د معلوماتو له مخې؛ د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې افغانستان ته د قزاقستان د غلو صادرات ۳۰۲زره ټنو ته رسېدلي، چې د تېرکال د ورته مودې پرتله ۴.۲ برابره زیاتوالی ښيي. سره له دې چې د وارداتو زیاتوالی معمولاً د بیو د راټیټېدو لامل کېږي؛ خو د افغانستان په بازارونو کې د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم پر خپل حال پاتې دي او نهدي ټيټې شوې.
په کندهار کې یوشمېر سوداګر وایي، د وارداتي توکو مالیاتو سربېره لوی واردوونکي د خپلو لګښتونو او ګټې په پام کې نیولو سره بیې لوړې ساتي چې له امله یې د بازار په کچه د بیو کنټرول نه تر سترګو کېږي.
د دوی په وینا؛ که څه هم له قزاقستان نه د غنمو او اوړو واردات زیات شوي خو په بازار کې یې بیې لاهم لوړې پاتې دي. دوی زیاتوي، د مالیاتو لوړوالی او د بازار ناسم مدیریت د دې لامل شوی چې بیې لوړې پاتې شي.
د غنمو او اوړو په کارونو کې بوخت یو سوداګر حاجي عصمتالله افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل: «اوسمهال واردات زیات شوي؛ خو مالیه ډېره ده او لوی سوداګر پر همدې اساس خپله ګټه زیاتوي، ځکه بیې نه راټیټېږي او پر پخواني حال پاتې دي».
بل سوداګر بیا د بیو د ثبات لامل د کنټرول نشتوالی بولي او وایي: «په بازار کې هېڅ ډول کنټرول نهشته، هر څوک د خپلې خوښې بیه ټاکي او د همدې لپاره د قزاقي غنمو او اوړو قیمتونه د پخوا په شان پاتې دي».
د سوداګرو په وینا؛ له اقتصادي اړخه په ټوله کې کله چې د توکو واردات زیات شي، په بازار کې یې عرضه ډېرېږي او بیې یې راټیټېږي. خو په افغانستان کې د غلو دانو په برخه کې داسې څه نه لیدل کېږي او د وارداتو د زیاتوالي سربېره د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم لوړې پاتې دي.
د قزاقستان ترانسپورټ وزارت د دوشنبې په ورځ (د غويي ۱۴مه) ویلي، که څه هم ازبکستان او روسیې ته یې صادرات زیات شوي؛ خو افغانستان ته د صادراتو وده تر ټولو لوړه ثبت شوې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
