سهیل اپریدی: د عمران خان د خلاصون لپاره اسلام‌اباد ته د احتجاجي لاریون چمتووالی نیسو

د سویلي اسیا لپاره د یاد سازمان مرستیالې ایزابېل لاسي دغه څرګندونې د پاکستان د هغه پرېکړې د یو کال پوره کېدو په اړه کړې، چې په‌کې د ملکي کسانو پوځي محاکمې قانوني بلل شوې وې. هغې ویلي: «د پاکستان د سترې محکمې د ۲۰۲۵کال پرېکړې عادلانه محاکمې او ازادۍ حق ته سخت زیان رسولی دی. پوځي محکمې هغه حقونه تر پښو لاندې کوي، چې نړۍوال قانون یې خلکو ته ورکوي».

د یاد سازمان په وینا؛ ملکي کسان په پټه په پوځي محکمو کې محاکمه کېږي، سم قانوني حقونه نه‌لري او د پوځ افسران پرې پرېکړې کوي. یاد سازمان وایي، هغه کسان چې سزا ورکړل شوې د قضیې د بیاکتنې حق هم نه‌لري؛ سره له دې چې سترې محکمې د دغه حق ورکولو امر کړی و.

یاد سازمان وایي، د مئ د ۹مې د تحریک انصاف ګوند د احتجاج کوونکو یوشمېر بندیان او د بشري حقونو فعال ادریس خټک لاهم په زندان کې دي او د خپلو قضیو د بیا کتنې حق نه‌لري.

دغه سازمان دا هم ویلي، بندیانو ته د محکمو لیکلې پرېکړې نه ورکول کېږي او په ځینو حالاتو کې هېڅ رسمي کاغذ هم نه ورکول کېږي؛ څو د هغوي بند اوږد شي. د بښنې نړۍوال سازمان له پاکستان نه غوښتي، چې د ملکي کسانو پوځي محکمې بندې کړي او ټولو بندیانو ته دې د عادلانه محاکمې حق ورکړي.
د یادونې ده، د پاکستان سترې محکمې د ۲۰۲۵کال د مئ په ۷مه هغه پخوانۍ پرېکړه بدله کړه چې د ۲۰۲۳کال د مئ د ۹مې د اعتراضونو د ګډونوالو پوځي محاکمه یې ناقانونه بللې وه.

په ۲۰۲۴کال کې ۱۰۵ کسانو ته چې د عمران خان تر نیول کېدو وروسته یې په احتجاجونه کې برخه اخیستې وه، له دوو تر لسو کلونو د بند سزا ورکړل شوه. له دغه کسانو ۱۹ تنه وروسته وبښل شول او پنځه نور په ۲۰۲۵کال کې د خپلې سزا تر پوره کولو وروسته خوشې شول.

د ۲۰۲۳کال د شمېرو له مخې؛ په پاکستان کې ۲۱زره او ۷۷۴ تر ښځیان ثبت شوي، چې له دې ډلې ۵۷ سلنه په پنجاب، ۵زره او ۹۵۴ په سند، ۱۹۹۹ په خیبر پښتونخوا، ۷۸۰ په بلوچستان او ۲۸۰ په اسلام‌اباد کې ژوند کوي.
د پاکستان د بشري حقونو کمېسیون د معلوماتو له مخې؛ یوازې په خیبر پښتونخوا کې له ۲۰۱۹ تر ۲۰۲۳ کال پورې د نرښځیانو پر وړاندې ۲۶۷ د تاوتریخوالي پېښې ثبت شوې؛ خو یوازې په یوه قضیه کې مجرم ته سزا ورکړل شوې ده.

په ملي کچه هم د پاکستان د بشري حقونو ادارې وایي، چې له ۲۰۰۹کال راهیسې په دغه هېواد کې د نرښځیانو پر وړاندې تر ۱۸۰۰ زیاتې د تاوتریخوالي پېښې ثبت شوې دي. بل لور ته د ایډز د کنټرول ملي پروګرام د شمېرو له مخې؛ د نرښځیانو ترمنځ د ایډز کچه له ۵،۵ تر ۱۰ سلنې پورې ده.

کارپوهان وایي، چې اقتصادي ستونزې، د کار نشتوالی، جبري جنسي ځورونه او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی په نرښځیانو کې د دغه ناروغۍ د پراختیا مهم لاملونه دي. بل لور ته د خیبر پښتونخوا ایالت سوات اړوند مینګوره سیمه کې شاوخوا ۳۰۰ نرښځیان ژوند کوي؛ په وروستیو میاشتو کې له یادې سیمې د هغوی د اېستلو غوښتنې زیاتې شوې دي، چې له امله یې ګڼ شمېر نرښځیان له دغه ښاره وتلي هم دي.

فعالان وایي، نڅا او د خوښیو محفلونه چې د نرښځیانو د عاید اصلي سرچینه ده؛ شاوخوا ۴۰ سلنه کمه شوې ده.

د یادې ولسوالۍ ادارې له‌خوا په خپرې شوې خبرتیا کې ویل شوي، چې د بلوچستان حکومت د افغان کډوالو د اېستلو ځانګړې لړۍ پیل کړې؛ خو لاهم د ډکۍ ولسوالۍ د سکرو په بېلابېلو کانونو کې افغانان پر کار بوخت دي.

ځایي چارواکو د سکرو ټولو کانونو مالکانو، قراردادیانو او مسوولینو ته امر کړی، چې په خپلو کانونو، پنډغالو، دفترونو او ګودامونو کې شته افغان کارکوونکي ژر تر ژره له دندو ګوښه او اړوندو ادارو ته وسپاري.

په خبرتیا کې ویل شوي، که وروسته کوم افغان کډوال د سکرو په کانونو یا اړوندو سیمو کې د کار پرمهال وموندل شو؛ نو مسوولیت به یې د کان پر شرکت وي او پرضد به یې سخت قانوني چلند وشي.
د راپورونو له مخې؛ دامهال د بلوچستان د سکرو په بېلابېلو کانونو کهوسټ، شاهرک، هرنايي، دکۍ، چمالنګ، مچ او د کوټې مارواړ کې په ګڼ شمېر افغان کان کېندونکي کار کوي؛ خو یاد کان کېندونکي د پاکستان په کومه اداره کې ثبت نه‌دي، نو له دې امله دوی له هر حق نه بې‌برخې دي.

د پاکستان د اپوزیسیون او د تحریک تحفظ ايين مشر محمود خان اڅکزي په یوې تازه مرکه کې د افغانستان او پاکستان تر منځ د روان کړکېچ د پایته رسېدو په موخه دواړه لوري خبرو اترو ته وهڅول او زیاته یې کړه: «له افغانستان سره ستونزې په ګواښونو نه، بلکې د جدي خبرو اترو او سیمه‌ییزو کنفرانسونو له لارې حل کېدای شي».

اڅکزي د طالبانو او پاکستان تر منځ د پرلپسې خبرو ناکامېدو او پر افغانستان د پاکستان بریدونو ته په اشارې سره ویلي: «مذاکرات داسې نه‌کېږي چې مذاکرات که ناکام شول، برید پرې وکړئ. دا څه طریقه ده! دا چا کړي، چې مذاکرات ناکام شي او بیا پرې برید وکړي».

د هغه په باور، د پاکستان په اسلام‌اباد کې د یوې محکمې مخې ته له یوې چاودنې شاوخوا یو ساعت وروسته د یادې پېښې ريښه له افغانستان سره وتړل شوه او په وینا یې: «هغه برید چې د اسلام‌اباد د یوې محکمې مخکې وشوه، یو ساعت وروسته یې هغوی [پاکستاني چارواکو] وویل، چې ریښه یې افغانستان ته رسېږي. که تاسو [پاکستاني چارواکي] دومره پوهېږئ چې دا چاوده په افغانستان کې طرحه شوې، نو بیا ولې وشوه»؟

د پاکستان د اپوزیسیون د مشر په وینا، دمګړۍ په پاکستان کې نه کورنی امنیت او نه هم بهرنۍ تګلارې جدي ګنل شوې او په باور یې، هېواد اعلامیو او بیانونو ته نه‌، بلکې اساسي قانون، روڼتیا او ډله‌يیزو پرېکړو ته اړتیا لري.

د یادونې وړ ده، چې د افغان طالبانو او پاکستان تر منځ په قطر، ترکیې، سعودي عربستان او چین کې پر لپسې خبرو تر اوسه څه پایله نه‌ده ورکړې او دواړه لوري لا هم لاس په ماشه دي، پر افغانستان د پاکستان بریدونه لا هم روان دي او د یوناما په وینا، د دغو بریدونو قربانیان عام ولس دی.

اېمل ولي خان ویلي، چې په پښتونخوا کې د ناکراریو د مخنیوي لپاره باید د پاکستان د حکومت په پالیسیو کې بدلون راوستل شي.

نوموړي د پاکستان پوځ ته په اشاره ویلي، چې د دغه هېواد اقتصادي پالیسې په جګړه جوړه ده.

نوموړي زیاته کړې، چې که د پاکستان پر شاوخوا جګړه وي، نو د دغه هېواد اقتصاد د پرمختګ په لور روان وي او چې په سیمه کې جګړه نه وي نو پاکستان له لوږې مړ کېږي «او پاکستان بیا د جګړې پیلولو هڅه کوي.»

اېمل ولې خان له رسنیو سره د خبر پرمهال زیاته کړې، چې که د پاکستان ساتنه په جګړه دوام مومي، نو په پایله کې به یې هر کال له پنځوس تر شپیته زره ملکیان وژل کېږي.

دغه پښتون سیاستوال د مولانا ادریس د وژل کېدو او په پښتونخوا کې ناامنیو ته په غبرګون کې ویلي، چې د پوځ د مشر د ستایني په پایله کې د یو چا وژل کېدل، د پوځ لپاره لویه امنیتي ناکامي ده.

نوموړي ویلي، چې د مولانا ادریس په ترور سره د پاکستاني چارواکو ټولې هغه ادعاوې ناسمې ثابتې شوې، چې په پاکستان کې یې د طالبانو او داعش د له منځه وړلو په اړه کوي.