وکړه چې په خلیج هېوادونو کې اوسېږي او د وروستیو شاوخوا ۴۳ ورځو په بهیر کې د اسلام کلا- دوغارون له لارې ایران ته ستانه شوي دي.

د هغه په وینا، دغه کسان له کابل او هرات څخه دوغارون بندر ته ورغلي او د خراسان رضوي او تایباد د اړوندو ادارو په همغږۍ خپلو اصلي ځایونو ته رسېدلي دي.

د تایباد ولسوال حسین جمشيدي ویلي، چې د اسلام کلا- دوغارون رسمي بندر هر کال د افغان زیارت کوونکو لومړنۍ رسمي دروازه ګڼل کېږي.

هغه وویل چې هر کال د اړوندو ادارو په همکارۍ د زیارت کوونکو لپاره لازم امکانات برابرېږي او ستونزې د تېر په پرتله کمې شوې دي.

هغه زیاته کړه چې افغان وګړو له ۱۳۹۶ هجري لمریز کال راهیسې د محرم او صفر په میاشتو کې عراق ته د زیارت لپاره له همدې لارې رسمي سفرونه پیل کړي وو، خو دا بهیر په ۱۳۹۹ او ۱۴۰۰ کلونو کې د کرونا وبا له امله درېدلی و.

د هغه په وینا، په تېرو نهو کلونو کې له ۱۵۰ زرو څخه زیات افغان زیارت کوونکي د دوغارون له لارې عراق ته تللي دي.

د ازموینې لومړي پړاو کې د میدان وردګ، پروان، غزني، کونړ، بغلان، فاریاب، بادغیس، لوګر، کاپیسا، پکتیکا، هرات، سرپل، روزګان، غور او بدخشان ولایتونه شامل دي. یادې ادارې ویلي، چې د ګډونوالو بایومتریک به (د غویي په ۲۲مې او ۲۳مې) نېټې وشي او اصلي ازموینه به د همدې میاشتې په (۲۴مې او ۲۵مې) نېټې واخیستل شي.

دغه ازموینه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زده‌کړې بندې دي. له دې سره دا په افغانستان کې پنځم پرله‌پسې ځل دی، چې د کانکور ازموینه د نجونو له ګډون پرته ترسره کېږي.

د نجونو پر زده‌کړو بندیزونو په کور دننه او بهر پراخ غبرګونونه راپارولي او د نړۍوالې ټولنې له لوري د طالبانو د رسمیت پېژندلو له مهمو شرطونو څخه هم د نجونو د ښوونځیو بیا پرانیستل بلل کېږي.

د معلوماتو له مخې؛ د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې افغانستان ته د قزاقستان د غلو صادرات ۳۰۲زره ټنو ته رسېدلي، چې د تېرکال د ورته مودې پرتله ۴.۲ برابره زیاتوالی ښيي.
سره له دې چې د وارداتو زیاتوالی معمولاً د بیو د راټیټېدو لامل کېږي؛ خو د افغانستان په بازارونو کې د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم پر خپل حال پاتې دي او نه‌دي ټيټې شوې.

په کندهار کې یوشمېر سوداګر وایي، د وارداتي توکو مالیاتو سربېره لوی واردوونکي د خپلو لګښتونو او ګټې په پام کې نیولو سره بیې لوړې ساتي چې له امله یې د بازار په کچه د بیو کنټرول نه تر سترګو کېږي.

د دوی په وینا؛ که څه هم له قزاقستان نه د غنمو او اوړو واردات زیات شوي خو په بازار کې یې بیې لاهم لوړې پاتې دي. دوی زیاتوي، د مالیاتو لوړوالی او د بازار ناسم مدیریت د دې لامل شوی چې بیې لوړې پاتې شي.

د غنمو او اوړو په کارونو کې بوخت یو سوداګر حاجي عصمت‌الله افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل: «اوس‌مهال واردات زیات شوي؛ خو مالیه ډېره ده او لوی سوداګر پر همدې اساس خپله ګټه زیاتوي، ځکه بیې نه راټیټېږي او پر پخواني حال پاتې دي».

بل سوداګر بیا د بیو د ثبات لامل د کنټرول نشتوالی بولي او وایي: «په بازار کې هېڅ ډول کنټرول نه‌شته، هر څوک د خپلې خوښې بیه ټاکي او د همدې لپاره د قزاقي غنمو او اوړو قیمتونه د پخوا په شان پاتې دي».

د سوداګرو په وینا؛ له اقتصادي اړخه په ټوله کې کله چې د توکو واردات زیات شي، په بازار کې یې عرضه ډېرېږي او بیې یې راټیټېږي. خو په افغانستان کې د غلو دانو په برخه کې داسې څه نه لیدل کېږي او د وارداتو د زیاتوالي سربېره د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم لوړې پاتې دي.

د قزاقستان ترانسپورټ وزارت د دوشنبې په ورځ (د غويي ۱۴مه) ویلي، که څه هم ازبکستان او روسیې ته یې صادرات زیات شوي؛ خو افغانستان ته د صادراتو وده تر ټولو لوړه ثبت شوې ده.

افغانستان د سیمې په کچه د قزاقستان د غنمو او اوړو له مهمو بازارونو څخه ګڼل کېږي. د دغه صادراتو زیاتوالی په داسې حال کې رامنځته کېږي، چې قزاقستان په وروستیو کلونو کې هڅه کړې خپلې ترانزیټي لارې د سویل پر لور پراخې کړي.

بل خوا په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته له پاکستان سره د سوداګریزو اړیکو د کمېدو له امله له مرکزي اسیا هېوادونو سره اقتصادي اړیکو ته زیات تمرکز شوی دی.