انارکلي هنریار: افغانستان یوازینی هېواد دی چې ښځې پکې له ټولو حقونو محرومې شوې دي

د جمهوري نظام پر مهال د پارلمان پخوانۍ غړېانارکلي هنریار ویلي، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې ښځې پکې له ټولو اساسي فرصتونو او حقونو محرومې شوې دي.

د جمهوري نظام پر مهال د پارلمان پخوانۍ غړېانارکلي هنریار ویلي، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې ښځې پکې له ټولو اساسي فرصتونو او حقونو محرومې شوې دي.
نوموړې په ایکس کې د طالبانو پر حکومت توندې نیوکې کړې او ویلي یې دي، که اوسني واکمنان نور توان هم درلودای، نو «ښځو ته به یې له هوا د اکسیجن اخیستو اجازه هم نه ورکوله.»
انارکلي هنریار ویلي، سره له دې چې په افغانستان کې پر ښځو پراخ محدودیتونه لګول شوي، خو افغان ښځې له هېواده بهر بیا هم د خپلو وړتیاوو د ښودلو فرصتونه ترلاسه کوي.
هغې لیکلي: «له هېواده بهر د افغان ښځو لپاره داسې فرصتونه برابر شوي چې هغوی وکولی شي خپل ظرفیتونه نړۍ ته وښيي.»
پخوانۍ پارلماني غړې دغه وضعیت د افغان ښځو لپاره «لویه لاسته راوړنه» بللې او خپلو هېوادوالو ته یې مبارکي ورکړې ده.
د نوموړې دا څرګندونې په داسې حال کې دي چې طالبانو په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو، د ښځو پر کار او ګڼو ټولنیزو فعالیتونو پراخ محدودیتونه لګولي، هغه اقدامات چې له نړیوالو غبرګونونو او پراخو نیوکو سره مخ شوي دي.

قطر له امریکا غوښتي چې په دغه هېواد کې مېشت افغان پناهغوښتونکي د۲۰۲۶کال د سپټمبر میاشتې پورې نورو هېوادونو ته ولېږدوي او قطر ته د نویو افغان پناهغوښتونکو د استولو مخه ونیسي.
نړیوالو رسنیو د جمعې په ورځ، د غویي ۱۸مه، راپور ورکړی چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له لوري خپرو شوو ډیپلوماټیکو اسنادو له مخې، قطر او امریکا هوکړه کړې چې د «ایس سیلیه» کمپ کې د افغان پناهغوښتونکو حضور به تر ۲۰۲۶کال پورې په موقتي ډول دوام وکړي.
قطر ټینګار کړی چې دا وضعیت باید لنډمهالی پاتې شي او د یاد کمپ د ټولو افغان پناهغوښتونکو برخلیک باید ژر تر ژره روښانه شي.
اوس مهال له ۱۱۰۰څخه ډېر افغان وګړي، چې په ۲۰۲۱کال کې د افغانستان د پخواني حکومت تر سقوط وروسته دوحې ته ایستل شوي وو، نږدې په همدې کمپ کې ساتل کېږي.
قطر له واشنګټن څخهغوښتي چې د ټاکل شوې مودې تر پای وروسته د دغو کسانو د لېږد او مېشتېدو مسوولیت پر غاړه واخلي او نور افغان پناهغوښتونکي دې دغه هېواد ته نه استوي.
د «ایس سیلیه» کمپ د ۲۰۲۱کال پر مهال د افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو پر وخت د افغان پناهغوښتونکو لپاره د موقتي انتقال او ارزونې مرکز په توګه کارېده.
دا په داسې حال کې ده چې په درېیمو هېوادونو کې د ګڼو افغان پناهغوښتونکو وضعیت لا هم نامعلوم پاتې دی او د هغوی د راتلونکي په اړه اندېښنې دوام لري.
دوبۍ کې یوه شخصي کمپنۍ ادعا لري، چې له ۲۰۱۸ تر ۲۰۲۰ کال پورې د افغانستان د ۴ هوايي ډګرونو امنیتي چارې پر غاړه لرلې، خو دغو ۲ کلونو پیسې یې چې ۱۵ میلیونه ډالره کېږي تر اوسه نهدي ورکړل شوي. دغه کمپنۍ هڅې کوي چې په یوه سویسي بانک کې د افغانستان له شتمنیو خپله ونډه پیسې ترلاسه کړي.
د الیو ګروپ (Olive Group) چې مرکز یې په دوبۍ کې دی، د هوايي ډګرونو او هوایي چلند امنیتي چارې سمبالوي ادعا لري، چې د جمهوریت په وروستیو کې یعنې په ۲۰۲۰ کال کې د ولسمشر غني په مشرۍ د افغان حکومت له لوري ورسره شوی قرارداد لغوه او له دواطلبۍ پرته یوې بلې کمپنۍ ته په لوړه بیه ورکړ شو.
یادې کمپنۍ د ۲۰۲۳ کال په ۲۸مه د افغانستان له استازي پرته د امریکا په یوې محکمې کې له ۳ سلنې سود سره د ۱۵،۳ میلیونه ډالرو دعوه وګټله او له څه مودې راهیسې هڅه وي، چې په یوه سویسي بانک کې د افغانستان له شتمنیو یادې پیسې ترلاسه کړي، خو یادې امریکایۍ محکمې ویلي، چې په سویس کې د ساتل شویو پیسو په تړاو قضايي واک نهلري.
ایاټا (IATA) اداره هغه پیسې چې هوايي شرکتونو د افغانستان له فضا څخه د تېرېدو په بدل کې ورکړې دي، په یوه سویسي بانکي حساب کې ساتي، خو دا پیسې له ترهګرۍ سره د طالبانو د تړاو له امله کنګل شوې دي.
طالبانو په دې وروستیو کې ویلي، چې د افغانستان له هوايي حریم څخه له تېرېدونکو الوتکو ۷۰۰ ډالره فیس اخلي، خو په دې اړه یې سپیناوی نهدی کړی، چې دغه پیسې څنګه او له کوم ادرس څخه ترلاسه کوي.
په افغانستان کې د جمهوري نظام له نسکورېدو وروسته طالبانو د ۱۴۰۱ کال د غبرګولي په درېیمه د کابل، کندهار، هرات او مزارشریف د هوايي ډګرونو د امنیت او مدیریت قرارداد د متحده عربي امارات له ګاک شرکت سره لاس لیک کړی دی.
د ایران د یزد ولایت پولیسو ویلي، چې په تېره یوه اوونۍ کې یې ۴۹۹ افغان کډوال نیولي دي. د یزد د امنیې قوماندان احمد نګهبان ویلي، دغه کسان د «ټولنیز امنیت د پیاوړتیا» د طرحې په چوکاټ کې نیول شوي دي.
هغه د ایران د نیمه دولتي خبري اژانس «مهر» سره په خبرو کې ویلي، نیول شوي کسان د قانوني مراحلو او له هېواده د ایستلو لپاره کمپونو ته لېږدول شوي دي.
په وروستیو کې، په ایران کې د جګړې له پیل وروسته د افغان کډوالو د ایستلو راپورونه لږ شوي وو، خو اوس د نیونو او ایستلو لړۍ یو ځل بیا د زیاتېدو په حال کې ښکاري.
ایران تېر کال د افغان کډوالو د ایستلو بهیر په بېسارې توګه چټک کړی و، او دا لړۍ په ځانګړي ډول د ایران او اسراییل ترمنځ له ۱۲ورځنۍ جګړې وروسته نوره هم چټکه شوه.
د بښنې نړیوال سازمان ویلي، تېر کال له یو میلیون څخه ډېر افغانان له ایران څخه افغانستان ته ستانه کړل شوي، چې په هغوی کې داسې کسان هم شامل وو چې یا په ایران کې زېږېدلي وو او یا یې هلته لسیزې ژوند کړی و.
د هلمند ولایت لپاره د طالبانو د کرنې، اوبو لګونې او مالدارۍ ریاست وايي، سږکال به د شفتالو له بڼونو څه باندې ۱۵۵۵ ټُنه حاصلات راټول شي چې دغه شمېر د تېر کال پر تله د ۱۰ سلنې زیاتوالي ښکارندويي کوي. بڼوالان بیا په دغه ولایت کې د سړوخونو د جوړېدو غوښتونکي دي.
د هلمند ولایت لپاره د طالبانو د کرنې ریاست مسوولین د شفتالو د حاصلاتو د ډېرښت لامل د دوی له لوري په مسلکي ډول د بڼوالو روزل په ګوته کوي.
د دغه ریاست د پلان او پروګرامونو مدیر شفیقالله مبین وايي: «دا وارې زموږ لهخوا بڼوالو ته روزنه ورکړل شوې او د بڼونو د جوړولو په برخه کې موږ همکاري کړې ده. د تېر کال په نسبت حاصلات زیات شوي او د شفتالو په رنګ، خوند او کیفیت کې تغییر راغلی او بازار یې هم ښه دی».
بڼوال بیا په دغه ولایت کې د میوو او سبزیجاتو د ساتنې لپاره د معیاري سړو خونو د جوړېدو غوښتنه لري. دوی وايي، که په دغه ولایت کې سړې خونې جوړې شي، نو کولی شي د یوه فصل میوه بل فصل ته په خوندي ډول وساتي.
د تازه میوو سوداګر وايي، پخوا په افغانستان د هر ډول میوو د حاصلاتو د رسېدو پر مهال له پاکستانه ورته حاصلات راوړل کېدل او په دې سره یې بازار له لاسه ورکاوه.
په دغه ولایت کې د تازه میوو سوداګر محمد هاشم وايي: «موږ هره میوه چې په باغونو کې مو خرید کړی پخوا به پاکستان ته اېلا وو او د پاکستان میوې به زموږ خواته راتلله، زموږ بازار به یې ګډوډ کړی وو. اوس چې موږ په کومه تمه چې میوې رانیولي د پاکستان میوه بنده ده، موږ یې چې بازار ته واستوو، نو په ښه قیمت خرڅېږي».
په هلمند کې د شفتالو فصل له رارسېدو سره یو شمېر کارګرو ته هم لنډ مهالي کاري زمینې برابرې شوي دي. دغه کارګر وايي، په ورځ کې له ۲۰۰ تر ۳۰۰ افغانیو مزدوري کوي.
د هلمند د شفتالو د پلورونکو په وینا، دمګړۍ په دغه ولایت کې یو من ښه شفتالو له ۲۰۰ تر ۲۲۰ افغانۍ ده.
د دغه ولایت لپاره د طالبانو د کرنې ریاست وايي، سږکال د هلمند پر ۱۸۳ هکټاره ځمکه شفتالو کرل شوي او ادعا لري، چې دمګړۍ دغه ولایت د میوو او سبزیجاتو له اړخه پر ځان بسیا شوی او ډېری وخت نورو ولایتونو ته هم یادې میوې استوي.
د نېشن نیوز شبکې راپور ورکړی، چې د طالبانو سره پخوانی امریکایي زنداني ډینس کویل ویلي، ۱۴میاشتې یې د طالبانو په بند کې پرته له کوم رسمي تور او جرم تېرې کړې دي.
کویل له خوشې کېدو وروسته ویلي، د بند په ټوله موده کې یې هیله لرله چې یو ځل بیا خپله کورنۍ وویني.
د نوموړي په وینا، د ۲۰۲۵کال په جنورۍ میاشت کې د طالبانو د استخباراتو ځواکونو هغه په کابل کې له خپل اپارتمان څخه نیولی او نامعلوم ځای ته یې لېږدولی و.
هغه ویلي، طالبانو هېڅکله په رسمي ډول پر ده کوم جرم او تور نه دی لګولی، او ځکه باور لري چې نیول کېدلویې سیاسي انګېزه لرله.
دغه امریکايي وګړي زیاته کړې،چې د بند په لومړیو پنځو میاشتو کې ورته له خپلې کورنۍ سره د اړیکې اجازه نه ورکول کېده او د خپلې خور لومړنی پیغام یې د یوه لیک له لارې ترلاسه کړی و.
کویل همداراز د طالبانو د ساتونکو د چلند په اړه ویلي، ځینویې له ده سره سخت او توند چلند کاوه، خو یو شمېر نورو بیا ورسره خواخوږي ښودله.
د راپور له مخې، د امریکا حکومت ویلي چې لا هم لږ تر لږه دوه نور امریکايي وګړي د طالبانو په بند کې دي.