قرغیزستان د کاسا زر پروژې چارې بشپړې کړې او د افغانستان د برخې بشپړېدو ته انتظار باسي

د ازبکستان د ریل پټلۍ ادارې اړوند دولتي شرکت اوزتمیر بول کنټینر د معلوماتو له‌مخې، په دغه نوي دهلیز کې سوداګریز توکي په کنټینرونو کې له چین څخه د قزاقستان د الټینکول تمځي له لارې ازبکستان ته لېږدول کېږي.

د یاد شرکت په وینا، وروسته یاد توکي په ازبکستان کې د بخارا لوژستیکي مرکز ته رسېږي او له هغه ځایه په لاریو کې د ترکمنستان له لارې افغانستان ته لېږدول کېږي.

د راپورونو له‌مخې، دغه رېل لاره چې شاوخوا ۷۴۰۰ کیلومتره اوږدوالی لري، د سمندري لارې په پرتله لږ وخت او لګښت غواړي.

تردې وړاندې د دغه دهلیز ډیری توکي د سمندر له لارې د ایران بندر عباس ته لېږدول کېدل او له هغه ځایه په لاریو کې افغانستان ته لېږدول کېدل.

د ازبک چارواکو د معلوماتو له‌مخې، د دغه نوي دهلېز له لارې د توکو د لېږد اټکلي وخت ۳۰ ورځې ښودل شوی، چې دا چاره به د سوداګرۍ په برخه کې پام وړ اسانتیاوې او چټکتیا راولي.

د لوګر د عینک د مسو پروژه له شاوخوا دوو لسیزو راهیسې د چینايي شرکتونو د فعالیت په تمه ده. چینايي شرکت دغه قرارداد د ۳۰ کلونو لپاره د ۳،۴ میلیارده ډالرو په پانګونې ترلاسه کړی دی.

د تېر جمهوري حکومت پرمهال د امنیتي ستونزو، له افغان حکومت سره د قراردادي د اختلافاتو او په سیمه کې د لرغونو اثارو د زیانمنېدو د اندېښنو له امله د پروژې عملي چارې ځنډېدلې وې.

طالبانو تمه درلوده، چې د قرارداد چارې به زر پیل شي او عواید به یې ددوی پر بودجه مثبت اغیز پرېباسي.

د ۲۰۲۴ کال په جولای کې چینايي ډیپلوماتانو او طالبانو ددې پروژې د پیل اعلان وکړ او د کان د استخراج لپاره ۲۰۲۶ کال هدف ټاکل شوی و، خو د چین له سفیر او د چینايي شرکتونو له رییسانو سره د طالبانو له پرله پسې ناستو ښکاري، چې دغه شرکت تراوسه هم د قرارداد د بشپړ عملي کولو په برخه کې پاتې راغلی دی.

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د چارشنبې په ورځ، د غويي پر ۱۶مه وویل، چې په دې ناسته کې هدایت الله بدري د چین له سفیر، د اېم سي سي ټي شرکت له عمومي رییس، د عینک مسو کان د قراردادي شرکت اېم جې اې ایم له رییس او مل پلاوي سره په کتنه کې د عینک مسو کان د کان کیندنې قرارداد د د ژمنو او مکلفیتونو د نه عملي کېدو او د پروژې د پرمختګ په اړه خبرې وکړې.

د وزارت د معلوماتو له مخې، په دې ناسته کې په ځانګړي ډول د عینک مسو کان د کان کیندنې د قرارداد د هغو مکلفیتونو پر نه پلي کېدا بحث شوی، چې مخکې په رسمي ډول د یاد شرکت په نوم ابلاغ شوي وو. د پروژې د عملي چارو د پرمختګ وضعیت هم ارزول شوی دی.

د اېم سي سي ټي شرکت عمومي رییس په دې ناسته کې ژمنه کړې چې د قرارداد له موادو سره سم به د کان کیندنې پاتې چارې او اړوند فعالیتونه تر سره کړي او د پروژې د پرمختګ په برخه کې به لازم ګامونه واخلي.

د وزارت د معلوماتو پر بنسټ، د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر په خپلو خبرو کې ټینګار وکړ چې قراردادي شرکت باید د قرارداد له شرایطو، ژمنو او د دغه وزارت له لیکلو لارښوونو سره سم عمل وکړي.

هدایت الله بدري ویلي، چې «شرکت ته لازمه ده د عینک مسو کان د پروژې د بشپړ پلیتابه لپاره عملي او جدي ګامونه واخلي، څو د قرارداد ټولې برخې په بشپړ ډول عملي شي».

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر د ۱۴۰۴ کال په لیندي میاشت کې هم د عینک مسو پروژې له چینايي قراردادیانو سره په کتنه کې د یادې پروژې د چارو پر چټکتیا ټینګار کړی و. د طالبانو د کانونو وزارت هغه مهال وویل، چې د عینک د مسو پروژې قراردادي شرکت د تړون له‌مخې د ژمنو د عملي کولو ډاډ ورکړی و.

اټکل کېږي چې د عینک مسو کان کې شاوخوا ۱۱،۵ میلیونه ټنه مس خوندي دي او کولی شي هر کال له ۲۵۰ څخه تر ۳۰۰ میلیونه ډالرو پورې عواید ولري. د قرارداد په اوږدو کې شاوخوا ۸۰۰ میلیونه ډالره نور عواید هم اټکل شوي، چې زرګونه مستقیم او لسګونه زره غیر مستقیم کاري فرصتونه به رامنځته کړي.

دغه ډله وايي، د کابینې په راتلونکې غونډه کې به وړاندیز وشي چې د برېتانیا د کډوالو د بیا مېشتېدو پروګرام او د افغان کډوالو د بیا مېشتونې پروګرام څخه د وتلو پرېکړه وشي. خو د اپوزیسیون ډلې دغه اقدام بې ګټې، د سیاسي تبلیغاتو هڅه او د خلکو د احساساتو د پارولو هڅه بللې ده.

د هغوی په وینا، دا پرېکړه به کډوال له سیمې لرې نه کړای شي، خو ممکن پر هغو کسانو د ملاتړ مالي سرچینې کمې کړي، چې پخوا دلته میشت دي.

د واکمنې ډلې په وینا، لنکاشایر به د اوکراین له کډوالو د ملاتړ پروګرام کې پاتې شي، ځکه دا یې قانوني مکلفیت ګڼل کېږي، خو له هغو پروګرامونو څخه به ووځي چې دوی یې اختیاري بولي.

د برېتانیا د کډوالو د بیا مېشتېدو پروګرام هغه قانوني لاره ده چې د نړۍ له بېلابېلو هېوادونو بې ځایه شوي کسان د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له لارې ور پېژندل کېږي او وروسته یې د برېتانیا حکومت ارزونه کوي.

بل لوري ته د افغان کډوالو د بیا مېشتېدو پروګرام د هغو افغانانو لپاره دی چې په افغانستان کې یې له برېتانیایي ځواکونو سره کار کړی او د جګړې له امله له خطر سره مخ ګڼل کېږي.

د لنکاشایر د سیمه‌ییزې شورا دنده دا ده چې د سیمې له بېلابېلو ادارو سره د دې دواړو پروګرامونو پلي کېدل همغږي کړي، ځکه په دې سیمه کې د کورونو د برابرولو مسوولیت هم شریک دی.

که څه هم دا پروګرامونه له مرکزي حکومت څخه تمویلیږي، خو د واکمنې ډلې په وینا ځینې لګښتونه یې پر سیمه‌ییزو سرچینو فشار راولي او د کورونو د بازار پر وضعیت اغېز کوي.

د شورا یو غړي ویلي چې دا پرېکړه د عدالت لپاره ده او غواړي د سیمې اوسېدونکي، کارکوونکي او مالیه ورکوونکي لومړیتوب ولري. هغه له مرکزي حکومت غوښتي چې د کډوالو ځای پر ځای کول ودروي او پر ځای یې بودجه د زیانمنو خلکو او پخوانیو سرتېرو د ملاتړ لپاره وکاروي.

خو د اپوزیسیون مشران وايي چې دا ډول طرحې عملي نه دي او یوازې د ټاکنو د سیاسي کمپاین برخه ده.

د مخالفو ډلو په باور، د افغان کډوالو په پروګرام کې هغه کسان شامل دي چې له برېتانیایي ځواکونو سره یې د ژباړونکو او همکارانو په توګه کار کړی او اوس له خطر سره مخ دي، نو له هغوی سره مرسته د انساني او اخلاقي مکلفیت برخه ده.

د ورکړل شویو معلوماتو له مخې؛ د اسلامي تعلیماتو، فقې او قانون پوهنځیو کې د هرې څانګې لپاره شاوخوا ۱۴۰ کسان او د عربي ژبې او ادبیاتو پوهنځي کې ۱۵۰ کسان جذبېږي چې دغه شمېر د نورو پوهنځیو پرتله لوړ بلل کېږي.

100%

برعکس د مهندسۍ، اوبو او چاپېریال په څانګو کې یوازې ۸۰ کسان جذبېږي چې تر ټولو ټیټه کچه ده. دغه بدلونونه داسې مهال مخې ته راځي، چې په هېواد کې د عصري علومو اړتیا ورځ تر بلې زیاتېږي.

100%

د تخنیکي، انجینري، انرژۍ او چاپېریال ساتنې برخې هغه سکتورونه دي چې د افغانستان د اقتصادي او بنسټیز پرمختګ لپاره مهم ګڼل کېږي؛ خو د جذب ټیټه کچه په دې برخو کې د اندېښنې وړ بلل کېږي.

د کندهار یوشمېر اوسېدونکي او د زده‌کړو فعالان وایي، چې د پوهنتونونو دغه ډول پالیسي به د مسلکي کدرونو په کمښت تمامه شي. د کندهار یو اوسېدونکی محمد قاسم په دې اړه وایي: «نن سبا نړۍ پر ټېکنالوژۍ او عصري علومو ولاړه ده، که موږ په دې برخه کې پانګونه ونه کړو؛ نو راتلونکی به مو له ستونزو ډک وي، خو بل خوا چې بیا د پوهنتون داسې پرېکړو ته ګورو نو ډېر مایوسه شو».

د ښوونې او روزنې یو فعال محمد شفیق هم ورته اندېښنه څرګندوي او وایي: «اسلامي زده‌کړې مهمې دي؛ خو یوازې همدا بسنه نه‌کوي. موږ انجینران، ډاکټران او د انرژۍ متخصصینو ته هم اړتیا لرو باید توازن وساتل شي او عصري برخه تر نورو پراخه وي».

خلک وایي، ډېری ځوانان غواړي عصري زده‌کړې وکړي؛ خو کله چې چانسونه کم وي نو هغوی مجبوره کېږي چې د خپلې خوښې خلاف بله برخه غوره کړي او یاهم له زده‌کړو پاتې شي.

شنونکي ټینګار کوي، که څه هم دیني زده‌کړې د ټولنې لپاره ارزښت لري؛ خو د عصري علومو له پامه غورځول به د هېواد پر پرمختګ منفي اغېزې ولري. دوی وړاندیز کوي، چې د پوهنتونونو د جذب تګلارې باید د بازار اړتیاوو او نړۍوالو معیارونو ته په کتو تنظیم شي.

خلک وایي، د طالبانو اوسنی تمرکز تر ډېره پر اسلامي زده‌کړو دی او دغه ډله د عصري علومو پرتله یادې برخې ته ډېر لومړیتوب ورکوي؛ حال دا چې د وخت اړتیا دا ده، چې دواړو برخو ته یو برابر پام وشي.

د طالبانو یاد کمېسیون د چهارشنبې په ورځ (د غويي ۱۶مه) ویلي، چې دغه کورنۍ د کندهار د سپين بولدک، د ننګرهار د تورخم، د نیمروز د ورېښمو پله او د هرات د اسلام‌کلا له لارو افغانستان ته ستنې شوې دي.
په تېرو وروستیو کې له طالبانو سره د پاکستان کړکېچ او د افغان کډوالو د ځورونې له امله افغانستان ته د کډوالو پراخې څپې روانې دي. تازه په پاکستان کې د بشري حقونو کمېسيون په خپل کلني راپور کې له پاکستان نه د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر غيرانساني او لانجمن بللی دی.

له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني وایي، چې په روانې غویي میاشت کې له پاکستان، ایران او ترکیې نه په خپله خوښه او جبري توګه ۱۰۴زره او ۲۵۵ کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د هغه په وینا؛ له دې ډلې ۶۰زره او ۸۰۷ کډوال له پاکستان نه، ۴۲زره او ۸۳۹ کډوال له ایران او ۶۰۹ کسان بیا له ترکیې نه افغانستان ته ستانه شوي دي.