ایراني چارواکی: د افغانستان د ټرانزیټ فرصت د غیر اقتصادي لیدلوریو له امله له لاسه وځي
د ایران او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې مشر محمود سیادت وایي، د پاکستان او افغانستان د سوداګریزو لار له تړل کېدو وروسته ایران یو ځانګړی فرصت درلود چې د افغانستان د ټرانزیټ اصلي مسیر شي، خو د ده په وینا، له دې فرصته سمه ګټه نه ده اخېستل شوې.
محمود سیادت وايي، چې ایران کولای شول د افغانستان د ټرانزیټ او سوداګرۍ اصلي مرکز شي، خو اداري خنډونه، بیروکراسي او غیر اقتصادي لیدلوري د دې ستر فرصت د ضایع کېدو سبب شوي دي.
هغه د ایران له ایسنا خبري اژانس سره په خبرو کې ویلي، پخوا د افغانستان له لوري ستونزې ډېرې وې، خو اوس هلته اداري خنډونه تر ډېره کم شوي، په داسې حال کې چې په ایران کې لا هم اقتصادي فعالان له پیچلو اداري پروسو او اضافي لګښتونو سره مخ دي.
سیادت ویلي، د ګمرکي چارو ترڅنګ د پارکینګ، بارولو او تخلیې لګښتونه هم د سوداګرو لپاره لویه ستونزه ده او تر هغو چې د دې خنډونو د لرې کولو لپاره جدي سیاسي اراده رامنځته نه شي، سوداګري به اسانه نه شي.
د ایران او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې مشر ویلي، ګڼو افغان پانګوالو د سختو قوانینو، غیر شفافو خدماتو او د اقامت د ستونزو له امله ایران پرېښی او اماراتو او ترکیې ته تللي دي.
نوموړي ټینګار کړی چې د افغانستان اقتصادي ثبات د ایران له امنیت سره مستقیم تړاو لري او د دواړو هېوادونو ترمنځ اقتصادي تړاو سیمهییز ثبات پیاوړی کولای شي.
سیادت ویلي، افغانستان د کرنې او کانونو په برخه کې پراخ ظرفیتونه لري او ایران کولی شي د تخمونو، کرنیزو وسایلو او تخنیکي مرستو له لارې په افغانستان کې د قراردادي کرنې پروژې پیاوړې کړي.
هغه دا هم ویلي چې په وروستیو میاشتو کې په افغانستان کې د ګډو صنعتي پروژو او مونتاژي فابریکو د جوړولو لپاره څو میلیوني تړونونه لاسلیک شوي دي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
