فضل محمود فضلي: د حقارت او سپکاوي د عادي کېدو پر وړاندې باید مبارزه وشي

یونیسف د سې‌شنبې په ورځ (غویي ۱۵مه) په اېکس کې لیکلي چې د دې ځانګړو خوراکي بستو وېش کورنیو ته دا زمینه برابره کړې چې خپل خوارځواکه ماشومان په کور کې تر درملنې لاندې ونیسي.

د دې ادارې په وینا، د ماشومانو د خوارځواکۍ درملنه شاوخوا ۳۰کاله وړاندې د چمتو خوړلو درملنیزو خوړو په تولید سره بدلون موندلی او دا بهیر یې اغېزمن کړی دی.

یونیسف تېره ورځ هم په یوه راپور کې ویلي وو چې په ۲۰۲۵کال کې ۵.۶میلیونه ماشومانو، چې پکې ۱.۴میلیونه نوي زېږېدلي هم شامل دي، روغتیايي خدمات ترلاسه کړي دي.

د راپور له مخې، همدارنګه ۱۰میلیونه ماشومان او میندې د خوارځواکۍ د مخنیوي لپاره حیاتي خدمات او سرچینې ترلاسه کړې دي.

خو یونیسف ټینګار کړی چې لا هم اړتیاوې لوړې دي او پلان لري چې په ۲۰۲۶کال کې د شدیدې خوارځواکۍ له امله له یو میلیون څخه ډېر ماشومان تر درملنې لاندې ونیسي.

دغه سفارت په اېکس پاڼه کې لیکلي، چې دوی د ملګرو ملتونو د نفوس له صندوق سره په همکارۍ ویاړي، ترڅو په افغانستان کې د قابلو ملاتړ وکړي. برېټانیا ټینګار کړی چې افغانې قابلې د خلکو ژوند ژغوري. برېټانیا له طالبانوه په کلکه غوښتنه کړې چې ښځو ته دې یو ځل بیا د قابله‌ګۍ او طب د زده‌کړو اجازه ورکړل شي. دغه هېواد د قابلو کار د ټولو افغانانو لپاره خورا مهم بللی دی.

د افغانستان لپاره د برېټانیا سفارت په خپل پیغام کې خبرداری ورکړی چې د افغانستان راتلونکی په خطر کې دی او د دې وضعیت د مخنیوي لپاره باید د ښځو طبي زده‌کړو ته پاملرنه وشي.

تر دې وړاندې هم د نړۍ ګڼو هېوادونو له طالبانو غوښتي چې د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنځیو دروازې پرانېزي، خو پر افغانستان واکمنې ډلې باندې یې په دغه برخه کې هېڅ اغیز نه دی کړی. هم‌مهاله یو شمېر نړۍوالو بنسټونو اندېښنه ښوولې چې تر ۲۰۳۰ کال پورې که وضعیت همداسې دوام وکړي، نو په بېلابېلو برخو کې به د ښځینه افغان متخصصینو شمېر بېخي کم شي.

دغه سازمان ویلي، چې نوموړی له تېرو دوو اونیو راهیسې د طالبانو په بند کې دی.

دغه سازمان زیاته کړې، چې طالبان هڅه کوي د اتحاد راډیو فعالیت هم په بشپړ ډول بند کړي. د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان خبرداری ورکړی، چې د غفوري په نیول کېدو سره د طالبانو په زندانونو کې د بندي خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو شمېر شپږو ته ورسېد.

د خبریالانو او رسنیو د ملاتړ یاد بنسټ زیاته کړې چې له روښانه دلیل او قضایي حکم پرته د خبریالانو نیول د نړیوالو بشري حقونو او د رسنیو د ازادۍ له اصولو ښکاره سرغړونه ده. امسو ټینګار کړی، چې د اتحاد راډیو د تړلو هڅې ښيي چې په سیستماتیک ډول د خپلواکو غږونو د غلي کولو هڅې روانې دي. یاد سازمان له طالبانو په کلکه غوښتي، چې فرهاد غفوري او نور ټول بندي خبریالان سمدستي او له کوم شرط پرته خوشې کړي.

د رسنیو ملاتړ سازمان پر نړیوالو بنسټونو او د ملګرو ملتونو پر مرستندویه ماموریت (یوناما) غږ کړی، چې په افغانستان کې د خبریالانو د خوندیتوب لپاره خپل غږ پورته کړي. همدارنګه، دغه سازمان په دې وروستیو کې د یوې بلې اعلامیې په خپرولو سره په ننګرهار ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور د یوه چارواکي له خوا له خبریالانو سره پر بدرفتارۍ او سپکاوي هم سخته اندېښنه ښودلې وه.

اېچ ار سي پي د ۲۰۲۵ کال په راپور کې زياته کړې، تېر کال په جبري توګه د افغان کډوالو ايستلو بهير دوامداره پاتې شوی او هغه وخت دغه «پروپاګند لا ډېر زهرجن شو، چې د طالبانو او د پاکستان ترمنځ نښتې پيل شوې».

کمېسيون وويل، د پاکستان دولت چې تېر کال له اسلام اباد څخه کډوالو ته د وتلو امر وکړ او بيا یې د «اې سي سي» او «پي او ار» کارت لرونکو ته د وتلو وويل، ددغه اعلان سره کډوال «له اساسي خدمتونو لکه روغتیا او مالي اسانتیاوو بې‌برخې شول».

د راپور له مخې، په سپتمبر کې د بشري حقونو کمېسیون اندېښنه څرګنده کړه، چې «ډېر افغان کډوال چې طبي پاملرنې ته اړتیا لري، د نیول کېدو له وېرې روغتونونو ته له تګ څخه ډډه کوي. ځینو روغتونونو هم راپور ورکړ چې بې له معتبرو ویزو کسانو ته یې درملنه نه ورکوله».

په راپور کې ويل شوي، په ۲۰۲۵ کال کې د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍثبت کړه چې له ۱.۱ میلیونه څخه زیات کسان له پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شوي، چې له دې جملې څخه له «۱۵۴ زرو څخه زیات کسان شړل شوي وو».

د مالوماتو له مخې، نوموړی د لوګر د مرکز پل علم اړوند د کلنګار سیمې اصلي اوسېدونکی او په قوم تاجک دی. د فرهاد غفوري نږدې ملګرو زیاته کړې چې د نوموړي د کورنۍ ډېری غړي د جمهوري نظام پر مهال پوځي او امنیتي دندو کې او ښايي د هغه د نیول کېدو یو لامل دا هم وي.

سرچینو وویل، چې تر دې وړاندې د اتحاد راډیو د دغه مشر د کورنۍ یو شمېر نور غړي هم د طالبانو له لوري له دې کبله زنداني شوي وو چې په تېر جمهوري نظام کې یې پوځي او امنیتي دندې لرلې. تر دې وړاندې یو شمېر نور رسنیز فعالان او خبریالان هم د طالبانو له لوري زنداني شوي او شکنجه شوي دي.

همدا اوس هم په بګرام او د طآلبانو د استخباراتو په زندانونو کې یو شمېر خبریالان او رسنیز فعالان له نامالوم برخلیک سره پراته دي. د افغانستان انټرنشنل – پښتو د موندنو پر بنسټ طالبانو په خپلو محاکمو کې د بندي افغان خبریالانو دوسیې ځنډولي دي.